Aqsuńqar azamat

Beısenbi, 20 qyrkúıek 2012 7:35

Aıbyndy Alash eliniń aıtýly perzentteriniń biri de biregeıi Ádı Sháripov óziniń bilikti-bilimdi, jo­ǵa­ry mádenıetti, parasatty usta­zy, professor Sharafıı Esmuham­bet­uly Áljanov (1901-1937) týraly oı-tolǵanysynda: «Árbir uly oıshyldy shyn máninen tanyp bi­lý, durys túsinip qabyldaý bel­gili bir mezgil-mezgildiń ǵana emes, baı­taq ýaqyttyń, bálkim, tipti ǵa­syrdyń úrdisi. О́ıtkeni, eń ádil sarapshy da, ádil tóreshi de – há­man­da ýaqyt. Sońǵy sózin aıtýǵa asyq­paı­tyn, qatal da ádilqazy – ýaqyt ke­zi kelgende árkimdi, ár­nárseni tıis­ti óz ornyna qoıary daý­syz», – dep jazady.

Beısenbi, 20 qyrkúıek 2012 7:35

Aıbyndy Alash eliniń aıtýly perzentteriniń biri de biregeıi Ádı Sháripov óziniń bilikti-bilimdi, jo­ǵa­ry mádenıetti, parasatty usta­zy, professor Sharafıı Esmuham­bet­uly Áljanov (1901-1937) týraly oı-tolǵanysynda: «Árbir uly oıshyldy shyn máninen tanyp bi­lý, durys túsinip qabyldaý bel­gili bir mezgil-mezgildiń ǵana emes, baı­taq ýaqyttyń, bálkim, tipti ǵa­syrdyń úrdisi. О́ıtkeni, eń ádil sarapshy da, ádil tóreshi de – há­man­da ýaqyt. Sońǵy sózin aıtýǵa asyq­paı­tyn, qatal da ádilqazy – ýaqyt ke­zi kelgende árkimdi, ár­nárseni tıis­ti óz ornyna qoıary daý­syz», – dep jazady. Tu­tas bir tarıhı dáý­ir­diń shynaıy kýá­geriniń oı-tu­jyrymy osyndaı. Ádaǵań óziniń ataqty ozyq oıly za­man­das­ta­ry­nyń qatarynda nardyń jú­gin ar­qa­lap, bilimdiniń sózin sóı­lep, ádil­diktiń týyn asqaqtata jel­bi­retip, kisiliktiń, zer­deli­lik­tiń jón-jobasyn kórsetip, obal, saýap, borysh, ıman deıtin kıeli uǵym­­­dar­dy Temirqazyq juldy­zyn­­­­daı sham­shyraq etip ustanǵan jan edi. Ol aǵaǵa izetti, inige iltıpatty aqsuń­qar azamat, som, kesek jaratylǵan tegeýrindi tulǵa, el-jurtyna eresen eńbegi sińgen, órendigimen, jeteliligimen órge súı­regen, zamanymen aıaǵyn teń basqan, qaırat­ty, Atalyqtaı ar­daq­ty, arystandaı ataqty ar­da­ger-tin.

«Qyran búrkit asyrar erdiń dań­­qyn, qyran jigit asyrar eldiń dańqyn», degendeı, onyń ar aldynda bıik berekeli, darhan, rýhanı bolmysy qandaı baǵaǵa da laıyq-ty. Halyq perzentiniń shy­ǵar­ma­shylyq eńbegi, elshildik, mem­le­ketshildik isteri, Uly Otan soǵy­sy tusyndaǵy partızandyq jo­ryq­tary, pedagogtik qyzmeti, ǵy­lymnyń iri uıymdas­tyrýshysy eken­digi eldiń zerde­sin­de, tarıh­tyń enshisinde.

Ádı Sháripov zamannyń bet qa­ratpaıtyn qara daýylyna, taǵdyr­dyń syn-talqysyna, turmystyń te­perishine, aqyl-sananyń, jiger-qaı­rattyń qudiret-kúshimen qas­qaı­yp, qarsy tura bilgen naǵyz qara emen edi. Ult sanatkeriniń arǵy atasy Qaı­ranbaı qajy Toq­tybaıuly el­di sáýlelendirgen, izgi­l­endirgen aǵar­­­tý­shy. Ýfa qala­syn­da med­resede oqyǵan. Qajy ata 1896 jyly med­­rese saldyrǵan, ınternat uıym­­­das­tyr­ǵan. Professor Sanjar Asfendııarov Qaıranbaı qa­jy­nyń aǵartý­shy­lyq eńbegin 1933 jyly «Bolshevık Kazahstana» jýr­na­lynda jaryq kór­gen ma­qa­lasynda erekshe iltı­pat­pen ata­ǵan. 1913 jyly medrese orta mektepke aı­nalǵan.

