Búginde Assambleıa etnomádenı birlestikter, Ǵylymı-sarapshylyq keńes, QHA kafedralary, Qoǵamdyq kelisim keńesteri, Analar keńesteri, Assambleıanyń jýrnalıster men sarapshylar klýby, Medıatorlar keńesteri, kásipkerler qaýymdastyǵy, respýblıkalyq «Jańǵyrý joly» jastar qozǵalysy jáne kóptegen qoǵamdyq uıymdar men mekemelerdiń basyn biriktirýshi alyp qurylymǵa aınaldy. Is júzinde álemde balamasy joq qoǵamdyq ınstıtýtqa qazir ózge elderdiń tánti bolyp otyrǵany ras.
Osy arada Assambleıanyń qyzmeti men mindetine kóz júgirtken adam qurylymnyń astary tereńde jatqandyǵyn sezedi. Máselen, beıbitshilik pen turaqtylyqty tý etken qazaq elinde etnosaralyq qatynastar salasynda memlekettik organdarmen jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen tıimdi ózara is-qımyldy qamtamasyz etýdiń, qoǵamda etnosaralyq kelisimdi jáne toleranttylyqty odan ári nyǵaıtý úshin qolaıly jaǵdaı jasaýdyń, el birligin nyǵaıtýdyń mańyzdylyǵyn aıtqyzbaı-aq túsineri haq.
Oǵan qosa, Qazaqstan halqy Assambleıasy memlekettik organdarǵa ekstremızm men radıkalızm kórinisterine qarsy áreket etýge, azamattardyń demokratııa normalaryna negizdelgen saıası-quqyqtyq mádenıetin qalyptastyrýǵa kómek kórsete otyryp, etnomádenı birlestikterdiń kúsh biriktirýin qamtamasyz etý, etno- mádenı ortalyqtardyń, Qazaqstan halqynyń ulttyq mádenıetteri, tilderi men dástúrleriniń órkendeýin, saqtalýyn jáne damýyn basshylyqqa alyp keledi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, bir shańyraq astynda toptasqan 130-dan asa ult pen ulystyń ókilderin tek tatýlyq pen birlikke uıytyp, erteńge senim men turaqtylyqty qalyptastyrmasa, bereke men birlik te bizden aýylyn aýlaq salar edi.
Halqymyz «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi, altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi» dep beker aıtpasa kerek. Saıası turaqtylyq, ekonomıkalyq ósim, áleýmettik salanyń birizdiligi de óz bastaýyn beıbitshilik pen tatýlyqtan alary anyq.
Taǵdyrdyń talaıymen, tarıhtyń tolqyny qazaq jerine qonys aýdarǵan ózge ult ókilderin ózekke tebý bizdiń bolmysymyzǵa jat dúnıe. Olar – týǵan jerinen, elinen yqtııarsyz, eriksiz kóshirilgen jurttyń urpaǵy bolsa, bizder – sol bosqan halyqtyń ókilderin dinine, tiline, tipti túsine qarap bólmesten, bir japyraq nanyn bólisken uly halyqtyń perzentimiz.
Qazaq jerine alǵashqy kósh sonaý Stolypın zamanynda bastaý alyp, jıyrmasynshy ǵasyrda jappaı qonystandyrý Keńes Odaǵy ydyraǵansha júrgeni tarıhtan málim. Osy ýaqyttary solaqaı saıasattyń quryǵynan qashqan bizdiń de qandastarymyz tórtkúl dúnıege bosyp, Asan qaıǵydaı jeruıyq izdep sabyldy. Eger birer resmı statıstıkaǵa kóz júgirter bolsaq, tek 1928-1936 jyldar aralyǵynda ǵana Qazaqstanǵa Reseı, Ýkraına jáne Belarýs elinen shamamen 360 myńdaı adam jer aýdarylǵan. Onyń ber jaǵynda kúshpen qonystandyrylǵan polıak, cheshen-ıngýsh, qarashaılardy jáne basqalaryn qosa esepteıtin bolsaq, Qazaqstanǵa deportasııalanǵan halyqtar geografııasy óte keń. Búginde qazaq elinen pana, saıa tapqan sol ulttardyń ókilderi Qazaqstandy negizgi Otanym dep esepteıdi. Aıdaýda júrip temir tordyń ishinde aýyr jumysqa jegilgen áıel, bala-shaǵaǵa qurt laqtyryp, ózegi talmaýyna septesken qazaq balalarynyń áreketi kórkem fılmderge de arqaý bolyp, kórgen jannyń kóz jasyn móldiretti. Bul kórinistiń artynda halqymyzdyń meıirban minezi, dostyq peıili, baýyrmaldyǵy anyq kórinedi.
Ras, sol náýbet jyldary halqymyzdyń da shekesi shylqyp, baılyǵy asyp-tasyp turmaǵan edi. Qyryq quraý úıleri kún men jelden ǵana pana bolsa, sol ýaqyttary toıyp tamaq ishý kim-kimge bolsa da arman bolatyn. Biraq qanymyzǵa sińgen joǵary adamgershilik qasıet óz jurtynan údere kóshirilgen halyqtyń ókilderine naǵyz darqan dalamyzǵa tán keńshilikti kórsetti. Qazaq jerinde 1 mln 200 myńnan astam adamǵa oryn tabyldy.
