Únemdeýdegi úrdis
Dúnıejúzilik bank sarapshylary keltirgen málimetke qulaq assaq, 2050 jylǵa qaraı álemde avtokólikter sany 2 ese kóbeıedi. Aldaǵy 30 jylda kem degende 1,2 mıllıard kólik satylady degen jospar bar. Álemde temir tulparǵa suranystyń artýy onsyz da kúrdeli ekologııalyq máseleni odan saıyn ýshyqtyratyny sózsiz. Taza aýamen tynystap, salamatty ómir saltyn ustanýdy 20-30 jyl buryn josparlaıtyn Eýropa elderi kólik kóbeıgen kezde qorshaǵan ortany qorǵaý isin qalaı sheshpek?
Kóp shyǵyndy qajet etpeıtin kólemi shaǵyn kólikterge eýropalyqtardyń úıirsek keletini biz úshin tańsyq kórinedi. Toqymdaı jerdi tıimdi paıdalanatyn eýropalyqtar túıedeı kólikke qumartpaıtyny túsinikti. Dese de, shaǵyn mashınalarǵa suranystyń joǵary bolýyna áser etip otyrǵan basqa da birneshe faktor bar. Birinshiden, Eýropanyń kóptegen elderinde avtomobıl salyǵy tikeleı aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyqtar men qozǵaltqysh kólemine baılanysty belgilenedi. Ekinshiden, janar-jaǵarmaı quny bizdiń elmen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary. Onyń ústine Eýropa elderiniń barlyǵynda derlik avtojoldar oqtaýdaı túzý, taqtaıdaı tegis. Iаǵnı, jolda shaǵyn kólikke eshqandaı kedergi týyndamaıdy. Buǵan qosa Eýropa elderinde kólik turaǵy júrgizýshilerdiń qaltasyna aıtarlyqtaı salmaq salady. Parıj ben Rımnyń tar joldarynda djıppen júrýdiń qolaısyzdyǵyn aıtpaǵanda, kólik turaǵy úshin tólenetin qarajat ta aspandap tur. Mundaı jaǵdaıda, árıne shyǵyny az shaǵyn avtokólikterden artyǵy joq ekenin eýropalyqtar moıyndaıdy.
Al bizdegi jaǵdaı sál basqashalaý.
Meniń bilýimshe, qazaqstandyqtar tarapynan ishi keń mashınalarǵa suranys ta, qyzyǵýshylyq ta joǵary. Sebebi eldiń aýmaǵy úlken, qalalar men eldi mekender bir-birinen shalǵaı ornalasqan. Onyń ústine respýblıkalyq mańyzy bar joldardyń basym bóligi shaǵyn avtokólikterdiń júrýine arnalmaǵan. Oıqy-shoıqy joldardan ótýge, árıne salmaǵy aýyr, jolǵa shydas beretin kólik qajet. Eldiń soltústik óńirlerinde aýa raıy qatal, qatty jel, borandar kóp soǵady. Shaǵyn kólikterdiń aıazdy, borandy kúnderi otalýy qıyndaıtyny, qaqaǵan qysqa shydas bermeıtini taǵy bar, – deıdi WECOOP jobalaý toptamasynyń jetekshisi Valts Vılnıtıs.
Eýroodaqtyń keıingi jyldary qolǵa alǵan bastamalarynyń biri – Eýropadaǵy eski kólikterden qutylý úderisi. О́ıtkeni eskirgen avtomobılderdiń aýany lastaý deńgeıi de joǵary. Sol úshin Germanııada qoldanylǵanyna eki-úsh jyl bolǵan mashınalardy Eýropanyń ózge elderine jiberedi de, ondaǵy eski kólikter Ortalyq Azııadaǵy elderge satylady. О́zbekstan avtokólik suranysyn ózi qamtamasyz etip otyrǵandyqtan, batystan keletin kólikterge asa qulyqty emes. Al Qyrǵyzstan men Qazaqstannyń halqy Eýropadaǵy «jasy» 10 jylǵa jýyqtaǵan kólikti qýana satyp alady. Sebebi baǵasy da, sapasy da salystyrmaly túrde jaqsy. Eýropalyqtar ózderinde óndirilgen kólikterdi ǵana qoldanatynyn eskersek, Eýroodaq basshylyǵy jyl saıyn mashına shyǵaratyn kompanııalarǵa talapty kúsheıtip, ekologııalyq taza kólikterdi kóbeıtýge basymdyq berip otyr.
