Talǵam men tanym tabıǵaty

Juma, 19 qazan 2012 7:33

Qazaq prozasyna alpysynshy jyldardyń bel ortasynda shoǵyr-shoǵyr bop talantty jastar kele bastady. О́rteńge shyqqan quraq qamystaı olar birinen soń biri dúr­mek-dúrmek bop kep, bir-biri­men jarysa jazyp, qazaq oqyr­man­darynyń kitaphanasyn jańa shyǵarmalarmen baıyta tústi. Ol shyǵarmalar aldyńǵy aǵa býyn­nyń shyǵarmalarynan bólekshe tynystaǵy, kóp sózdilik pen sha­shy­rańqy oqıǵalardan arylǵan, jańa oı men jańa ıdeıany obraz tabıǵatyna sińire bilgen, kereksiz, janama detaldardan tazarǵan, qa­zaq ádebıetiniń kórkemdik deń­geıin jańa bıikke kótergen shyn mánindegi jańa shyǵarmalar boldy.

Juma, 19 qazan 2012 7:33

Qazaq prozasyna alpysynshy jyldardyń bel ortasynda shoǵyr-shoǵyr bop talantty jastar kele bastady. О́rteńge shyqqan quraq qamystaı olar birinen soń biri dúr­mek-dúrmek bop kep, bir-biri­men jarysa jazyp, qazaq oqyr­man­darynyń kitaphanasyn jańa shyǵarmalarmen baıyta tústi. Ol shyǵarmalar aldyńǵy aǵa býyn­nyń shyǵarmalarynan bólekshe tynystaǵy, kóp sózdilik pen sha­shy­rańqy oqıǵalardan arylǵan, jańa oı men jańa ıdeıany obraz tabıǵatyna sińire bilgen, kereksiz, janama detaldardan tazarǵan, qa­zaq ádebıetiniń kórkemdik deń­geıin jańa bıikke kótergen shyn mánindegi jańa shyǵarmalar boldy.

Bul urpaq ádebıetke aldyńǵy aǵalaryndaı rabfak nemese muǵa­limdik semınarııany úzip-julqyp júrip bitirgen, M.Áýezovten bas­qa­sy negizinen ortasha bilim qo­ry­men shyǵarma jazýǵa kirisken ur­paq emes, kóne dáýir ádebıetinen bastap, sol kezdegi Keńes Odaǵy jazýshylarynyń ozyq úlgileri bop sanalatyn barlyq shyǵar­ma­lar men orys klassıkasyn ta­ýy­sa oqyǵan, ol oqyǵandaryna ishki ta­lap-tilekteri qanaǵat tutpaı, osy­ǵan deıin temir qaqpasy tars jabýly turǵan batys ádebıetiniń buryn-sońdy estip-bilmegen jazýshylaryn qomaǵaılana oqyǵan, oqı otyryp: «biz qaıdamyz?» dep árqaısysy kúrdeli de qıyn su­raqqa jaýap izdegen urpaq edi. Osy suraq olardy eskini qasterleı oty­ryp jańasha jazýǵa ıterme­ledi. Tipti, májbúr etti. Osyndaı suraqtarǵa jaýap izdep, kórkemdik deńgeı bolmasa ıdeıalar ıdeıa kúıinshe qalyp qoıa beretinin, onymen oqýshy júregine jol tap­qan­men ony jaýlap alýǵa bolmaıtynyn, barlyq ıdeıalar men kórkem­dik krıterııler ulttyq bolmys arqyly júzege asýy tıis ekenin, olaı bolmaǵan jaǵdaıda ondaı shyǵarmany ózge ult túgili óz ul­tyń da qabyldaı almaıtynyn, Brehtshe aıtqanda, «naǵyz ulttyq shyǵarmalar ǵana ultaralyq óner bola alatynyn» búkil bolmys-bitimimen túsinip, óz ónerimizdi álemdik óner bıigimen salystyra qarap, jantalasa izdeýdiń jańa jo­lyn tańdaǵan álgi aıtqan sho­ǵyr-shoǵyr talanttardyń ishinde jazýshy Tólen Ábdikov te bar edi. Ol basqa zamandastary sekildi burqyratyp kóp te jazbady, qa­lyń-qalyń romandarǵa da bara qoı­mady. О́zine qatal talap qoıa biletin, artyq-aýys bir detal, tip­ti, ornyn tappaǵan bir sóz úshin ózin-ózi keshire almaıtyn shyn sýretker retinde ol az bolsa da saz ja­z­ýǵa, shyǵarmashylyq tolǵaq ábden meńdep, jazbaýǵa múmkindik qalmaǵan jaǵdaıda ǵana qolyna qa­lam alýdy ómirlik prınsıpke aınaldyrdy. Jazar aldynda ol aqsúıek bop oılanyp, jazý ús­tinde ózin quldaı qınady. Barlyq jańa ıdeıalar men jańa paıymdaýlar, ómirdiń ashy-tushy shyn­dyq­tary elenip, ekshelip, meılinshe suryptalyp, qol dıirmenge tartar aldyndaǵy tálimi bıdaıdaı ár qypyǵyna deıin tazalanyp, patsha men pańnyń asyndaı san ret tek­serilip, barsha adam ataýlyny tol­ǵantyp júrgen izgilik pen jaýyz­dyq, mahabbat pen zulymdyq, adal­­dyq pen aıarlyq, qııanat pen qaıyrymdylyq, kisápirlik pen músápirlik, naısaptyq pen kisilik, ozbyrlyq pen momyndyq, qoıshy, áıteýir, barshaǵa ortaq qaıǵy men qýanyshtyń maǵuryp pen ma­shy­ryqtaı alys aralyǵyn qııalmen sharlap, adamı oılar men adamı topshylaýlardy qazaqı sanaǵa er­kin syıdyryp, olardyń bárine qa­zaqı reńk, qazaqı boıaý sińirip, sheteldik úrdiske ǵana jarasymdy dep tanylyp kelgen oqys áreket­terdiń ózin qazaq uǵymyna saı adaptasııadan ótkizip, ulttyq oı-sananyń búgingi kórinisindeı etip oqýshyǵa usyna bilý Tólen sııaqty jazýshylarǵa emes, tek Tólenniń ózine ǵana tán erekshelik. Sondyq­tan da onyń shyǵarmalary sanmen emes, sapamen ólshenedi, sondyq­tan da onyń bir shyǵarmasynyń salmaǵy ózgelerdiń qos qorjyn kitaptarynan aýyr. Tólenniń ár shyǵarmasy baz bireýlerdiń shy­ǵar­malary sekildi baspa júzinde jarııalanbaıdy, onyń shyǵarmasy dúnıege keledi. Al dúnıege kele­tin shyǵarmalar qashanda az bolatyny belgili. Eger Tólen kólem qýǵan jazýshy bolsa, «Áke» pove­sin qalyń romanǵa aınaldyrýyna ábden bolatyn edi. Bir urpaq – bir dáýirdiń basynan ótken qaıǵyly oqıǵalar men qıly-qıly taǵdyr­lar tizbegi Tólenniń kósile de, sheshile jazýyna mol múmkindik berip turǵandaı-aq edi. Biraq, Tó­len oǵan barýdan sanaly túrde bas tartty. Bas tartqyzǵan – onyń óz ishinde týa bitti jaıǵasqan qatań talap, ózin-ózi aıamasqa bekingen ishki «kórkemdik» senzýra, qalǵa­ny álemdik ádebıetti sharlap oqyp, sharshamaı izdenip, búgingi prozaǵa qoıylar talapty erkin ıgere bilgendiginiń nátıjesi.

Bir qaraǵanda ómir degen esik­tiń ashylyp jabylǵanyndaı tym qysqa, endi bir qarasań shildedegi orazanyń kúnindeı tym uzaq. Bala týylady, eseıedi, er jetedi, ush­qan uıasyn tastap alysqa qanat qaǵady. Artta balasyn sarǵaıa kú­tip áke men sheshe qalady. Endi ǵana bastalǵan ómirdiń san-sapa­laq qyzyǵy men shyjyǵyna alań­syz aralasyp ketken jas jigit sarǵaıa kútken ata-anasyn da umy­ta bastaıdy. Ata-ananyń balaǵa degen saǵynyshy, jumys, karera dep júrip týǵan úıine oralýdy umytqan bala jaıly qazaq áde­bıe­tinde shyǵarma az emes. Tólen­niń bul shyǵarmasy nesimen qun­dy? Áke men bala jaıly tolyp jatqan shyǵarmalardan munyń aıyrmashylyǵy ne? I.Týrgenevtiń ákeler men balalar jaıly jazǵan áıgili romanynyń aıtar oıyna bul shyǵarma ne qospaq jáne oqýshyny nesimen baýramaq?