Qaıranbaı qajy О́skemen ýezi­niń ýkaznoı moldasy bolǵan. 1913-1914 jyldarda Qaıranbaı qajy uldary Shárip pen Dáýitti ertip, Mekkege qajylyqqa attanady. Osy saparda Ombyǵa at basyn ti­rep, Álıhan Bókeıhanovtyń úıin­de qo­naqta bolady. Jolda uly Dáýit dú­nıeden ozady. Qaı­tar jolynda Qaı­ranbaı qajy Pen­za qa­lasynda kóz jumady. Shá­riptiń súıegi Mekke to­py­raǵyna tapsyrylady. Ádı Shá­ripov KSRO Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń depýtaty, Ulttar ke­ńesi tóraǵasynyń oryn­basary bol­ǵan ýaqtysynda delegasııa bas­qaryp, Saýd Arabııasyna bar­ǵa­nynda Ortalyq meshittegi áke­siniń qabirin taýyp, taǵzym etkenin aıtyp otyrýshy edi.

Ádı aǵa 1926 jyly Darstvenka qystaǵynda, 1927 jyly Qumash se­­losynda orys mektebinde oqy­ǵan. Úı qojaıyny Alekseevtiń aty men eki buzaýly sıyryn baq­qan. Ol óte-móte sypaıy, keń peı­ildi, jaıdary jan bolypty.

1928-1929 jyldarda mal baq­qan. Shynashaqtaı shaǵynda shyr­maýyq­sha shyrmaǵan shyrǵalań­dar­dy, qaı­shylyqtardy bastan ke­shir­di. Ashar­shylyqty, kámpes­keni, qy­­nadaı qy­rylǵan jandardy kór­di. Ozyq oıly oǵylan 1929 jyly О́skemen shaha­ry­nyń bazarynan Ahmet Baıtur­syn­ulynyń «Áde­bıet tanytqy­shyn», Muhtar Áýe­zovtiń «Qıly zamanyn» jáne Ǵu­mar Qarashtyń «Bala tulpar» (Ýfa, 1911) shyǵarmasyn satyp alyp, bulardy táýelsiz el bolǵan zamanǵa búp-bútin saqtap jet­kiz­geni qandaı júrek jutqandyq de­seńizshi! 1932 jyly Semeı pedagogıka tehnıkýmynyń daıyn­dyq bó­liminde tarlanboz tarıhshy Ermu­han Bekmahanovpen birge oqy­ǵan.

Bul oraıda: «Men saýatymdy ashqan jas balaýsa kezimnen qazaq aýyz ádebıetinen batyrlar jyryn, ǵashyqtyq jyrlardy, ertegi men ótirik óleńderdi, Ahmet Baı­tur­sy­nov, Maǵjan Jumabaev, Jú­sipbek Aımaýytov, Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beı­imbet Maılın, Sá­bıt Muqanov, Muhtar Áýezov, basqa da qalam­ger­leri­mizben qatar Pýsh­kın­niń, Lermon­tovtyń, Krylovtyń shy­ǵar­ma­la­ryn oqyp óstim. Abaı, Ybyraı, Sultanmahmut jyrlaryn jattap aıtatynymyz óz aldyna. Meni QazPI-diń qazaq tili men áde­bıeti bólimine túsýge jetektep ákel­gen tól ádebıetimizdiń yqpaly bol­ǵany sózsiz», – degeninde telegeı syr, shynaıy kemeldik, ótkir túsi­ný­shilik bar.

Adamnyń jolyn arman keń­eıtip kórkeıtedi ǵoı. Sonymen maqsatker jalyndy jas 1932 jyly QazPI-diń stýdenti atanyp, oǵan Sáken Seı­fýllın, Muhtar Áýezov, Sanjar Asfendııarov, Qu­daıbergen Juba­nov, Sharafı Ál­ja­­nov, Moldaǵalı Joldybaev, Ilııas Qabylov, M.S.Sıl­­chenko, N.S.Smırnova, A.H.Len­chevskıı dá­ris júrgizedi. Áıgili oqymysty-peda­gog­tardyń tálim-taǵylymyn, danalyq máıekterin, ádep máde­nıetin, rýh, sezim, til, qııal baı­lyǵyn bolmysyna uıalatady. Onyń qaq-soqpen sharýasy joq. Rýhanı jetilý, elge qyz­met etý, ádildikti, týralyqty tý etip ustaý, «bireýdiń sózin bireýge aıtpaý» – jas berenniń ómirlik qaǵı­dasy edi.