Sarapshynyń aıtýynsha, Nıderland, Danııa syndy elderde búginde shaǵyn avtokóligi barlardyń ózi sıreı bastapty. Sebep – halyqtyń únemdeýge mashyqtanǵany, ózine qolaıly ómir súrýge kóshkeni. Olar qoǵamdyq kólikpen júrýdi, kólikti karsherıngte jalǵa alýdy daǵdyǵa aınaldyrý arqyly ekologııa máselesin sheshýge atsalysqandy, bul iste de basqalardan ozyq turýdy jón sanaıdy.
– Sońǵy 5 jylda adamdardyń kólikterden jappaı bas tarta bastaǵany baıqalady. Qala turǵyndarynyń júris-turysyn jeńildetetin arnaıy júıe qurylyp, alysqa barýdyń qajeti azaıdy. Kóptegen nysandar taıaq tastam jerge salynǵan. Mysaly, jumys ornyna, balalardyń balabaqshasy men mektepterine jaıaý baryp keletindeı jaǵdaı jasalǵan, – deıdi V.Vılnıtıs. Iаǵnı, búgingi bizdiń jaǵdaıymyzdaǵydaı emhanaǵa barý úshin birneshe shaqyrym júrý mindetti emes. Sońǵy 30-40 jylda batysta júrgizilgen aýqymdy bastamalardyń biri – halyqty avtokólikterden qoǵamdyq kólikke aýystyrý bolsa, bul maqsatta sharýanyń jartysy oryndaldy deýge bolady.
Germanııa – qoqys eksporttaıtyn el
Qoqysty irikteýdi ıgere almaı jatqan memleketterdiń kósh basynda damýshy elder tur. Munyń túrli sebebi bar – turmys qaldyqtaryn óńdeıtin tehnologııanyń jolǵa qoıylmaýy, qajetti resýrstardyń tapshylyǵy, kúndelikti shyǵatyn qaldyqtyń tym kóptigi, adamdardyń qoqystan keletin zalaldyń, ekologııaǵa tıgizetin zııanyn tolyq sezinbeýi... Kúndelikti qoqys jáshigine paketterge salynǵan tamaq qaldyqtary, qaǵaz, plastık aralasyp tolassyz tógilip jatady. Al Batys elderi qoqystan qalǵan qaldyqty qaıta óńdeý arqyly tabys taýyp, ekologııany tazartýdy nazardan tys qaldyrmaǵanyn kóremiz.
Qoqysty suryptaýdyń ozyq úlgisi retinde Germanııany ataýǵa bolady. Bul júıeni nemister erteden qoldanysqa engizip, temirdeı tártip ornaýy úshin zań aıasynda barlyǵyn ekshep qoıǵan. Dese de, barlyǵy birden bola qoımaǵany túsinikti. Germanııada sońǵy 30 jylda «tutyný dáýiri» beleń alyp, bir adam shyǵaratyn qoqys jylyna 120-dan 500 kıloǵa jetipti. Sonyń saldarynan qoqys tastaıtyn oryn qalmaı, polıgon mańaıynda turatyn adamdar densaýlyǵyna alańdaýǵa týra kelgen. Qanshama ekologııalyq narazylyqtar men sátsiz jobalardy bastan ótkergen olar araǵa jyldar salyp júıeli jumys júrgize bastady. Eýropa elderiniń aýmaǵy shaǵyn bolǵandyqtan bir memlekettiń basyna týǵan ekologııalyq keleńsizdik ekinshi elge de tıedi. Sondyqtan kórshi elder bir-birine yńǵaısyzdyq týdyrmas úshin ózderi ómir súrip otyrǵan ortaǵa asa jaýapkershilikpen qaraıdy.