Qaladaǵy qarbalas ómir bir basqa, aýyl álemi bir basqa. Tolyp jatqan aǵaıyn-týystan jalǵyz qalǵan ákeniń jalǵyz uldan kóp nemere súısem degen armany, bir armany oryndalyp, kelin túsirgen kezdegi búkil aýyldyń dúrligip toı jasaýy, alǵashqy nemeresin tartyp alǵandaı áke-sheshesiniń bir jasqa tolar-tolmasta elge alyp ketýi, kelesi jyly aýylǵa kel­gende ol balanyń bulardy tanymaýy, hal ústinde jatqan áke­niń aryzdasyp-qoshtasýy, el ishin­de ólimge degen sonshalyqty sabyrly kózqaras, tipti, dál osylaı qoshtasyp qoıǵan Dosmaǵambet degen bireýdiń aıaq astynan saýyǵyp ketip óziniń de, áıel, bala-shaǵa­synyń da aldynda «yńǵaısyz» jaǵdaıda qalýy, bári-bári: qaıǵy­sy da, qýanyshy da mamyrajaı, beı­ǵam, alańsyz, ańǵal qazaq aýy­lynyń qara sózben salynǵan shynaıy sýreti dersiń. Eń arysy: «óskende áke-shesheńdi baǵasyń ba?» degen suraqqa «baqpaımyn» dep short kesken jas balanyń jaýabyna sheıin naǵyz sýretker jazýshy ǵana baıqaýǵa tıis shyndyq jatyr.

Búkil bir rýly elden ashar­shy­lyq kezde ǵaıyptan-taıyp jal­ǵyz ózi aman qalǵan ákede urpa­­ǵynyń kóp bolýynan basqa qandaı arman bolýshy edi? Kelininiń úsh qursaq kótergeniniń ózin azyrqanyp, tipti, Almatyǵa emdelýge, toıǵa, jına­lysqa kelgen adamdardyń bárine balasynyń mekenjaıyn ja­zyp berip, «kelinniń ishin baı­qap kel» dep jasyryn tapsyrma berip jatatyn áke-shesheniń nemerege degen «toıymsyzdyǵynyń» túbinde qa­zaq dalasyn qynadaı qyrǵan ashar­shylyq pen tolyp jatqan zoba­lańdardyń áli basyla qoımaǵan qaıǵy tabyn sezip oty­rasyń.

Sonymen, áke kóz jumdy. Artynda qalyp bara jatqan balasy men úsh nemeresi qarańǵy kórge kirer aldynda úmit sáýlesin seýip, ishinde sem bop qatqan qatpar-qatpar qaıǵy sherimen o dúnıege attandy. Táıiri, bul ómirge kim kelip, kim ketpegen, «…Kezegimen óliner, baıaǵydaı kóriner» dep ar jaǵynda Abaı kúrsinse, «V etoı jıznı ýmırat ne novo, no ı jıt konechno ne noveı» dep ber ja­ǵyn­da orys jigiti S.Esenın kúńi­rendi, al kúni keshe aramyzda júrgen Asqar Súleımenov bolsa: «Kelý – paryz, ketý – mindet» dep short kesken. Tipti, ol kisiler eshteńe de­mese de «ózekti janda ólim bar», týǵan adam ólip, adam bitken alma-kezek oryn aýystyryp jatady emes pe? Qalyń romanǵa júk bolatyn bul povestegi kesek-kesek oqıǵalar men san qıly sıtýasııalar tek este qalar iriligimen, jú­rekke jyly tıer shynaıy­lyǵy­men ǵana emes, osylardyń báriniń qazaqy bolmys, qazaqy psıhologııa, qazaqy tanym arqyly beri­lýinde. Áke men balanyń arasyn­daǵy qarym-qatynas jalpyǵa or­taq taqyryp bolǵanmen, ol taqy­ryp ár ultta ár basqa qabylda­nyp, ár basqa sheshimin taýyp jatatyny aqıqat. Barsha adamzatqa ortaq bop sanalatyn osy taqyryp qazaq topyraǵyna Tólen qalamy arqyly qonys aýdarǵanda, formasy da, mazmuny da taza ulttyq shyǵarma bop týǵan. Bul shyǵar­many «oqyp shyǵý úshin» ǵana qa­rap shyqqan adamǵa onyń «pálen­deı alyp bara jatqan eshteńesi joq» bop kórinýi múmkin. Bulaı baǵalaý eshnárseni moıyndaǵysy kelmeıtin, moıyndaǵysy kelse de ishki qyzǵanyshyn jeńe almaıtyn rýhanı toǵysharlarǵa nemese shy­ǵarmashylyq daltonıkterge tán.

Shyǵarma bitti.

«…Ákemdi jóneltip bolǵan soń, kelesi kúni men aýdanǵa baratyn sovhoz dırektorynyń mashınasyna ilesip júrip kettim. Qaıǵy júgi jeńildep, boıym sergip qal­ǵan sekildi. О́likti qadir tutqan osynaý qyrýar ólim joralǵy­sy­nyń ǵasyrlar boıy halyq arasynda saqtalyp kelýiniń syryn jańa túsingendeımin. «Iаpyr-aý, – deı­min ishimnen tań qalyp, – nege jurt el ortasynda ólgisi keledi? Nege ómir boıy basqa jerde ǵu­myr keship, ólý úshin týǵan elge oralady? Nege?

Áldeqalaı kóńilim bosap, kó­zime jas tireldi. Biraq, ákemniń qazasyna jylaǵam joq. Basqa birdeńege. Basqa…»

Ol qandaı «basqa birdeńe?» Shy­ǵarmanyń eń sońyndaǵy osy bir eki aýyz sóz qazaqtyń búkil tir­shiligi men bolmysyn, ózine ǵana tán ómir saltyn, ómirlik fılosofııasyn anyqtap turǵan joq pa? Budan biraz buryn aýrý aınaldyryp alǵan áke-sheshesin Alma­tyǵa kóshirip almaq bolǵanda joq-bardy syltaý etip ákesiniń kónbeı qoıǵanynyń syryn balasy endi uǵyndy. О́ler aldynda súıegin týǵan elge qaraı súıreıtin qazaqı bolmysty Tólen Ábdikov shynaıy da shymyr shy­ǵarmasynda osylaı sýrettep berip­ti. Sýretkerdiń shyn­shyldyǵy men shynaıylyǵy sol, shyǵar­madaǵy bol­mysy tańǵy shyqtaı taza, se­zimderi jańa saý­ǵan sútteı appaq adamdardy kóre qalsań et jaqyn baýyryńdy kez­destirgendeı qushaq­taı ketkiń ke­ledi. О́ıtkeni, biz ol adamdarmen Tólen arqyly etene jaqyn tanys­tyq, olardyń basynan ótken qaı­ǵylaryna ortaq boldyq, olarmen birge ómir súrdik.

Kórkem shyǵarmanyń basty maqsaty da osy bolsa kerek.

Tólen Ábdikov 60-jyldary ja­ryq kórgen «Bas súıek» atty alǵashqy áńgimesinde músinshi Hamıttiń Jaýbóri batyrdyń bas súıegi arqyly onyń músinin jasaý jolyndaǵy jan azabyn sýretteý arqyly shynaıy ónerge ózin ar­naǵan adam eshqashan rahat ómir súre almaıtynyn, izdenýde shek joq ekenin, jaýjúrek batyrlar jaıly qatyp qalǵan stereotıpti jeńý ońaıǵa soqpaıtynyn, qolyn­da az ǵana bıligi bar adamdardyń ózi ulty úshin jan qıǵan uly tulǵalardan góri óz týystaryna eskertkish ornatyp, ultqa úlken qııanat jasap otyrǵanyn oılaıtyn toǵysharlardy alǵashqy áń­gimesinde-aq synap edi. Sovhozdyń jaı ǵana býhgalteri byltyr ólgen ákesine tóbesi kók tiregen es­kertkish qoıyp jatqanda, qol sozym jerdegi Qalmaqqyrǵanda eli úshin mert bolǵan Jaýbóriniń molasy jermen-jeksen bop, ústin shóp basyp jatqanyn qaperine de almady. Bul – ulttyq sananyń mesheýligi. Tólen osyǵan kúıindi.