Osydan birer jyl buryn elimizdiń birqatar qalalarynda «Qazaq eline myń alǵys» atty eskertkishter boı kóterdi. Elordaǵa mundaı monýmentti qaraǵandylyqtar syıǵa tartty. Osy aıshyqty belginiń ashylý rásiminde Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Bul monýment bizdiń elge kúshtep kóshirilgen halyqtardyń qasiretti ómirinen syr shertip, qazaqtardyń darqandyǵy men adamgershiligin, kópultty qoǵamymyzdyń dostyǵy men birligin beıneleıdi» degen bolatyn. Bul – naǵyz tarıhı baǵa. Búginde qazaq elin óziniń Otany sanaıtyn sol ulystardyń ókilderi keń-baıtaq jerimizde ana tilin, tól mádenıetin, dinin ushpaqqa shyǵara otyryp, táýelsiz Qazaqstannyń órkendeýine de jan-jaqty úles qosyp keledi. «Asharshylyqta jegen quıqanyń dámi» sińgen urpaq bizdiń halyqpen bite qaınasyp, qandaı da bir bastamalardan, birlikke úndeıtin sharalardan qalys qalǵan emes.
«Yrys aldy – yntymaq», deıdi dana halqymyz. Turaqtylyq pen tatýlyq eldegi barlyq saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalardyń ózegine aınaldy. TMD keńistiginde derbes el atanǵan jańa memleketterdiń birqatary osy tarıhı faktorlardy esepke almaǵandyqtan, oq atylyp, berekesi qashqandyǵy belgili. Al qazaq eliniń kók aspany ashyq ári qaıǵy-qasirettiń bultynan taza bolyp qala bermek. Qazir sol náýbet jyldaryndaǵy bosqynshylyqqa ushyraǵan býynnyń bet-júzi bizden ózge urpaqtary qazaq tilinde sóılep, qazaqsha án aıtqan ýaqytta memlekettik saıasattyń sátimen bolǵandyǵyna kóz jetkizesiz. Tipti qazaq otbasylarynyń tárbıesinde bolyp, qazaq tilinen nár alǵan urpaqtyń birqatary Keńes Odaǵy ydyraǵan jyldary tarıhı otandaryna oralǵanymen, kópshiligi qazaqy bolmysty, minezdi, qonaqjaılylyqty ańsap qaıta oralǵany jaıly derekter óte kóp. Osynyń nátıjesinde bir shańyraq astynda, bir úıdiń balalaryndaı bop ketken kóp ulystyń balalary erteńin Qazaqstanmen baılanystyryp, bolashaqqa zor úmitpen qaraıtyn dárejege jetti.
Saıyp kelgende, osy derekterge qarap-aq, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń eń aldymen osy jerdiń, osy eldiń ıesi – qazaq halqyna qajet ekendigin uǵynýǵa bolady.
QHA Tóraǵasynyń orynbasary retinde men jastarmen jumys isteý baǵytyn tańdadym. Onyń aıasynda, «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» sheńberindegi 11 arnaıy jobanyń kópshiligine qatystym. Olardyń birqataryn tarqatyp aıtar bolsam, Almatyda ótken «Jańa tolqyn «100+» respýblıkalyq jastar forýmy, marketıng strategııalary boıynsha trenıngter men oqytý baǵdarlamalary kesheni, «100 jańa esim: Tabysty bolýdyń kilti» jazǵy mektebi, «Meniń jetistikterimniń tarıhy – elimniń jetistikter tarıhy» atty shyǵarmashylyq kezdesýleri óte joǵary deńgeıde ótti.
Sondaı-aq «Altyn Qyran» qory birqatar jastar startaptaryna, onyń ishinde Soltústik Qazaqstan oblysynda tirek-qımyl qozǵalysy buzylǵan jandarǵa avtomektep ashýǵa arnalǵan «Ravnaıa doroga» jobasyna qoldaý bildirip olarǵa qolmen basqarylatyn avtokólik syılady. QHA ǵylymı-sarapshylyq keńesiniń Elbasynyń beıbitshilik pen kelisim ıdeıalaryn nasıhattaýǵa arnalǵan jáne etno-jýrnalıstıka salasyndaǵy «Shańyraq» baıqaýlaryna demeýshilik kórsetip, Assambleıa atynan arnaýly júldeler taǵaıyndadyq.
Men óz basym QHA Tóraǵasynyń orynbasary retinde ótken jyldaǵy jumysymnyń osynaý biregeı ınstıtýttyń tirshiligine arnalǵandyǵyn, QHA qyzmeti jóninde keńirek bilgendigimdi, kóptegen is-sharalarǵa qatysqandyǵymdy, onyń ishinde «Jańǵyrý joly» qozǵalysynyń aıasynda jastarmen ótken kezdesýlerdi óte joǵary baǵalaımyn. Aıtpaqshy, «Jańǵyrý joly» qozǵalysynyń qurylýy Qazaqstannyń strategııalyq baǵytyna jastardyń shynaıy qoldaý bildirýiniń dáleli bolyp tabylady.
Islambek SALJANOV,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary
