San qyrly tulǵa

Juma, 5 qazan 2012 7:23

Maǵynasy tereń, aýqymy keń «Eldestirmek – elshiden» degen sóz bekerge aıtylmasa kerek, halyq arasynda elshiler ejelden erekshe tulǵa retinde qabyldanǵan. Osyndaı jaýapkershiligi asa zor már­tebeli qyzmetti atqarý qurmetine ıe bolǵan alǵash­qy keńes dıplomattarynyń biri, KSRO-nyń ókilet­ti ókili Názir Tórequlov edi. О́kinishke qaraı, halqy­myz maqtanysh etýge turarlyq osy tarıhı tulǵa­nyń ómiri bertinge deıin qalyń jurtshylyqqa bel­gi­siz bolyp keldi. Buǵan ártúrli jaǵdaılar sebep bol­dy. Eń bastysy, Názir Tórequlov «halyq jaýy» retinde (jazyqsyz jalamen!) «37-shi» jylǵy qý­ǵyn-súrginniń qurbany bolǵandyqtan ol týraly aq­talǵanǵa deıin sóz qozǵaý múmkin bolmady.

Juma, 5 qazan 2012 7:23

Maǵynasy tereń, aýqymy keń «Eldestirmek – elshiden» degen sóz bekerge aıtylmasa kerek, halyq arasynda elshiler ejelden erekshe tulǵa retinde qabyldanǵan. Osyndaı jaýapkershiligi asa zor már­tebeli qyzmetti atqarý qurmetine ıe bolǵan alǵash­qy keńes dıplomattarynyń biri, KSRO-nyń ókilet­ti ókili Názir Tórequlov edi. О́kinishke qaraı, halqy­myz maqtanysh etýge turarlyq osy tarıhı tulǵa­nyń ómiri bertinge deıin qalyń jurtshylyqqa bel­gi­siz bolyp keldi. Buǵan ártúrli jaǵdaılar sebep bol­dy. Eń bastysy, Názir Tórequlov «halyq jaýy» retinde (jazyqsyz jalamen!) «37-shi» jylǵy qý­ǵyn-súrginniń qurbany bolǵandyqtan ol týraly aq­talǵanǵa deıin sóz qozǵaý múmkin bolmady. Aq­tal­ǵannan keıin de «osyndaı bir qaıratker bar edi-aý?» dep sońyna túsip izdep, zerttegen ǵalym ne tarıhshy shyqqan joq. Alash arystaryn ardaqtaýǵa Qazaqstannyń táýel­siz­dik alýy dańǵyl jol ashqan bolsa, Názir Tórequlovtaı birtýar azamatty «qaıta tiriltip», esimin jańǵyrtýǵa belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, saıasat ǵylymdarynyń doktory, dıplomat Taıyr Aımu­hamet­uly Mansurov kóp eńbek sińirdi.

– Taıyr Aımuhametuly, siz kóp­ten beri halqymyzdyń birtýar ul­da­rynyń biri Názir Tórequlovtyń ómi­rin zerttep kelesiz. Ol týraly qazaq, orys, aǵylshyn jáne arab tilderinde kóp­tegen kitaptar shyǵardyńyz. Sizdiń izdenisterińizdiń, eńbekteri­ńiz­diń arqa­syn­da bertinge deıin esimi sırek atalatyn qaıratkerdi halqy­myz tereńirek tanyp bildi. Bylaı alyp qaraǵanda, názirtaný siz­diń ómirińizdiń basty muratyna aınal­ǵan sııaqty. Sizdiń osy isti qolǵa alýyńyzǵa ne túrtki boldy?

– Elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy kezeńinde Elbasymyz Nursultan Na­zar­baevtyń: «Búginde táýelsiz mem­le­ketti quryp, nyǵaıtýdan artyq ulty­myzdy uıystyryp, biriktiretindeı maqsat joq. О́z tarıhyńnyń túp-tamy­ryn tanyp-bilý, ata-babalaryńnyń aýqymdy is-áreketin maqta­nysh etý, ók­tem dáýirdiń ártúrli kesapat-kem­shi­likterinen arylý, qazirgi zamanǵa laıyq sanany qalyptastyrý ulttyq birigýge qýatty kúsh-serpin beredi», – dep aıtqa­ny bar edi. Iá, kez kelgen el «ótken jolyn, tarıhı túp-tamyryn bilmeı, búginmen ómir súrmeı, keleshektiń qamyn jemeı» alysqa bara almaıdy. Búgingi kún ótken men bolashaqtyń kópiri bolýǵa tıis.