Ekolog V.Vılnıtıstiń aıtýynsha, qoqys qaldyqtaryn turmystyq jaǵdaıda suryptaýǵa mashyqtanýǵa kem degende 10 jylǵa jýyq ýaqyt ketedi. Latvııa turǵyndary qoqysty túrli konteınerlerge salýǵa áý basta qulyq tanytpaǵanymen, keıin túsindirý jumystarynyń nátıjesinde shyny, plastıka, qaǵaz qaldyqtaryn bólip tastaýdy ádetke aınaldyra bastaǵan. 2000 jyldary bastalǵan bul bastama qazirgi tańda úırenshikti úrdiske aınalypty. Balabaqshadan bastap, mektep, JOO-da da tıisti túsindirý jumystary turaqty júrgizilip otyrǵan. Árbir búldirshin suryptaýdyń ekologııa úshin mańyzdy ekenin jastaıynan qulaǵyna sińirip ósedi. Qaldyqty suryptaý Germanııa turǵyndaryna qıyndyq týǵyzbas úshin túrli-tústi qoqys jáshikteri qoıylǵan. Mysaly, sary tústi konteınerge plastıkalyq zattar, sur nemese qońyr tústi jáshikterge (aımaqtarǵa baılanysty) tamaq qaldyqtary, qaǵaz jáne karton qaldyqtaryna kók tústi jáshik qoıylady, al qara tústi konteınerlerge óńdeýge jaramsyz zattar, ıaǵnı taspalar, rezına, gıgıenalyq súlgiler salynǵan. Nemister eski kıim-keshekterin arnaıy jáshikterge salyp ketedi. Ony muqtaj jandarǵa, tipti damýshy elderge jiberedi. Úıdegi qajetsiz jıhazdar men tehnıka quraldaryn birden qoqysqa tastaı salýǵa bolmaıdy. Onyń da reti oılastyrylǵan. Arnaıy keste boıynsha avtokólikter qalany aralap júrip, osy tárizdes zattardy tıep alyp ketedi de, ony óńdeıtin oryndarǵa jiberedi. Qaldyqtardy suryptap qana qoımaı iske jaratý da jan-jaqty oılastyrylǵan. Mysaly, sary tústi jáshiktegi qaldyqtar, ıaǵnı plastıkalar Qytaıǵa eksporttalady. Germanııa plastıkalyq qaldyqtar eksporty boıynsha álemde kóshbasshy memleket retinde de tanylǵanyn eskersek, árbir jáshiktegi qaldyqtan eń keminde órteý arqyly gaz alyp otyratyndaı júıe jumys isteıdi.