Akademık-jazýshy Sábıt Mu­qa­nov­tyń: «Ony otyzynshy jyl­dar­dyń bas kezinde Almatydaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń aýdıtorııalarynda ótetin ádebıet­tik jınalystarda kóretinbiz, sonda ol alǵashqy kýrstardyń stý­dentimin demeı áde­bıettiń talas máselelerine pikir aıtatyn jáne pikirleriniń tútini du­rys usha­tyn», – degeni aıǵaq.

Birde Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń tuńǵysh tóraǵasy Ilııas Jansúgirov QazPI-diń stýdenti Ádı Sháripovty shaqyryp, Jazýshylar uıymynyń kómekshi hatshysy etip taǵaıyndaıdy. Ádekeń ári oqyp, ári keshki rabfakta sabaq júrgizetin-di.

Orta qandaı deseńizshi! Uly­lyq pen sulýlyqtyń mektebi. Qa­zaqtyń qasıetti sóz óneriniń maıtalmandary Sáken, Beıimbet, Má­jıtterdi kó­rip, jaqsylardyń só­zin tyńdaý beıne bir saltanatty máslıhattyń ózi ǵoı.

Ádı Sháripuly memýarlyq jaz­­balarynda zamana shamshy­raq­tary­nyń ustazdyq tulǵasy, adam­shylyq bolmysy, sheshen­dikpen, sheber­lik­pen oı tolǵaýy, sóıleý mádenıeti haqynda qyzyqtyryp oı bólisedi, áser-túıinderine, top­shylaý-tujy­rym­daryna, syr-suh­battaryna or­taq­­tastyrady.

Ulttyq ádebıettaný, folklortaný ǵylymy tarıhynda eresen oı-pikirler qaldyrǵan Sáken Seı­fýl­lınniń ustazdyq sheberligi, ke­mel­digi jóninde bylaısha tol­ǵaıdy: «Sáken qazaq ádebıeti tarıhynan, folklordan leksııa oqydy. Ol kisi qazaq ádebıeti tarıhynan óte mol bi­letin, leksııany oqyǵanda qolynda bir japyraq ta qaǵaz bolmaıtyn. Aý­dıtorııaǵa kire beriste ústindegi syrt kıimin sheship, shegege iledi, basyndaǵy qalpaǵyn stolǵa qoıady da sóılep ketedi. Aqyndardyń kóp­tegen shy­ǵarmalaryn ol kisi jatqa aıtatyn edi. Olardy taldaǵanda mú­dirmeı, túsinikti etip aıtyp beretin. Sáken aǵanyń ádebıet tarıhyndaǵy aqyn bitkenniń bári-báriniń shy­ǵar­ma­laryn esine saqtap, umytpaı jat­qa aıtqanyna biz shyn tań­danatyn edik. Sákenniń leksııasy bolady degen kúni birde-bir stýdent sa­baq­qa keshikpeıtin. Bar yntasyn sala Sáken aǵanyń leksııasyn tyń­daı­tyn». Sebebi, Sáken Seıfýllın leksııasy – stýdenttiń oılaý, qa­byldaý, qııaldaý, zeıin aýdarý, ba­qylaý, eske saqtaý qyz­metin, ta­nymdyq qyzy­ǵýshy­lyq­taryn tý­dy­ryp, damytady. Jáne de oqý materıalynyń túsi­nik­tiligi, rýhanı qundylyqtardyń, et­no­mádenı erekshelikterdiń jarqyn kórinis tabýy bar.

– Sol jyldarda, – deıtin edi áń­­­gi­meshil Ádekeń, – Sáken de, Beı­imbet te, Ilııas ta stýdentter jasa­ǵan baıandamany, sóılegen só­zin yqy­lastaryn qoıa tyńdaıtyn edi.

Týmysynan beınetqor, otty, iz­de­nimpaz, alǵa basympaz Ádı aǵa ár kúnin maǵynaly ótkizýge, ár isin tııa­naqty aıaqtaýǵa mashyqtanǵan. Bu­ǵan óziniń ustazy, ataqty bi­lim­paz Qudaıbergen Jubanov­tyń: «Ádı, sen leksııany óte uqypty jazyp ala­dy ekensiń. Oqýlyq joq bolǵan­dyqtan muǵa­limniń aıt­qa­ny­nyń bárin jazyp alý yjda­hat­tylyqqa jatady», – degeni dálel. Leksııanyń túıindi tustaryn jazyp otyrý, qaǵaz ben qalamdy paıdalaný – eske saq­taýdyń, bilimdi baıytýdyń basty tásili. «Men basqa ustazdardyń da sabaqtaryn muqııat jazyp alýǵa daǵ­dy­lan­dym», – deıdi. Oqý mı­nıs­tri laýazymyn atqarǵanda má­jiliste ıa bol­masa kúndelikti keńse qyzme­tin­de aıtylǵan qadaý-qadaý oı-pikir­lerdi jalyqpaı jazyp otyr­ǵan.