Qazaqstannyń Reseıdegi elshigin bas­qarǵanǵa deıin meniń de Názir Tóre­qu­lov jaıynda bileti­nim shamaly bo­la­tyn. О́ziniń kóptegen zaman­dastary sııaq­ty, Názir de Keńes Odaǵyna adal qyzmet etkenine qaramastan «halyq jaýy» ata­nyp, atylyp ketkendikten 1958 jyly aqtal­ǵanǵa deıin «jabyq esim» bolyp, ol týrasynda aıtýǵa, ja­zý­ǵa ruqsat etilmedi. Názir Tórequlov qysqa ǵana ǵumyrynda halqymyz ben Otany­myzǵa mol paıdasyn tıgizdi.

Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi (1994-2002) bolyp qyzmet istep júr­ge­nimde bizdiń qazaq­stan­dyq ǵalymdardan Federaldyq Qaýipsizdik qyzmeti arqy­ly N.Tórequlovtyń 1937 jyly tut­qyn­dalyp, atylýyna baılanysty qu­jat­tardy suratyp áperý jóninde ótinish tústi. Suraǵan qujattardyń kóshirmesin kóp uzatpaı alyp berip jiberdik. Ol qujattar tanymal jazýshy-jýrnalıst Nurmahan Orazbekovtiń 1997 jyly «Qazaqstan» baspasynan shyqqan kitabynda jarııalandy.

– Sizdiń eńbekterińizde N.Tóre­qulov ómiri­niń bizge beımálim tus­tary jan-jaqty ashyl­ǵan, naqty tarıhı qujattarmen dálel­dengen. Osy qujattar qaıdan shyqty? Derek kózderine toqtala ketseńiz. Olar­dy taýyp, jaryqqa shyǵarý ońaıǵa túspegen shyǵar?!

– Keıde bir sharýa ekinshi bir iske sebep bolyp jatady ǵoı. Qolǵa tıgen qujattarmen tanysqannan keıin maǵan Názir Tórequlovtyń ómiri men qyzmetin tereńirek zerttesem degen oı keldi. Árıne, Názir Tórequlov syndy memlekettik aýqymda jumys istegen saıa­satker, joǵary deńgeıdegi dıplo­mat­tyń ómiri men qyzmetine qatysty qujattardyń arnaıy muraǵattarda, jeti qulyptyń astynda saqtalatyny belgili. Reseıde qalyptasqan tártip boıynsha árbir zertteýshige arhıvtik qordaǵy qujattar­dyń ári ketkende 25 paıyzy ǵana beriledi. Osyǵan baılanysty men Reseı Fede­rasııasy­nyń sol kezdegi Syrtqy ister mınıstri E.M.Prımakovqa ózimniń syı­las, dostyq qarym-qatynasymdy paı­da­­lanyp: «…arhıvte shań basyp jatqan Tórequlov jaıyndaǵy qaǵazdar­dy Qa­zaqstannyń Reseıdegi elshisi men izdemesem kim izdeıdi?» degendeı saýal tastap, ótinish aıttym. Sonda Evgenıı Mak­sımovıch: «Men Taıaý Shyǵysta, arab elderinde uzaq jyl qyzmet istedim. Názir Tórequlov týraly estigenim bar. Biraq, onyń sizderdiń otandas­tary­ńyz ekenin bilmeppin. Ol qazaq eken ǵoı?» – dedi. Sóıtip, qoldan kelgen kó­me­gin berdi. Mine, sondaı bıik para­satty jáne adamgershiligi mol azamat­tyń arqasynda Reseıdiń Syrtqy saıasat arhıvinen 750 betten astam qaǵaz-qu­jattardyń resmı kóshirmesin alýdyń sáti tústi.

Budan keıin basqa da reseılik derek kózde­ri­nen – Reseıdiń saıası-áleýmettik tarıhy memle­kettik muraǵaty, Reseı mem­lekettik muraǵaty jáne Reseı Fe­de­raldyq qaýipsizdik qyzmeti muraǵa­ty­nan Názir Tórequlovtyń saıası, dıp­lo­matııalyq jáne aǵartýshylyq, jýrna­lıs­tik, zert­teýshilik qyzmetterine qa­tys­ty sondaı-aq, burynǵy SOKP Ortalyq Komıtetiniń muraǵa­ty­nan qosymsha birqatar málimetter alyndy.

Shynymdy aıtsam, О́kiletti ókildiń Orta­lyqpen (Syrtqy ister halyq ko­mıssarıatymen) jazysqan hattary, jol­daǵan jazba málimdeme-habarlama­la­ry, kúndelikteri men esepteri, olar­dyń jazylý stıli meni tańǵaldyrdy. Bul onyń dúnıe tanymynyń keńdigin, talant-qabi­letiniń jan-jaqty ekenin ańǵartatyn edi. Mine, osy materıaldar boıynsha alǵash ret orys ti­linde «Nazır Tıýrıakýlov – polpred SSSR v Korolevstve Saýdovskaıa Arabııa» degen jınaq qurastyrylyp shyǵaryldy. Osy kitaptyń súıinshi danasyn Prezı­dentimiz Nursultan Ábish­uly Nazar­baev­qa aparyp kórsettim. Ol kisi ki­tapty kórip, jyly pikir aıtyp, joǵary baǵa berdi.