Germanııada qoqystyń úshten ekisi qaıta óńdeýden ótkendikten, qoldanylǵan turmystyq qaldyq qaıtyp iske jaraıdy. Tipti álemdik deńgeıde problemaǵa aınalǵan plastıkalyq qaldyqtyń jartysyna jýyǵy óńdelip otyr. Qoqys qaldyqtaryn kádege jaratý boıynsha Eýropada Germanııanyń kóshbasshy atanýynyń taǵy bir dáleli – eldegi 45 mln tonnaǵa jýyq qaldyq arnaıy zaýyttarda suryptalyp, óńdelip, keıin jappaı órtenedi. Odan ári zaýyttardaǵy gaz týrbınalary elektr energııasyn óndiredi. Budan basqa, jaǵý kezinde paıda bolatyn gazdar tazalaýdan keıin jylytý úshin qoldanylady. Bir ǵana mysal, Germanııadaǵy REMONDIS kompanııasyna qarasty Kelndegi Vereinigte Ville polıgony 1960 jyldan beri jumys isteıdi. Birte-birte Germanııa bıligi polıgonǵa shyǵarýǵa bolatyn qaldyqtardyń túrlerin zańdy túrde shektep keledi. Mysaly, suıyq, organıkalyq nemese óńdeletin qaldyqtardy ákelýge bolmaıdy. Qazir Keln polıgonyna qoqys jaǵýdan qalǵan shlaktar men kúl ǵana jetkiziledi. Olardyń jartysy kómilse, jartysyn jol salýǵa paıdalanady. 26 mln tekshe metr qoqys alańynan jylyna 11 mln tekshe metr gaz jınalyp, 3 megavatt elektr energııasy óndirilip, bul qýat polıgonnyń ózin, sý óńdeý stansasyn, sondaı-aq jaqyn mańdaǵy eldi mekenderdegi 6 myń úıdi elektr qýatymen qamtamasyz etýge jetedi. Germanııadaǵy polıgonnyń taǵy bir ereksheligi, atmosferaǵa arnaıy súzgiler arqyly ótkizilgen gazdar ǵana shyǵarylady, sondyqtan qoqys órteıtin zaýyttardan ıisi tipti sezilmeıtin tútin ǵana shyǵady.
Talap bar jerde tártip bar
Qazaqstannyń soltústik, ortalyq óńirlerinde aýa lastanýyna negizi sebep – jeke sektorlar tarapynan kómir qoldanysynyń jyl saıyn artýy. Kómir jaǵýdyń qıyndyǵyna qaramastan, arzan ári qolda bary sol ǵana. Ekolog V.Vılnıtıs aıtqandaı, Eýropanyń keıbir elderinde kómirge suranys aıtarlyqtaı joǵary kórinedi. Dese de, jańa tehnologııalar arqyly ony jaǵýdyń zalalyn azaıtýǵa bolady. Búginde Eýropada kómirdi eritý arqyly jaǵýǵa jaramdy suıyqtyq túrin óndirý isi qolǵa alynǵan. Tipti ony avtokólikterge qoldansa da, aýaǵa keler zııannyń anaǵurlym az bolatyny dáleldengen. Alda-jalda gaz ben munaıǵa tapshylyq týyndasa, Batys elderi kómirdi suıyltý arqyly otyn túrin qoldanysqa engizýi bek múmkin. Dese de, dál qazir bul jobanyń quny ózin ózi aqtap otyrǵan joq. Suranys artyp, ınvestısııa quıylǵan jaǵdaıda ǵana sátti júzege asýy yqtımal. V.Vılnıtıs gaz tartýǵa nıetti eýropalyqtardy onyń baǵasy alańdatatynyn aıtady.
Ekologııa taqyryby kún tártibinen túspeıtin batysta zań aıasyndaǵy talaptar da qatal. Qandaı da bir ónerkásip qorshaǵan ortaǵa zalal keltirse, oǵan óte kóp aıyppul salyp, sol qarajatty keltirgen zııandy qalpyna keltirý úshin jumsaıdy. Tipti sol úshin sotqa júginetinder de kóp. Osyndaı qatań tártip arqyly eýropalyqtar ózgelerge jaýapkershilikten jaltarýdyń sońy qalaı bolatynyn kórsetedi. Eń qyzyǵy, ekologııalyq normalardy oryndamaı isti bolǵan kompanııalar kelesi joly eshqandaı tenderge, jobalarǵa qatysa almaıdy eken. Sondyqtan árbir óndiris oshaǵy istiń basyn ekologııadan bastaıdy.
WECOOP jobalaý tobynyń jetekshisi Valts Vılnıtıstiń aıtýynsha, aýaǵa zııandy qaldyqtardy shamadan tys bólgen jaǵdaıda eń shaǵyn degen kásiporynnyń ózi 10 myń eýro, al kompanııa basshysy 1000 eýro tóleýge mindetti.