1937 jyly QazPI-diń stýdenti Ádı Sháripov Semeı men О́skemen qa­lalaryna, aýdandaryna baryp, bir­neshe tańdaýly shákirtterdi oqý­ǵa ákeledi. Olardyń ishinde óner qaı­rat­keri Oraz Ábishov pen Islám Mu­hambetovty aıtýǵa bolady.

QazPI-diń til jáne ádebıet fa­­kýltetiniń komsomol jınalysynda Ádı Sháripov halyq jaýlarymen jeń ushynan jalǵasqan, ákesi qajy bolǵan, ákesiniń inisi Sadyq jáne Fazyl Qaıranbaevtar Keńes óki­me­ti­ne qastandyq jasa­ǵany úshin ásh­ke­relengen degen ótirik jeleýmen komsomoldan shy­ǵarylady.

Ádı Sháripovke qajynyń balasy deıtin aıyp taǵylyp, komsomol bıletinen aıyrylyp, etiniń tirili­giniń arqasynda ǵana Túrki­mens­tan­nyń Krasnovodsk qala­syn­daǵy pedtehnıkýmda oqý isiniń meńgerýshisi jáne qazaq tili men ádebıetiniń mu­ǵalimi mindetterin abyroımen at­qar­dy. Ortasynda be­deldi, syıly ustaz atanyp, Túr­kimen SSR Oqý-aǵartý komıs­sa­rıa­tynyń sheshimimen syı­aqy be­ri­lip, alǵysy jarııalanady. 1938 jyldyń jazynda Almatyǵa oralyp, komsomol bıletin qaı­taryp alyp, qalalyq jastar komı­te­tiniń uıǵarymymen ózi oqyǵan Qaz­PI-diń IV kýrsyna qabyl­danady. 1938-1940 jyldarda Almaty ob­ly­synyń Qaskelen qala­syn­­da­ǵy qazaq orta mekte­binde muǵa­lim­dikke jiberiledi… 1940 jyl­­dyń aqpanynan ásker qa­ta­ryn­da.

Uly Otan soǵysynan oralǵan soń, ıaǵnı 1944 jyly Oqý komıs­sarıatynyń orynbasary, keıin­nen Oqý mınıstri laýazymyn at­qar­ǵan jyl­darynda nebir qaı­shy­l­yq­tar­dyń tutqynynda, us­tara­nyń júzin­de, ıneniń ushynda jú­rip ult me­reıi, el muraty jolynda jan­qııar­lyqpen qyzmet jasaıdy.

О́kinishtisi sol, zaman ıdeologııasyna qaraı, sol jyldary «Edi­ge», «Er Saıyn», «Qarasaı-Qazı», «Oraq-­Mamaı», «Naýryz­baı-Qan­sha­ı­ym», «Shora» jyrlary, Buqar jyraý, Dýlat, Shortanbaı, Kúderi, Dos­qoja, Sháńgereı, Aqmolla, Nur­jan, Ǵumar, Máshhúr Júsip murasy, «Qy­ryq ótirik», «Synshy bala», «Alyp týraly er­tegi» deı­tin ha­lyqtyq shy­ǵar­ma­lar, «Bir­jan-Sara» aıtysy man­suq­taldy. Qorqytata, Asan qaı­ǵy aıaýsyz ásh­kerelendi. Ult qaharmandary Abylaı han, Kenesary-Naýryzbaı tarıh betinen óshirildi, teriske shy­ǵa­ryldy.

Munyń barlyǵy 1947 jylǵy Qazaqstan Ortalyq partııa komı­teti­niń «Qazaq SSR Ǵylym akade­mııa­sy­nyń Til jáne ádebıet ıns­tı­týty­nyń jumysyndaǵy óreskel saıası qatelikter jónindegi» qaýly men 1950 jyldyń jeltoqsanynda «Prav­da» gazetinde jarııalanǵan «Qazaq­stan tarıhyn markstik-le­nındik ba­ǵytta ıgerý úshin» deı­tin soraqy qaýly jarııalanyp qazaq zııalylaryn eseńgiretti. Taǵ­dyr tálkegine ushyratty. Áıgili oqy­mys­tylar Er­muqan Bekmahanov, Qajym Ju­ma­lıev, Esma­ǵam­bet Ys­maıylov, Qaı­ym Muha­met­ha­nov 25 jylǵa bas erkinen aıyryldy. Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýe­zov, Ahmet Jubanov syn­dy dara­boz­dardyń qanaty qaıy­ryl­dy. Osy­naý soıqandy jyldarda ar-na­mystan jaralǵan Ádı Sháripov «nar táý­e­kel» dep tas jutyp, Sábıt Mu­qanov, Jumabek Táshe­nov, Ilııas Oma­­rov, Ábdihamıt Sem­­baev, Áb­dil­da Tájibaev, Qaı­nekeı Jarma­ǵam­betov, Shaıhy Káribaev, Syrbaı Máý­lenov tá­rizdi qaırat­ker­lermen tize qosa otyryp, naqty qahar­man­dyq qı­myldar jasaıdy. Ulttyq ıgi­likterdi saqtap qalýǵa jan be­risip, jan alysady. Tasbaýyr pále­qorlardyń taıtalasynan sesken­beı­di.