Munan soń «Elshi Názir Tórequlov­tyń Ara­bııa dastany» degen eńbek jazylyp, onyń mátini tórt tilde: orys, qazaq, aǵylshyn jáne arab tilderinde qa­tar berildi. Atalǵan eki kitap ta ne­gizinen kásibı dıplomattarǵa, álemdik saıasat pen halyqaralyq qatynastar má­selelerin zert­teýshi mamandarǵa arnap shyǵarylǵan bolatyn. Bul eńbekter Názir Tórequlovtyń ómiri men kásiptik qyzmetin, sondaı-aq ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy-otyzynshy jyldaryn­da­ǵy tarıhı oqıǵalar men halyqaralyq jaǵdaıdy ǵylymı turǵydan taldaýǵa, baǵalaýǵa múmkindik beredi. Olarda keltirilgen resmı qujattar arqyly bar kúsh-qýatyn, tipti ómirin de qoǵamyna, halqyna arnaǵan uly perzenttiń ósý jolyn kóresiz, onyń saıası-psıho­logııalyq beınesin tanısyz.

Al, «О́kiletti ókil Názir Tórequlov. Dıplomat, saıasatker, azamat» degen kór­kem týyndy jaıynda sóz etkende, onyń jaı retti baıandaý emes, kerisinshe Názirdiń dıplomatııalyq ómiri­niń keıingi aıanyshty, tragedııaly tusymen ush­tasyp jatqan jelide jazylǵanyn aıtqan jón. Sondyqtan da ol: «Arab jerindegi alǵashqy qadamdar», «Ko­rol­diń senimine ıe bolý úshin kúres», «Kúndelikti ómir…», «Qynjylysty sát­ter», «О́miriniń sońǵy kúnderine» deıingi tol­ǵanysty taraýlardan tu­rady.

Bolmysy bólek, tarıhı tulǵa Más­keýdiń ataqty «Molodaıa gvardııa» bas­pasyn qyzyqtyr­ǵan kórinedi. Sóıtip, solardyń usynys-tilegi­men jáne olardyń árbir fakty negizdi jáne dáleldi bolýy kerek degen talabyn eskere otyryp tarıhı ocherk janrymen «Polpred Na­zır Tıýrıa­kýlov» degen kórkem eńbek jazyp shyqtym. Kitap atalǵan baspanyń álemge áıgili «JZL» (Tamasha adamdar ómiri) serııasymen 2004 jyly jaryq kórdi. Názir Tórequlov jaıyn­daǵy bul kitap osy serııamen qazaqtyń kórnekti qaıratker ókilderi týraly ja­zylǵan shyǵarmalardyń qataryn Shoqan Ýálıhanov, Sáken Seıfýllın, Qanysh Sátbaevtan keıin tórtinshi bolyp tolyqtyrdy.

«О́kiletti ókil Názir Tórequlov. Dıplomat, saıasatker, azamat» degen kitaptyń aǵylshynsha shyqqan nusqasy Saýd Arabııasynyń Syrtqy ister mı­nıstri Saýd ál-Feısal hanzadanyń qo­lyna túsip, ol kitapty qyzyǵa oqyp shy­ǵypty. Onyń ákesi Feısal korol­diń Hıdjazdaǵy ýákili bolyp turǵan tusta keńestik ókiletti ókil Názir Tóre­qulovtyń senim gramotasyn qabyl­dap alǵan. Munan ári ekeýiniń arasynda jaq­sy syılastyq qarym-qatynas or­na­ǵan. Jalǵyz Feısal ǵana emes, Názir jalpy koroldiń ot basynyń aıy­ryq­sha qurmet pen senimine ıe bolyp, ál-Saýdtyń ózi ony inim dep ataǵan. Taq murageri retinde Feısal 1964-1975 jyldary Saýd Arabııasynyń koroli boldy. Kitapta korol áýleti týraly osy sııaqty birqatar tarıhı málimetter qamtylǵan. Kitap mınıstrge sony­sy­men qymbat jáne ystyq bolyp kóri­ngen bolsa kerek. Osyǵan baılanysty ózderindegi zııaly qaýym, jalpy arab jurty keńinen tanyp bilýi úshin kitap­ty arabshaǵa aýdarý jóninde usynys jasady.