Ádilet jolyndaǵy onyń ja­n­aıqaıy sodan beri bir báseńsigen emes. Onyń kelesi shyǵarmalary – «Aqıqat» pen «Parasat maıdanynda», «Biz úsheý edik» atty tuńǵysh dramalyq shyǵarmasynda, «Qa­ıyr­syz juma», «Oń qol», «Jat perzent» sekildi ishki dramaǵa toly áńgimelerinde aqıqat pen qııanattyń ashyq maıdanǵa shyq­qanyn kóremiz. Ásirese, janrlyq jaǵynan taza kórkem shyǵarmadan góri fılosofııalyq-polemıkalyq esse bop tabylatyn «Parasat maıdany» atty povest júıkeleri tozyp, ábden qajyǵan, ómirde mán-maǵyna izdep sanalary sarsańǵa túsken, tipti, úmitsizdik aýrýyna shaldyǵyp, myna ómirden óz erik­terimen ketýdiń fılosofııasyn jasap alǵan jandardyń jan arpalysy men sabyrly kúıze­listeri ózderi qarańǵy túnek dep esep­teıtin myna tirshilikten qyryq jamaý júrekke daýa izdep, ony taba almaı, taba qalǵan kúnde sol bozamyq sáýleniń artynda taǵy da qarańǵy túnek turǵanyn kórip, my­na ómirdiń alǵysharttaryn adam­zat óz qolymen ózderi baıa­ǵyda asqan sheberlikpen buzyp tyn­ǵanyn, tabıǵat garmonııasy adam qolymen kúnnen-kúnge seti­nep bara jatqanyn, endi onyń jalǵanýy múmkinnen góri múmkin emestigi mol ekenin, adamzatty parasat qarańǵylyǵynan alyp shy­ǵar Teseı jibiniń qaıta jalǵana qoıýy neǵaıbyl ekenin eki adam­nyń bir-birine jazǵan oıǵa toly hattarynan ómir degen ne, qaıǵy men baqytty qalaı túsinemiz degendeı telegeı-teńiz suraqtar men saýaldardyń aq boranynyń astynda qalǵan oqyrman da bir mezgil ózi de úmitsizdik ıirimine tartylyp baryp, áreń degende mal­ty­ǵyp júrip «úırenshikti óz jaǵala­ýyna» shyǵyp, álgi saýaldardyń jaýabyn izdestire bastaıdy. Qo­syl­maıtyn eki uǵymnyń eshqashan birikpeıtinin sezedi. Oksıýmoron, ıaǵnı ádildik pen qııanat sııaqty kereǵarlyqtar qaqtyǵysy qaǵıda­syn Tólen óz shyǵarmasynda anyq jazǵan da eken. Nazar salyńyz: «Eger bir attyń túsi ári kók, ári qara bolsa, ony ala dep ataıdy. Biraq ol aq pen qara dep atalatyn eki tústiń bar ekenin joqqa shyǵara ala ma? Joq! Tek, eki tús bir attyń boıyna syıysyp tur. Endeshe, izgilik pen qııanatty bir boıyna syıdyrǵan qansha quby­lys bolsa da, ol ekeýi bir uǵymǵa aınala almaıdy. («Parasat maıdany», 20-bet). Tólen bul shyǵar­ma­syn jazǵan kezde, árıne, áldeqa­shan umytylyp ketken kóne grek fılosofııasyn jańǵyrtqaly jaz­ǵan joq, bul – oı qýǵan adamnyń basynan ótpeı qoımaıtyn zańdy qubylys. Uly formalıst V.Shklov­­skıı: «álemge áıgili shyǵarma­larda keıipkerdiń baqytty sátin sýretteý bir-eki betten aspaıdy eken, al qalǵan betterdiń bári sergeldeńge toly bolady eken, – dep jazǵan edi. Tólenniń «Parasaty…» sergeldeńge toly. Onyń kez-kelgen betin ashyp oqı qalsańyz ózińizdi mazalap júrgen ishki ar­palysyńyzdyń qaǵaz betine qalaı túsip qalǵanyna tań qalǵandaı bolasyz. «Adamdar eń kóp azapty qarapaıym aqıqatty elemegennen shegedi» degen F.Nıssheniń anyq­tamasynan bastaý alatyn fılo­sofııalyq oı-tujyrymdar tizbegi barǵan saıyn tereńdep, bútin bir oı aralyna túsip ketkenińdi baı­qamaı qalasyń. Adam ómirge rahat úshin emes, azap úshin, baqyt úshin emes sergeldeń úshin keletinin, Abaıshylap aıtqanda, «oıly adam­­­­­­ǵa qyzyq joq bu jalǵanda» bolsa, Maǵjanshylap qaıyrǵanda, «sum ómir abaqty ǵoı sanalyǵa» ekenin «Parasat…» povesi joǵary sana men tanym bıiktigi turǵysynan taldap, taratyp, Tólenniń ómir­de­gi ózi sııaqty keıde daýlasyp, dá­leldep aıtqanyna kózińdi jet­kizbeı tynbaıdy. Máselen, onyń mynadaı oılaryna qalaı daý aıta alasyń? «Bostandyq – adamnyń óziniń ishinde, sanasynda. Týmysynda qorqaq, jaǵympaz janǵa qansha bostandyq bergenmen ol bostan bola almaıdy. Shekten tys ózimshil, shenqumar, nápsiqumar, ashqaraq adamdar eshqashan da bos­tan bola almaıdy. О́ıtkeni, olar ózderiniń álgi nıetteri men pıǵyl­darynyń qulaq kesti quldary.