1952 jyldyń 5 qarashasynda «Qa­zaqstan muǵalimi» gazeti ómirge joldama alady. 1958 jyly «Qa­zaq tili men ádebıeti» jýrnaly jáne «Orys tili men ádebıeti» qo­sym­shasy shyǵady. Teginde munyń qoz­ǵaýshysy, sebepkeri Ádı aǵa bolatyn. Álbette, buny ushan-teńiz eń­beginiń bir ushqyny deýge bolady.

Qazaq tilindegi gazet-jýrnal­dar­dy orys tilinen aýdarma etý má­se­lesi – Qazaqstannyń sáýlet, má­de­nıet maıdanyndaǵy keleńsiz kó­ri­nis­tiń, teketirestiń, qazaq ti­line ba­ǵyttalǵan qastandyqtyń sha­­rasy bolǵany aıan. Ádildikti jaqtaıtyn, ult mádenıetin bar bolmysymen qol­daıtyn Ádı aǵa Sábıt Mu­qa­nov­tyń, Ábdilda Táji­baevtiń, Juma­bek Táshenovtiń, Syr­baı Máýlenov­tiń qazaq ti­li­niń jalyndy qol­daý­shysy bol­ǵa­nyn bajaılap túsin­di­retin-di. Son­­da, tutqıyldan Juma­bek Tá­shenovtiń: «Qazaq gazet-jýrnaly orys tili­nen aýdarylǵany me­niń ana tilim­niń qolqasyna qanjar suqqandyq! Qazaq halqy qanshama ómir súrse, onyń gazetteri men jýrnaldary sonshama ómir sú­re­di!» – dep dúr silkindirgenin yn­ty­­zar­lyq­pen aı­tatyn-dy. Jáne de: «Jumabek Tá­shenov – parasaty mol, oıy te­reń de alǵyr adam-dy. О́z halqynyń má­denıetine, onyń úlken-kishi qaı­rat­kerlerine bar adal, aq kó­ńili­men jany ashıtyn, týǵan hal­qy­nyń qamyn jeıtin er minezdi azamat-ty. О́te bi­limdi, qazaq, orys tilinde birdeı sheshen sóıleıtin, óz pikirin qaıda, qa­shan bolsyn ashyq aıtatyn batyl qaı­ratker edi. Onyń keń mań­daı­ly, jalt-jult etken qyran kózdi shymyr tulǵasy, naǵyz erge bitken, jigit bolsań – osyndaı bol dep shyn súısinetin kelisti jaratylys edi», – degen Ádı Shári­povtiń sı­pat­ta­masynan qaırat­kerdiń ult tarı­hyn­daǵy uly eńbegin elestetýge bolady.

Ádı Sháripovtiń qaıratkerlik, sanatkerlik, qaharmandyq qyrla­ry­nan basqa, sýretkerlik óner­na­masy da ózgeshe. Ol týyndatqan «Partızan qyzy» (1961), «Orman­daǵy ot» (1968), «Ton» (1969), «Qa­pastaǵy jul­dyzdar» (1973) deı­tin shyǵar­ma­lary Uly Otan soǵysy tusyndaǵy partızan­dar­dyń erlik kú­resiniń ensıklope­dııa­sy.

Áskerı memýarıst Ádı Shá­ri­pov «Partızan qyzy» atty romanynda Jylbek jáne Jamal Aqádi­lov­tar­dyń, komandır Tımofeı Mıhaılovıch Korotchenko, otrıad komıssary Petr Vasılevıch Lebedevtiń, Tamara Podgýrskaıa­nyń, Májıt Mu­qa­nov­tyń, Pav­lıktiń, Batyrhannyń, Ivan Mıhaılovıch Emelıanovtyń bar­laý­shylyq jumysyndaǵy aıla­ker­lik, tapqyrlyq, eptilik, júrek­ti­lik, she­shimpazdyq is-áreketteri, rýhanı bolmysy, soǵys shyndyǵy kór­kemdik sheberlikpen sýretteledi.

Ádı Sháripovtiń ózi qııan-keski shaıqastarǵa qatynasyp, jaý qor­shaý­ynda qamalyp, Keńes Ar­mııa­sy­ komandovanıesiniń uı­ǵa­ry­my­men partızan jasaqtaryn uıym­­das­tyryp, jıyrma jeti aı boıy osynaý ataqty barlaý­shy­lardyń jýan or­tasynda ottaı laýlap, ańyzǵa laıyq erlikter kór­setken. «Ádı Shá­ripovti ustap bergenge 50 myń nemis markasyn jáne po­meshıktiń je­rimen qosa úı-jaıyn qosa bere­miz», deıtin lıs­tovka taratylǵan. Sol sebepti «Partızan qyzy» romany naǵyz alapat soǵystyń sharaınasy. Kóz kór­genniń shyǵarmasyna jú­ginsek, azan-qazan kúńirengen orman ishi, «tobyqtaı bolyp úzilip túsken bombalar», «shaǵaladaı ushyp-tú­sip jatqan tórt buryshty aq qa­ǵazdar», ysqyra ushqan, gúrs-gúrs jarylǵan snarıadtar, avtomat pen pýlemet oqtarynyń ysyl­daǵan otty izderi, jer qyrtysyn oıdym-oıdym, shu­ryq-shuryq qazan­shuń­qyr etken zııan­kestik áreketter, kórinde ókir­gir jalmaýyzdar. Jan túrshigerlik úreıli kórinister.

Kishi leıtenant Jylbek Aqá­di­lov bastaǵan partızandar temir jol­ǵa mına qoıý, sóıtip, parovozdy órteýi nemese jaýdyń avto­baza­syn­daǵy 60 mashınanyń kúlin kókke ushy­rý tárizdi isteri kóńil súı­sin­diredi.

Professor Temirǵalı Nurta­zın Ádı Sháripovtiń «Partızan qyzy» atty «ómir materıaly ulan-baıtaq» derekti shyǵar­ma­sy­nyń «jalyndy patrıottyq», obyr, jemit, quzǵyn­darǵa degen «ot ekpindi óshpendilik» syr-sı­pat­tary týrasynda oı sa­baq­tap, týyndyda «partızan­dardyń tap­qyrlyǵy, aılakerligi, kóre­gen­digi, saqtyǵy, uıymdastyrǵyshtyǵy, kóz­di ashyp jumǵandaı shapshań qı­myl jasaı biletin jaýynger oń­taı­lyǵy – sonyń bárinde jaýdan asyp túsip otyratyn kelisimdi sýret tabady» dep ádil kórsetedi.

Jazýshy Ádı Sháripov qaharly jaýdyń eselegen shabýylyna toıtarys bergen, tásilqoılyq tanyt­qan, olardyń arasyndaǵy jaǵ­daıat­tardy, maǵlumattardy aqyldy, sabyrly, senimdi baılanysshy ar­qyly alyp otyrǵan, «jiptiń túıinin taba almaıtyndaı» shym-shytyryq kúıge túsirgen, búldir­gishtik áreketterge maıtalman par­tızandardyń eresen erlik qımyl­daryn shynshyldyqpen sıpat­taǵan. «Partızan qyzy» romanynda tarıhılyq ta, derektilik te, kórkemdik áserlilik te bar. Ro­man­nyń aıaǵynda komandır Tımofeı Mı­haılovıch Korotchenkonyń qar tósenip, muz jastanǵan beınetti damylsyz jyldardaǵy ómir, tir­shilik oqıǵalaryn ishteı ekshep-elep, ózin qartaıǵan emenmen salystyrady. Onyń tákappar beı­nesi, qorǵan-pa­na, nár-qorek bol­ǵany, «azattyq joly árdaıym qym­­batqa túsetini», «adam ómir úshin, azattyq úshin ja­ratylǵany» tárizdi oı-tolǵamdar shyr­map aldy.

Osy shaqta partızandardyń bir­sypyrasy aǵashtyń saıasynda dem alyp, bir toby aǵashtan mosy jasap birdeńelerdi qaınatyp, bi­razy áń­gime dúkenin qyzdyryp, al Jamal, Maıany ustaǵan Tamara, Pav­lık, Májıt, Batyrhan da ózin­she dýyldasyp otyrǵan-dy. Bá­ri de Maıanyń tiline, qylyǵyna qy­zyǵady. Tımofeı Mıhaılovıch tós qaltasynan bir túıir qantty alyp, qazaqshalap Maıaǵa usynady. Ol:

– Meniń qyzym bolasyń ba? – dedi.

– Bolamyn…

Sábı barshasynyń qyzymyn dep esepteıdi. Ásirese: «Men – partızan qyzymyn!» – dep sábılik maqta­nysh­pen aıtty. Bul ýyz lebiz – par­tızandardyń tańǵa­ja­ı­yp esepsiz er­lik-qaharmandyq qı­myldaryna shynaıy kýálikteı.