Kitapty aýdarý isine sol kezde ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetinde dáris berip júrgen, bilikti til mamany, asa tereń bilimdi azamat, Kaır ýnıversıtetiniń profes­sory Amer Muhammed Amer tartyldy. Keıin eńbektiń arab tiline óte sapaly deń­geı­de aýda­rylǵany týraly birneshe bilikti arabtanýshy mamandar pikir bildirdi. Onyń ústine kitap Kaırdiń búkil Taıaý Shyǵysta úlken bedelge ıe «Aın-Shams» baspasynda basylyp shyqty.

– E.Prımakov Keńester Odaǵy tusynda, odan keıin de talaı joǵary laýazymdy qyzmetter atqarǵan bel­gili tulǵa ǵoı. Ol kisiniń Sizge qol ushyn berýinde ne syr bar? Ony kóp­ten bilesiz be, burynnan aralasyp pa edińiz?

– Evgenıı Maksımovıch kezinde Reseı­diń syrtqy ister mınıstri bol­ǵan, Reseı Federa­sııasynyń úkimetin basqarǵan iri memlekettik qaıratker ǵana emes, kórnekti shyǵystanýshy-ara­bıst, akademık ǵalym jáne halyq­ara­lyq deńgeıdegi saıasatker. Ol kisimen men Reseı Federasııasynda Qazaq­stan­nyń Tótenshe jáne О́kiletti elshisi bol­ǵan kezimde qyzmet babymen jaqy­nyraq tanysyp, aralasa bastadym. Men elshi bolǵan 90-shy jyldary táýelsiz mem­le­ket­ter Reseı men Qazaqstannyń qarym-qaty­na­sy­nyń negizi qalanyp, keń kólemde damı bastaǵan edi.

Men ol kisi Reseıdiń premer-mı­nıstri qyzmetinen ketip, Saýda-óner­kásip palatasyn bas­qaryp turǵan tu­syn­da joǵaryda aıtylǵan «Molodaıa gvardııa» baspasynyń tapsyrysy boıyn­sha jazǵan kitabymnyń qoljaz­basyn aparyp kórsetip pikir bildirýin suradym. Ol qoljazbany muqııat oqyp shyǵyp, tómendegideı alǵysóz jazyp berdi: «Árbir memlekettiń syrt­qy saıasaty ótkenniń tájirıbesine súıenip, óziniń dıplomatııalyq mektebiniń tutas bir urpaqtary jasaǵan amaldar men ádisterdi paı­dalansa barynsha tıimdi bolmaq… N.Tóre­qu­lovtyń eńbekqor­ly­ǵy, batyl oıy, jergilikti sheıhtermen qatar, «antogonısterdiń» – An­glııadan, basqa da Batys Eýropa elderinen kel­gen dıplomattardyń tilin tapqan sheberligi qaıran qaldyrady… Eń aýyr tapsyrmanyń ózin oryndaýǵa daıyn turýy, týyndaıtyn máse­lelerdi shyn máninde memlekettik turǵydan sheshýge umtylýy N.Tórequlovty keńestik «al­ǵashqy tolqyn» dıplomattary ara­syndaǵy jarqyn tulǵanyń biri deýge tolyq negiz beredi.

Kitap avtorynyń basty eńbegi – osynaý iri tulǵany túnekten aramyzǵa oraltyp qana qoımaı, KSRO-nyń Taıaý Shyǵystaǵy dıplo­ma­tııa­sy tarıhynyń tutas bir qabatyn jarqyrata kórsete alǵandyǵynda…». Bul sózderdi men Evgenıı Maksımovıchtiń jalǵyz maǵan ǵana emes, bizdiń halqymyzǵa, Qazaq­stanǵa degen yqylas-peıili dep qa­byldadym.

– Siz óz eńbekterińizde N.Tórequ­lov­ty qaı qyrynan bolsyn jarqy­ratyp kórsettińiz, keremet bıikke kóterdińiz. Ol kisiniń elge, halqyna sińirgen qandaı eńbekterin bóle-jara atar edińiz?

– Bul suraqtyń jaýaby menińshe onyń ómirbaıanynda jatqan sekildi. 1913 jyly Názir Qoqandaǵy kópester men saýda-ónerkásip kom­pa­nııalary ashqan kommer­sııa­lyq  ýchılısheni bi­ti­rip, oqýyn Máskeýdegi kommer­sııa­lyq ınstı­týt­ta jalǵastyrady. Munda ol óz mamandyǵy boıyn­sha ekono­mı­kalyq pándermen qatar, shet tilde­rin de oqyp úırene bastaıdy. Erekshe qabi­let pen talap-izdenisiniń nátıjesinde orys, túrik tilderine qosymsha fransýz ben nemisshe sóıleı alatyn dárejege jetedi. 1917-18 jyl­dar­daǵy oqıǵalar, aqpan jáne qazan tóńke­ris­teri Názir­diń qoǵamdyq tanym kókjıegin keńeıtip, saıası jaǵynan shyńdalyp, qalypta­sýyna kóp yqpal etti. Sondyqtan da ol 1918 jyly bolshevıkter partııasy qataryna ótip, óz erkimen Qyzyl ar­mııaǵa jazylyp, Túrkistan atty áske­rinde saıası basqarma bastyǵynyń orynbasary bolyp ta­ǵaıyndaldy. Osy qyzmetten, onyń revolıýsııa­lyq jáne partııalyq ósýi bastaldy. Ol sondaı-aq, zamannyń úni men maqsat-múddesin bildire­tin maqalalar jazyp, gazet-jýrnaldar shyǵa­ryp, buqaralyq má­denı-aǵartý isterimen de aınalysty.