«Bostandyq degen ne? Ol – ar-uıattyń tazalyǵy» degen bizdiń dáýirimizden jeti ǵasyrdaı buryn ómir súrgen jeti dananyń biri – Perıandr Korınfskıı. Ǵajap emes pe! Iаǵnı, shyn bostandyqqa rýhanı kemeldený arqyly ǵana jetýge bolady» («Parasat maıdany», 30-bet). «О́mir degen uly oıynnyń erejesi baıaǵyda jasal­ǵan. Ádette erejeni tómengi dáre­jedegi oıynshylardyń jıi buza­tynyn jáne olar úshin ereje qashan da aýyr júk ekenin esi­ńizge salǵym keledi» (31-bet)

Iá, oı tizbekteri osylaı jal­ǵa­syp kete beredi. Baıqadyńyz ba, ara-arasynda ondaı úmitsiz tuń­ǵıyqtan shyǵýdyń da joldary bar eken. Ol – rýhanı kemeldený, ǵa­syr­lar boıy qalyptasqan ómir degen uly oıynnyń erejesin buz­baý?! Biraq, qalaı? Rýhanı kemeldený ıdeıasyn uly oıshyl L.Tols­toı óle-ólgenshe aıtyp ta, jazyp ta ótti, adam óz boıyndaǵy qana­ǵatsyzdyq pen mansapqumarlyqty jeńbeı, ádil qoǵam ornata almaıtynyn barlyq gýmanıst-jazýshylar men aqyndar, ǵalym-fılo­softar taýsyla jazyp ótti. Biraq, adam­zattyń, dálirek aıtqanda, bı­leýshi toptyń «ereje» buzý dás­túri ór­shimese, báseńdegen joq. Demek, sheńber tuıyqtaldy. Ádildik esh­qashan ádiletsizdikti jeńe almaıdy. Biraq, birjola jeńilmeıdi de.

Oksıýmoron jalǵasa beredi. Adamzat ózin-ózi qurtyp bitkenge deıin.

Tólen Ábdikov qalamynan tý­ǵan «Aqıqat» povesi, «Biz úsheý edik» dramasy da tabıǵaty jaǵy­nan bir-birimen úndes, mazmundas jatqan shyǵarmalar. Munda keıip­kerlerden góri oı qaqtyǵystary jekpe-jekke jıi shyǵyp, oı obraz­ǵa aınalyp jatady. Uly Gomer aıtqandaı, «Mysl ý lıýdeı zemnarodnyh byvaet takoıý, kakýıý ım v etot den posylaet rodıtel bessmertnyh ı smertnyh». Demek, ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan aqıqat jolyndaǵy aıqas Tólenge de dál sol shyǵarma jazý ústinde joǵarydan quıylyp jetken bolar. Biraq, ol oı «jaýyndaryn» jurttyń bári emes, oı ań­dyǵan adam ǵana ustaı alatyn bolýy kerek. О́mirden talaı fızık ótti, alaıda, naızaǵaıdy Rezerford qana ustaǵan joq pa? Tólen de adam sanasynda kún saıyn jarq-jurq etip mazany alyp qoı­maıtyn oı naızaǵaılaryn ustap alyp, bárin qazaqy kógenge tizip, oqýshysyn tanym dúnıesiniń erik­ti tutqynyna aınaldyryp jibe­redi. Parapsıholog pen telepat, krımınaldy polısııa arasyndaǵy baılanys, telepattyń urylardy oısha kórý qasıeti, osy qasıetti kezdeısoqtyq emes, adam boıyna bitken kóripkeldik júıe retinde qarastyratyn ǵylymı júıe jasa­maq bolǵan professordyń eńbegi esh ketip, povest telepat Ro­berttiń ólimimen bitti. Munda da bılik óz ústemdigin júrgizbeı qoımaıdy eken. Polısııa úshin ǵylymı negiz jasaýdan góri gang­sterlerdi ustaý áldeqaıda qymbat. Bir qaraǵanda shytyrman fantas­tıkalyq janrda jazylǵan shyǵar­ma bop kóringenmen ómirdiń máni men tarıhı oqıǵalardyń sol tarıhtan alar orny jaıly tolǵa­nys­tarǵa toly. Telepat Robert kóripkel ǵana emes, kóripkeldigi arqyly adam bolmysyn ábden zerttep bolǵan, adamdardyń jappaı pendeshiliginen, usaqtyǵynan, merkantıldiginen, jeke bastyń paıdasy úshin jaýyzdyqtyń esh­qandaı túrinen bas tartpaıtyn ózim­shildik minezderinen ábden jerigen, «bul bes kúnniń orny joq aptyǵarǵa» degen adamzat aýasyn kezip júrgen oıdy qaǵyp alyp bizge jetkizgen Abaı sekildi, Robert te mynadaı «aptyqqan», mánsiz tirshilikke qyzyǵa qoımaı­dy. Ol úshin ómir súrýdiń, professor kúnde qulaǵyna quıatyn «máńgi tarıhta qalatyn boldyń» degen mańyzdy usynystyń ol úshin bu­dan bylaı kók tıyn da quny joq. О́ıtkeni, ol «máńgilik» degen oı­dyń ózine kúle qaraıdy. «Uly­lyq», «Talant» degen uǵymdardyń ózi Volter aıtqandaı qudaıdan keletin nárse dep esepteıdi Robert. Aıtalyq, soqyr ınstınkpen qustar qalaı uıa salady, talantty shyǵarma degen de solaı. Al, ta­rıhqa keletin bolsaq, – dep jal­ǵas­­tyrady oıyn sol telepat. – Tarıhta eshqandaı mán joq. О́ıtkeni, tarıhta ylǵı kezdeısoq tulǵalar men kereksiz oqıǵalar qalady». «Qundyzdyń dańqyn shyǵarǵan – onyń túgi bolǵanmen, sol túkter qundyzdyń ózi úshin qymbat zat emes. Ol tipti ózi úshin asa mándi bop eseptelmeıtin zattyń qalaı­sha óziniń dańqyn shyǵaryp júr­genine tań qalǵan bolar edi. Tarıh ta sol. Oǵan adamdardyń izgi armany, mándi maqsaty, mahabattary qajet emes… Qaıdaǵy bir jańsaq maqsattarmen salynǵan áýre pıramıdalar tarıhta qalady da, tolyp jatqan adamdardyń kóz jasy men qaıǵy-qasireti umyt qalady. Tarıhshylar syrtqy kórinister men hronologııany ǵana esepke alady».