Ádı Sháripovtiń «Partızan qy­­zy» romanynyń kórkemdik qu­ry­ly­mynda monolog, dıalog, portret jasaý, peızaj, keıipkerlerdiń psıho­lo­gııalyq kóńil-kúıleri, oı-tebi­renis­teri oqyrmandy tolqy­typ áser­len­diredi: «Sen, Maıa dúnıege jańa ǵana shyr etip kelgen sábısiń. Kózińdi ashpaı jatyp orman kezip, laýlaǵan ottyń, ómir men ólimniń ortasynda júrsiń. Biraq sen ǵoı, tóńiregińde ne bolyp jatqanyn bilmeısiń. Dúnıe­niń astan-kesten bolyp jatqanyn qaıdan bileıin dep ediń? Sen keıde maǵan, osy partızandardyń týyndaı jelbirep kórinesiń. О́ıt­ke­ni, sen bizdiń keleshegimizsiń, biz seniń, sendeı kúnásiz jas sábı­ler­diń baqyty úshin kúresip júrmiz. Biz jeńsek, sen tynyshtyq, tátti ómirde ósersiń».

Polkovnık Korotchenkonyń: «Par­­­­tızannyń panasy – orman, serigi – tún!» degen naqyly bar. Orman tunyp turǵan syr, myń qu­by­lysty, alýan-alýan áýez syı­dyrǵan álem. Partızan-jazýshy: «Or­man jym-jyrt, sulap jatqan ólikteı únsiz. Syrtyn qalyń shań basqan aq qaıyńdar áldeneni aza­laǵandaı di­rildeıdi. Tek tamyrymen qopary­lyp, omyryla qulaǵan nemese mort úzilip, aıqysh-uıqysh sulaǵan te­rek­terdiń japyraqtary ózin-ózi ólim­ge qımaǵandaı keshki soq­qan samal jelmen dirdek qa­ǵa­dy. Olardyń sybdyry birtúrli aıanyshty dybys shy­ǵar­ǵandaı. Toq­taý­syz gúrs-gúrs jaryl­ǵan bombadan jer qyr­tysy qorasan shyq­qandaı shuryq-shuryq bolypty», – dep, kámil sóıletedi.

Asyly, «Partızan qyzy» romany tarıhılyq, shejirelik, kór­kem­dik sıpattarymen erekshe­le­nedi. Bul shyǵarma – qazaq áskerı prozasynyń kórkem úlgisi deýge ábden laıyq.

Jazýshynyń «Ormandaǵy ot», «Qapastaǵy juldyzdar» shyǵarma­lary «Partızan qyzy» týyndysymen rýhtas, tamyrlas. Bul shy­ǵar­malarda da partızandardyń barlaý jumysyndaǵy eren tapqyr­lyqtary baıandalady. Mysaly, ges­tapo bas­tyǵy Rankenaýdyń úste­line, dıva­ny­na, temir peshine mına qoıýy. Iа bolmasa, partı­zan­dardyń ortalyq shtabynyń derbes buı­ryǵyn jet­ki­zýge kapıtan Shı­lın­niń jasyryn alańǵa parashıýtpen túsirilýi jáne onymen Pýsh­kınniń shýmaqtary ar­qyly qarsy alynýy. Sonymen qa­tar, batyl bar­laýshylar Jamal men Tama­ra­nyń tapsyrmany tap-tuı­naqtaı oryndaýy. Gestapo bastyǵy general Rıhterdiń aspazshysy, bar­laý­shy­lardyń járdemshisi Lıdııa Andreevna Gerasımovnanyń Roslavl ae­ro­dromynyń kartasyn qol­ǵa túsirýi, sondaı-aq, Altaı Sy­rym­betovtiń, Ábdiǵalı Tólegenovtiń, Volodıa Olhovtyń kózsiz er­lik­teri áserli beınelenedi.

Bul shyǵarmalarda jaýdyń jyrt­­qyshtyq, aıýandyq áreket­teri meılinshe tereń bederlenedi.