1918 jyldyń kókteminde Qoqan revkomynyń hatshysy bolyp qatarǵa ilikken Názir Tórequlov nebári úsh jyldyń ishinde partııalyq jáne mem­lekettik bıliktiń joǵary satysyna kóterilip, 1921 jyldyń mamyrynda Túrkistan Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy. Osy sııaqty ony RKP(b) OK-niń Ortalyq Azııalyq bıýrosynyń músheligine jáne Túrkistan maıdany revolıýsııalyq áskerı keńe­siniń músheligine saılaý oǵan kórse­tilgen zor senim bolatyn.

Aıyryqsha aıta ketetin jaıt Názir Tórequ­lov Túrkistan Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy qyzmetinde júr­gende respýblıkanyń barlyq uıym­daryn­da demalys kúnin jeksen­bi­den jumaǵa aýystyrdy. Sondaı-aq, musyl­man­dardyń qasıetti meıramy Qurban aıtqa baı­lanysty úsh kún demalys berý jóninde jar­lyq­qa qol qoıdy. Ateızmdi qoldaıtyn, bolshe­vık­tik saıa­sattyń tusynda munysy asqan ba­tyldyq ta batyrlyq jáne halyqtyń múddesi men ıgiligi úshin jasalǵan erlikke para-par is bolatyn.

Budan keıin 1922-28 jyldar araly­ǵynda Más­keýde KSRO Ortalyq Atqarý Komıteti janyndaǵy Ortalyq baspa­nyń tóraǵasy bola júrip te kóp ju­mystar atqardy. Máselen, 1925 jyly muǵalimderdiń búkilodaqtyq birinshi sezinde «Ult máselesi jáne mektep» degen ta­qyrypta baıandama jasap, ult­tyq mádenı-aǵartý mekemelerin retke keltirý, asa muqtaj bolyp otyrǵan aýdandarda ulttyq mektep úılerin salý, jergilikti jerlerde arnaıy kásiptik-tehnı­ka­lyq jáne aýyl sharýashylyq mektepterin ashý sııaqty sol kez úshin eń ózekti máselelerdi kún tártibine qoıa bildi. Jalpy, Názir ózine senip tapsy­rylǵan qaı qyzmetti de úlken jaýap­ker­shilik, iskerlik jáne biliktilikpen atqaryp otyr­dy.

Názir Tórequlovqa deıin eshbir qazaqtyń Keńes Odaǵynyń atynan shet elde dıplomatııa­lyq mıssııany basqa­ryp, elshi bolmaǵanyn jáne ol kezde bolshevıkter eli KSRO-nyń atynan nebári 32 shet memlekette ǵana elshilik ókildik­tiń jumys istegenin, sondyqtan ondaı jaýapty qyzmetke qabileti erek­she tulǵalar jiberile­tinin eskersek, bul faktiniń qanshalyqty mańyzdy ekeni túsinikti bola túsedi.

Aıtqandaı-aq, Názir Tórequlov 1928-36 jyldar aralyǵynda, ıaǵnı segiz jyl kóleminde aýa raıy men klımaty qolaısyz, túrli juqpaly aýrýlar jaı­laǵan, aýyz sý, azyq-túlik tapshy, dári­gerlik kómek jetispeıtin arab jerinde KSRO-nyń О́kiletti ókili qyzmetin asqan tózim­dilik jáne iskerlikpen atqardy. Jan-jaqty bilim men talant jáne kásiptik biliktiliginiń ar­qasynda dıplomatııalyq korpýsta bıik bedelge ıe bolyp, dandaısyǵan aǵylshyn men fransýz, ıtalıan elshilerin moıyn­datyp, dýaıen (aǵaman) bolyp saı­lan­dy. Eki eldi jaqyndas­tyrý maqsatynda 1932 jyly korol Ábdel Ázız ál-Saýdtyń balasy, bolashaq taq murageri, hanzada Feısaldyń Keńes Odaǵyna res­mı saparyn uıymdastyrdy. Endi-endi avtokólikke minip, maıshamdy paı­dalana bastaǵan Saýd Arabııasynyń KSRO-dan kredıtke 50 myń jáshik ben­zın jáne sondaı mólsherde kerosın satyp alýyna uıytqy boldy. Osy se­kildi óz deńgeıi men múmkindigindegi to­lyp jatqan sharýalardy júzege asyrdy.

– Qalaı oılaısyz? Biz N.Tóre­qu­lovty tanyp boldyq pa? Álde ala­sapyran, qıyn-qys­taý zamanda ómir súrip, eńbek etken tul­ǵanyń áli de aıtylmaǵan tustary, ashyl­maǵan syrlary bar ma?

– Kózin kórgen zamandastarynyń aı­týynsha, Názir jarqyn júzdi, jana­ry ótkir, bolmysy baısaldy, sózge she­shen ári ózgeni de tyńdaı biletin, jigerli de qyzýqandy, jurtty ózine úıirip áketetindeı tartymdy (harızma­tı­kalyq) kóshbasshylyq qasıeti bar azamat bolypty. Osyndaı jan-jaqty talantty jáne qarym-qabiletti tulǵa Názirdi tanyp boldyq dep aıtýǵa áli erte. Máselen, men ózim negizinen onyń 1928-36 jyldar aralyǵynda Saýd Arabııasy Koroldiginde О́kiletti ókil retinde atqarǵan dıplomatııalyq qyz­me­tin Reseıdiń muraǵatta­rynda saqtal­ǵan qujattar arqyly zerttep tanydym. Tipti, onyń osy elshilik qyzmetiniń de qamtylmaǵan, qaǵazǵa túspegen nemese taǵy bir jerde eleýsiz jatqan tustary men faktileri bolýy múmkin.

Názir Tórequlov elshi bolǵanǵa deıin de Túrkistan Kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń jaýapty hatshysy, Túrkistan Respýblıkasy Ortalyq At­qa­rý Komıtetiniń tóraǵasy, RKP(b) Or­talyq Komıteti Ortalyq Azııa bıýrosy­nyń múshesi, Túrkistan maıdany revo­lıýsııalyq-áskerı keńesiniń múshesi, KSRO Ortalyq Atqarý Komıteti ja­nyn­daǵy Ortalyq baspa basqarma­sy­­nyń tóraǵasy sııaqty birneshe jaýapty jáne basshylyq qyzmetter atqardy. Al, Saýd Arabııasynan kelgennen keıin de birer jyl, ıaǵnı 1936-37 – KSRO Ulttar Keńesi janyndaǵy Ortalyq til jáne jazý ǵylymı-zertteý ınstı­tý­ty­nyń ǵylymı qyzmetkeri bolyp jumys istedi. Jalpy, Názir Tórequlov qazaq halqynyń 20-30-jyldary bolshevık­tik ókimet tusynda osyndaı bıik dá­rejege jetip, laýazymdy qyzmetter atqarǵan birden bir ókili.

Názir Tórequluly óz qolymen tol­tyrǵan anketalardyń bárinde maman­dyǵyn «jýrna­lıst» dep kórsetken. Shań basqan arhıvter men túnekti tarıhtyń qoınaýynan bizge Názirdiń qazaq, orys tilderinde jazǵan: «Qazaq másele­si», «Kokandskaıa avtonomııa», «Islam jáne kommýnızm», «Otzyv na knıgý V.Bartolda «Istorııa Týrkes­tana», «Atlant muhıtynan – uly Mu­hıtqa deıin», «Týrkestanskaıa Avto­nom­naıa Respýblıka» degen tárizdi qoǵamdyq-saıası, mádenı taqyryptarǵa arnap jazǵan ondaǵan maqalalary kelip jetti. Bular arqyly ol el, qoǵam aldyndaǵy asa bir ózekti máselelerge, kózi ashyq, kókiregi oıaý azamat retinde pikirin bildirip, ún qatyp otyrǵan. Kerek deseńiz, ol Sáken Seıfýllınniń «Asaý tulpar» jınaǵyna da syn jazyp, ondaǵy óleńderdi taldap, zaman­nyń, ýaqyttyń talaby turǵysynan ózindik kóz­qarasyn bildirgen. Demek, Názirdiń tilshi, ǵa­lym, aǵartýshy, baspager, jýr­nalıst, redaktor retin­de tyndyrǵan isteri de qyrýar. Mine, osynyń bári qandaı da bir tarıhshy, fılolog, jýr­nalıster tarapynan tereńirek zertteýdi qajet etedi.

Jýyrda maǵan Mańǵystaýda oblys ákiminiń keńesshisi bolyp jaýapty qyzmet atqaryp júrgen, elge tanymal, qaıratker azamat Beket Turǵaraev bir jaqsy jańalyq jetkizdi. Sonaý 20-shy jyldary Názir Tórequlov Túrkistan Res­pýblıkasy Ortalyq Atqarý Komı­tetiniń tór­aǵasy bolyp júrgende Mań­ǵystaý jerin Qazaqstannyń quramyna qosý jónindegi arnaıy Dekretke qol qoıyp, eldiń keleshegi úshin úlken ıgilikti is atqarypty. Osyndaı qundy qujattyń tabylýyna oraı Mańǵystaý tarıhı ólketaný mýzeıinen Názirge arnalyp, arnaıy bólim ashylyp, sondaǵy bir kóshege Názir Tórequlovtyń esimin berý uıǵarylypty. Men de óz tarapymnan mańǵystaýlyqtarǵa rızashylyǵym­nyń belgisi retinde mýzeıge Názir Tórequlov týraly 8 kitabym men bir kitapshamdy syıǵa tarttym.

– Názir Tórequlovtyń esimin máń­gi este qaldyrý baǵytynda memleket tarapynan atqarylǵan isterge kó­ńilińiz tola ma?

– Úkimet tarapynan shama kelgenshe Názir Tórequlovtyń esimin máńgi este qaldyrý baǵytynda is-sharalar jasalyndy jáne qolǵa alynyp jatyr. 2002 jylǵy jeltoqsanda osynaý aıtýly tulǵanyń týǵanyna 110 jyl tolýyna oraı Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrligi men L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń uıym­dastyrýymen Astana­da «N.Tó­re­qulov – kórnekti memleket qaıratkeri, dıplomat jáne aǵartýshy» degen ta­qyrypta halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizildi. Sol sııaqty, 2006 jyly qarasha aıynda Túrkis­tanda Názir Tórequlovtyń dıplo­ma­tııa­lyq jáne saıası qyzmetine arnalǵan halyq­ara­lyq ǵyly­mı-praktıkalyq konferensııa uıym­dasty­ryldy. Ekeýine de qatysyp, ta­qy­ryp­qa qatysty baıandamalar jasadym.

Almaty, Shymkent, Qyzylorda qa­la­larynda Názir Tórequlovtyń atymen kósheler atalǵan. Onyń esimi Shymkent pen Túrkistanda, Sholaq­qorǵanda mektepterge berilgen. Tarıhı qalamyz Túrkistanda arnaıy murajaı ashyldy, qor quryldy. Qazaqstan Úkimetiniń 2003 jylǵy 20 qańtardaǵy №57 qaýl­ysymen Názir Tórequlov atyndaǵy medal belgilendi. Ol medalmen respýb­lıkanyń Syrtqy ister mınıstrligi atynan Qazaqstannyń syrtqy saıasatyna zor úles qosqan azamattar marapattalyp otyrady.

– Taıyr Aımuhametuly, bizdiń bilýimizshe sizdiń ótkennen qalǵan tarıhı muralary­myzǵa, rýhanı dúnıe­le­rimizge degen kózqa­rasy­ńyz ala­bó­ten. Keshegi keńestik kezeńde Qara­ǵan­dyda oblystyq partııa komı­te­tiniń ekinshi hatshysy bolyp júr­gen­de Qarqa­ra­lydaǵy Qunanbaı qajy­nyń qırap qalǵan meshitin qalpyna keltirýge uıytqy boldy­ńyz. Mun­daı qadamǵa ol kezde ekiniń biri bara bermeıtin. Sol sııaqty, Soltústik Qazaq­stan oblysynda ákim bolǵan kezińizde osy óńirden shyqqan tul­ǵa­lardy nasıhattaýǵa keń jol ashty­ńyz, qyrýar qarjy bólip olardyń eńbekteriniń jaryq kórýine shara­pa­tyńyzdy tıgizdińiz. Elbasynyń tikeleı qoldaýymen Qyzyljardaǵy asa qundy tarıhı mura «Abylaıdyń aq úıin» ózińiz bas bolyp júrip qal­pyna keltirttińiz. Sizdiń yqpaly­ńyz­ben tuńǵysh ret qazaq tilindegi qalalyq gazet jaryq kórdi. О́ńirdiń rýhanı ómiri jańǵyryp, buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge kóterildi. Osyndaı ıgilikti isteri­ńizdi soltús­tikqazaqstandyqtar áli kúnge asqan jylylyq jáne rızalyqpen esterine alyp, aýyzdarynan tastamaı aıtyp júredi.Osynda ne syr bar?

– Menińshe ótken tarıhymyzdy umytpaý, kóne mura-eskertkishterimizge, rýhanı dúnıe­leri­mizge qurmetpen qaraý ár adamnyń azamat­tyq paryzy men boryshy bolýǵa tıis. Elbasy úlken senim artyp, jaýapty mindet júktegennen keıin Soltústik Qazaqstan oblysynyń áleýmet­tik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn ǵana emes, máde­nıeti men rýhanııatyn da kóterý baǵytynda birqatar jumys­tar atqaryldy. Joq bolyp óship ketken «Abylaıhannyń aq úıin» qaıta kóterip, qalpyna keltirý úshin aldymen 2004-2005 jyldary Orynbor, Sankt-Peter­býrg jáne Reseıdiń syrtqy saıasat ar­hıvterinen tıisti derekter men máli­met­ter izdestirdik. Solardan alynǵan qujattar Reseı patshaıymy II Ekaterı­nanyń jarlyǵymen 1762-1765 jyldary Petropavl bekinisinde Abylaıhanǵa arnaıy rezıdensııa­nyń salynǵanyn aıǵaqtaǵan soń baryp isti qolǵa alyp, burynǵy joba, arhıtektýranyń ne­gizin­de ol jańadan turǵyzyldy. Onyń aldyna Sankt-Peterbýrgtegi salt atty­nyń úlgisimen Aby­laıhannyń at ústindegi eskertkishin or­nattyq.

Buǵan qosa, 2005 jyly oblystyq ólketaný mýzeıin jańa úlgide qaıta qalpyna keltirip, onyń syrtyna syı­lastyq-dostyqtary sheksiz bol­ǵan Shoqan Ýálıhanov pen Fedor Dostoev­skıı­diń barelefi jasalyndy. Ony Prezı­denti­miz Nursultan Nazarbaev­tyń ózi kelip ashyp, tamyryn tereńnen alatyn orys pen qazaqtyń dostyǵy týraly sóz sóılep, ony keıingi jastarǵa úlgi etti. Osy sııaqty, 2006 jyly sáýirde Más­keýde uly Abaıǵa arnalyp eskertkish ashylǵan bolatyn. Sol kezde Petropavlda Abaı-Pýshkın eskert­kishin tur­ǵyzý ıdeıasy týyp, ony Elbasymyz qyzý qoldap, sol jyldyń jeltoq­sa­nynda qos tulǵaǵa arnalǵan monýmentaldy tas músin boı kóterdi.

Memlekettik tildiń mártebesin ny­ǵaıtý jóninen de birshama is-sharalar júzege asyryldy. Máselen, oblys boıynsha 750 qazaq tiliniń muǵalimderine aılyq jalaqylaryna qosymsha elý paıyz ústeme tólenip otyrdy. Eresekterge arnap 20 myń dana qazaq tili oqýlyǵy bastyryp shyǵarylyp, tegin taratyldy. Sol jyldary oblysta birtalaı jańa bala baqshalar salynyp, 90-nan astam bala baqshada ár ulttyń balalary tárbıelenip, olar jappaı qazaq tilin oqıtyn boldy. Oǵan ata-analar rızashylyqtaryn bildirdi.

Almaty jáne Taldyqorǵan oblystarynda kóp jyldar memlekettik basshy­lyq qyzmetter atqarǵan, elge syıly, qadirli bolǵan bizdiń ákemiz Aımuhamet Kópejanulynyń negizgi mamandyǵy tarıhshy edi. Sondaı-aq, ol kisi kóptegen mádenıet-óner qaıratkerlerimen jáne jazýshy, tarıhshy ǵalymdarmen tanys, aralas-quralas boldy. Ákemizdiń ótken tarıhqa, rýhanı muralarymyzǵa, hal­qy­myzdyń basynan keshken oqıǵalardy baıandaıtyn shyǵarmalarǵa degen kóz­qarasy men yqylasy erekshe bolatyn. Bul taqyryptaǵy kitaptardy qalt ji­bermeı oqıtyn. Bizge balalaryna únemi «tarıhqa, ádebıetke úlken qurmetpen qaraý kerek, odan kóp nárse úırenýge bolady», dep ósıet aıtyp otyratyn. Tarıhqa, rýhanı mura –jádigerlerge janashyr kózqaras pen áreketime bál­kim, ákemizdiń de áseri bolǵan shyǵar.

Sóz sońynda aıtarym, týǵanyna 120 jyl tolyp otyrǵan Názir Tórequ­lov­tyń týǵan halqyna, Otanyna sińirgen eńbegi orasan zor. Onyń jasaǵan qyz­meti men jeke tulǵasy keıingi jastarǵa úlgi-ónege bolyp, biz ony saıasatker, dıplomat, ǵalym jáne azamat retinde ár qyrynan tanı túsetin bolamyz. Sondyqtan Názirdiń esimi halyqtyń jadynda máńgi saqtalyp, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasa beredi degen oıdamyn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Jarasbaı SÚLEIMENOV,

«Egemen Qazaqstan».