Tólen shyǵarmalary osyndaı oılarǵa toly. Tipti, ómir men ólim jaıly kóp aıtylatyn oılar bar­lyq pende shoshıtyn, «ólim» degen sýyq sózdiń ózin úreıli máninen aıyryp, jolaýshynyń kelýi men ketýi sııaqty qarapaıym uǵymǵa aınaldyrady. Álemdik oı men qa­ǵıdalar talantty jazýshynyń shy­ǵarmalarynda erkin jymdasyp, qazaqy qalp alyp, ulttyq fılosofııalyq kategorııalarmen mıdaı aralasyp ketkenin kóremiz. «Kto znaet, eto jızn ne est lı smert, I smert ne est lı to, chto jızn dlıa smertnyh» dep biz­diń dáýirimizden áldeqashan buryn anyqtamasyn berip ketken Evrı­pıdtiń oılary «Aqıqat», «Parasat maıdany», odan áldeqashan bu­ryn jazylǵan «Tozaq ottary jy­myńdaıdy» degen povesterde, ási­rese, «Áke» povesinde qaıta jań­ǵyryp, ulttyq mán-maǵynaǵa ıe bolady.

Tólen Ábdikovtiń «О́rkenıet» jýrnalynda jarııalanyp, áli ki­tap bop shyǵyp úlgermegen, 2010 jyly dúnıege kelgen taǵy bir úlken shyǵarmasy bar. Onyń aty «Tuǵyr men ǵumyr». Bul povest dep atasań da, keń aýqymdy roman dep atasyń da kónetin, «ne salsań da tartatyn», bolmysy bólek dúnıe. Oqıǵasy – búgingi kún, pishini – baıandaý stı­linde, mazmu­ny – Tomas Mannyń «Býddenbrokkı» dep atalatyn kóle­mi jarty qarys romanyna saı, keıipker­le­riniń ishki álemi – knıaz Myshkın men Nehlıýdovty eske túsiretin, ıdeıasy – E.M. Remarktiń «Batys maıdanda ózgeris joq» atty romanymen úndes týyndy. Barlyq talantty shyǵarma sekildi bul shy­ǵar­manyń da «alyp bara jatqan eshteńesi joq», qazaq ádebıetinde talaı jazylǵan taqyryp. Batyr­dyń ákesi halyq jaýy bop ustal­dy, artynan áıeli de tutqyn­dal­dy, 11-12 jasar Batyr men 4 jasar qaryn­dasy jetim qaldy, ha­lyq jaýynyń balalaryna kómek qolyn sozǵan adam da jazalanatyn kez, ıaǵnı, eki balanyń kór­megen azaby joq, aqyrynda ekeýi­niń eki ajyraýy, kishkene qaryn­dasynyń aýyryp shetinep ketýi, balalar úıi, tóbeles, soǵysqa su­ranyp ketý, Batyrdyń áskerı gazetke avtomat ustap turyp túsken sýreti, jaý qorshaýynda qalý, tutqynda bolý, AQSh ásker­leriniń azat etýi, jaza kútip turǵanyn bilse de «táýekel» dep elge oralý, sovettik lager, Borıs degen atqa ıe bolý, Shtrafzona, Kolyma, azattyq alý, Sibirde úılenip, úı-jaı bop turyp qalý, qartaıǵan shaǵynda týǵan jerge oralý, adam tanymastaı ózgergen týǵan aýyly…

Bul oqıǵalardy erinbeı tizip otyrǵan sebebim – «kórdińizder me, «alyp bara jatqan eshteńesi joq, bári tanys-beıtanys oqıǵa­lar» degen oıdy dáleldeı túsý úshin kel­tirdim. Al, osy oqıǵalar tizbekten bosatylyp, árbir kóri­nis, árbir epızod, árbir detal kórkem shyǵarmaǵa aınalǵanda Zaman, Adam, Taǵdyr degen úsh uǵymnyń arasynda tuńǵıyq oıǵa ketesiń. Shyǵarmada jıi aıtylatyn: «Adamnyń basy – Allanyń (Allahtyń emes) doby» ekenine, osyndaǵy bir adamnyń basynan ótken, barsha qazaqtyń tóbesinen tóngen qasiretti qara jer qalaı kó­tergen, qazaq qalaı úgitilip qu­ryp ketpegen dep jaǵańdy ustaýǵa ǵana shamań jetedi. Bir basyna tóngen myń qasiret-qaıǵydan arylyp, óler aldynda súıegin týǵan jerde qal­dyrý úshin eline kelgen Batyr aýyl­daǵy kishkene saıabaq ortasynda ózine qoıylǵan eskert­kishtiń bar eke­nin tiri qalǵan jalǵyz qarııa, buryn­ǵy hımııa pá­ni­niń muǵalimi, qýshıǵan shúıkedeı shal Sálimgereıden estip, munyń basy aınalyp ketedi. Bári ras eken. Erteń – Toǵyzynshy maı. Búkil aýyl eskertkish mańyna jıylyp gorn tartqan pıonerler gúl shoq­taryn qoıyp, kishkentaı aýyldan shyqqan erjúrek batyr jaıly jalyndy sózder aıtylmaq. Buny jurt Máskeý túbinde erlikpen qaza boldy dep, maıdan gazetine baıaǵyda shyq­qan munyń qaısar beınesin músinge aınaldyrǵan eken.

Endi buǵan tiri júrýdiń jóni de qalmapty.

Sol kúni ol talma aýrýy asqy­nyp, qaza boldy da, «aýylǵa qy­dyryp kelgen bir jolaýshy taban astynda qaıtys boldy» dep, bel­gisiz bireý retinde jer qoınyna tapsyrady.

Mine shyndyq, mine ańyz, mine aqıqat! Bir kezderi ózderi ómir súrgen, syıly bolǵan, bir qaýym elmen et jaqyn baýyrlardaı bite qaınasyp, aǵaıyn-týys bop ketken eldiń búgingi urpaǵy bulardy umyt­qan. Tipti, «Sháıkenniń uly talaı azap pen sergeldeńdi bastan keshirip, qartaıǵan shaǵynda týǵan eline aman-esen kelipti» dese de oǵan eshkimniń sengisi joq. Olarǵa bulyńǵyr saǵym ishinen erteginiń qaharmanyndaı aman oralǵan Batyrdan góri ańyzdaǵy batyr qym­bat. Eger onyń tiri ekeni dálel­dense osy aýyldy aýyl etip ustap turǵan eskertkishtiń kúl-talqany shyqpaq, ıaǵnı, aýyl tarap ketpek.

Tólen osy shyǵarmasymen bú­gingi qazaq prozasynyń deńgeıin taǵy bir satyǵa bıiktetip, eń tańdaýly álemdik prozashylardyń qataryna qosylyp otyr. «Shyn­dyqty jazatyn jazýshynyń aldynda turǵan bes qıyndyq» degen Breht teorııasynyń bári – batyl­dyq, aqyl, biliktilik, qabileti já­ne aıla – osy shyǵarmadan aıqyn kórinedi. Mundaı shyǵarmany jazý úshin burynǵyny qaıtalaýǵa soqtyrmaıtyn asqan bilimdarlyq qajet ekeni aıtpasa da túsinikti.

Bul maqalada biz Tólenniń qyz­met salasy, eńbek joly, ár jyl­dary shyqqan kitaptary men kúıshiligi, jaqsy kórgen erkekteri men erkek emesteri, onyń shyǵar­masy boıynsha túsirilgen kórkem fılm men sah­nadaǵy qoıylym­dary jaıly keńi­rek sóz etýden góri onyń shyǵar­mashylyq jolyn­daǵy eń basty aza­mattyq kredosy – aqıqat janyn­daǵy jan aıǵaıyna kóbirek úńilýdi jón sanadyq. Ol maqsatymyz qalaı oryn­daldy – ol jaǵynaoqyrman qaýym óz tóreligin aıta jatar.

Dýlat ISABEKOV.