«Sahara qyzy» romanynda HIH ǵasyr qazaq qoǵamynyń saıası-áleý­mettik jaǵdaıy, ádet-ǵuryp­tary, jón-josyqtary, oıyn-saý­yq­tary, orys sharýalarynyń qo­nystanýy, Lepsi, Sarqan, Aqsý ózenderiniń bo­ı­ynda kazak stanı­sasynyń salynýy, Bólen, Myr­zaǵara, Álı sul­tandardyń Oıjaılaýda bas qosýy, Reseı shekara bóliminiń bastyǵy general-maıor, kavaler Vıshnevskıı­diń qatyna­sýy­men Uly júz rýla­ry­nyń Reseıge qosylýy, olarǵa altyn medal úlestirilýi, Álı sultanǵa pod­­polkovnık áskerı ataq berilýi, Sarybaı seri men onyń kelinshegi Kúnikeıdiń óneri men ónegesi, Qys­­qash bolysy – Myrzaǵaruly Saý­­­ryq­tyń bolys saılanýy, Únııa­­nyń dúnıege kelýi, Terlik­baıdyń kenjesiniń toıynda kók­par­shy­lar saıysynda Sarybaı se­riniń mert bolýy jáne ony qyzy ýyzdaı Únııanyń joq­taýy, Baı­dildá, Asanbaı, Igembaı star­shı­na­lar­dyń beınesi shynaıy sıpattalady.

О́nerli, týmysynan ádepti jez kómeı ánshi Únııany bolys Saýryq Myrzaǵaruly inisi Qabdildaǵa aıttyryp qosady. Qabdilda «parasatty, jibek minezdi, salmaqty, aqyl­dy jigit edi». Ol jigit shaǵynda qaıtys bolyp, Únııa sulý jesir qalady. Únııa sulýdy «urt minez», «kári azban» Baıdilda ámeńgerlik jolymen almaqshy bolady. Onan soń úsh áıeli bar Saýryqtyń ózi qyzyǵady. Biraq, Únııa Qabdilda shańyraǵynyń tútinin óshirmeımin dep, olardyń qoqan-loqqysyna, zor­­lyǵyna kónbeıdi. «О́mirinde kúıeý almaıtyndaı etip, denesine tańba basyńdar. Sodan keıin kórip alamyz», – dep Saýryq bo­lys kó­kıdi. Romanda bul jaýyz­dyq áre­kettiń órshýi, bylaısha ór­nek­te­le­di: «Baı­dildanyń qolynda bas ja­ǵyn otqa qyp-qyzyl ǵyp qyz­dyrǵan qu­lash­taı temir taıaq. Asanbaı men Igembaı sózge kel­tirmeı Únııany bas salyp, teke­met­tiń ús­tine alyp soq­ty… Baıdilda Únııa­nyń tánine úsh dúrkin ystyq temir­men tańba bas­ty».

1899 jyly 9 qazanda Lepsi qa­lasynda kógershindeı súıkimdi, taza jaratylys ıesi Únııa Qabyl­dına­nyń Saýryq, Baıdilda, Igembaı, Asam­baılarǵa qatysty sha­ǵym aryzy boıynsha bolǵan sot májilisi erekshe nazar aýdarady. Sebebi, bul qasiretti oqıǵa – sol zamandaǵy qo­ǵamnyń áleýmettik ádiletsizdigine qar­sy atylǵan oq.

Ádı Sháripov M.O.Áýezov atyn­­daǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna 1970-1979 jyldarda bas­shylyq jasap, ǵylym doktor­la­ry­nyń sanyn 19-ǵa, al ǵylym kandı­dat­ta­ry­nyń sanyn 48-ge jetkizgen edi. Ujymnyń yntymaq-berekesin yq­tııat­tap, tastúıin ǵyp ustady. Ári týrashyl, ári aqkóńil, ári janashyr edi. «Aq bıdaıdyń uny aq túıeniń shabysyna pisedi», degendeı, ózgeniń jetistikterine, jaq­sy­lyqtaryna qýa­nyp otyrýshy edi. Sańqyldap sóı­lep, qanat­tan­dyryp, jan-ja­ǵy­na myrzalyqpen nur shashyp jú­re­tini áli esimde.

Ádı aǵanyń ómiri tunǵan she­ji­re, tutas bir tarıh, ózgeshe taǵ­lı­mat mektebi, qazaqtyń baıyrǵy kór­kem­dik dúnıetanymynda «Shir­kin-aı, eki kózdi eken», deıtin tirkes bar. Iаǵ­nı, aqyl men ǵylym ıesin aıtqany (Máshhúr Júsip­ten). Súıeginiń asyl­dyǵynan, rýh, kóńil, syr baı­lyǵynan shyǵar, ol kiside jazý­shy­lyq, uıymdas­tyrý­shylyq, ustaz­dyq, ǵulamalylyq zerde, kósemdik, ki­silik qasıetter mol bolatyn. Ju­mys isteý qa­bi­leti de joǵary. Suń­qar tabıǵatty sar­bazdyń jarqyn beınesin, beı­neli isterin tolǵa­nys­pen sıpattaý keleshektiń enshisinde dep oılaımyn.

Serik NEGIMOV,

L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa

ulttyq ýnıversıtetiniń professory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory.