ASSAMBLEIа – TATÝLYQ PEN BIRLIKTIŃ TUǴYRY

Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 15 jyldyǵyna oraı Qazaqstan – kópetnosty, kópdindi memleket. Talaıdyń taǵdyryn bir arnaǵa toǵystyrǵan osynaý qa­sıet­ti jerde júzden astam ult pen ulystyń ókilderi bir maqsat-múdde aıasynda tirlik keship keledi. Buǵan biz áýeli Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń arqasynda qol jetkizip otyrǵanymyzdy aıtsam deımin. Bul – halqymyzdyń, etnostarymyzdyń, Tuńǵysh Pre­zı­dentimiz Nur­sul­tan Nazarbaev­tyń ólsheýsiz eńbeginiń jemisi. Elbasy N.Nazarbaev Qazaqstan halqynyń birligin saqtap qalýda úlken qadamǵa bardy. Ol basqa elderde joq Qazaqstan halqy Assambleıasyn (QHA) quryp, barlyq etnos ókilderin bir shańyraqtyń astynda beıbit ómir keshýge jaǵdaı jasady. Búginde bul qoǵamdyq ınstıtýt eldegi turaqtylyq pen tutastyqty saqtaýdyń myzǵymas tuǵyryna aınalyp otyr. QHA-nyń osy kúnge deıin ustanǵan negizgi maqsaty — respýblıkadaǵy ulttyq saıa­satty júrgizý jáne qoǵamdaǵy saıası jaǵ­daılarǵa boljam jasaý negizinde qoǵamdaǵy yntymaqty qamtamasyz etetin is-tájirıbelik usynystardy oılastyrý, el Prezıdentiniń respýblıka azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý kepili retindegi qyzmetine atsalysý desek, uıym bul údeden sózsiz shyǵyp keledi. Búginde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylǵanyna 15 jyl tolyp otyr. Uıǵyr ultynyń ókili retinde bul uıymnyń osynshama ýaqyt ishinde tapjylmaı eńbek etip kelýin óte bir mańyzdy oqıǵa dep esepteımin. Mundaı qoǵamdyq ınstıtýttyń elimizde aýadaı qajet ekendigin ómirdiń ózi de dáleldegeni anyq. 1992 jyly Almaty qalasynda ótken Qa­zaq­stan halqynyń birinshi forýmynda Elba­sy assambleıa qurý týraly oıyn bildirgen edi. Sol kezde biz Elbasynyń eshbir memlekette joq halyqtar dostyǵyn saqtaý saıasatyna oń kózqaras tanytyp, “Mundaı uıym basqa qaı elde bar eken?” dep bir-birimizge suraýly júzben qaradyq. Sóıtsek, tájirıbe kórset­kendeı, Qazaqstanda qurylǵan Assambleıa post­keńestik memleketterdiń eshqaısysynda joq eken. Bul Qazaqstan úshin, Qazaq eliniń aýasyn jutyp, sýyn iship júrgen qanshama ult pen etnos ókilderi úshin eń batyl qadam ispettesedi. Sóıtip, Qazaqstan Prezıdentiniń “Qazaqstan halyqtary Assambleıasyn qurý týraly” Jarlyǵymen 1995 jyldyń 1 naýryzynda eldegi qoǵamdyq turaqtylyq pen etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtý maqsatynda atalǵan qoǵamdyq ınstıtýt qurylyp, ol Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyn­daǵy keńesshi organ boldy. Mine, sol ýaqyttan beri Assambleıa min­be­ri ár túrli etnostyń ashyq alańyna aı­nal­dy. О́zim de osy uıymnyń múshesi retinde bar­lyq sessııalarǵa qatysyp, oı-pikirimdi búkpesiz bildirip kelemin. QHA 15 jyl ishinde 15 sessııa ótkizipti. QHA Qazaqstanda ómir súrip jatqan barlyq halyqtyń mádenıetin, tilin damytýǵa qolaı­ly jaǵdaı jasaý baǵytynda Qazaqstan hal­qy­nyń festıvalderin, tilder festı­val­de­rin, basqa etnostardyń memlekettik til men ana tilin bilý dárejesin anyqtaıtyn baı­qaý­la­ryn, til saıasaty máseleleri boıynsha ha­lyqaralyq jáne respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar men semınar­lar, t.b. ótkizip keledi. Assambleıa Keńesiniń músheleri jetek­shi­lik etetin respýblıkalyq, aı­maqtyq, qala­lyq jáne aýdandyq etno­má­de­nı birlestikter jumys isteıdi. Uıǵyr, ázir­baıjan, ózbek, ko­reı, ıngýsh, nemis, cheshen, polıak, t.b. etno­mádenı birlestikteriniń jek­senbilik mektepteri bar. QHA Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń qurylymdarymen tyǵyz iskerlik baılanys­tar ornatqan. Osy Uıymnyń qoldaýymen Assambleıa etnosaralyq qatynastar másele­le­rin zertteıtin taldaý ortalyǵyn qurdy. Al 2007 jyly Parlament min­berinen basqa da etnos ókilderine oryn be­rilip, Májiliske QHA-dan 9 depýtat saılandy. Osy tusta “Bizge Assambleıa kerek emes. Assambleıa tek maqtaý-madaqtaýmen ótedi…”, degen pikirlerdi jıi estımiz. Árıne, demo­kratııalyq qoǵamda pikir erkindigi bolatyny sózsiz. Desek te, munyń bári bekershilik. О́t­ken 15 jylda ómirsheń is-áreketimen ózge elderge de úlgi-ónege bolǵan “Qazaqstan hal­qy Assambleıasy týraly” jańa Zańnyń qa­byl­danýy da baǵdarly iske degen jandy kóz­qaras bola bildi. Atalǵan zańnamalyq qu­­jat eldiń árbir azamatyna ha­lyq úshin aıanbaı qyzmet etýmen qatar, osy eldiń patrıoty bo­lýǵa shaqy­­ryp, naqty is-qımyl baǵyttaryn usyndy. Memlekettik jáne ózge etnos tilderin, salt-dás­túr, máde­nıetti órkendetýge to­lyq­taı múm­kindik qarastyrylǵan. Assam­bleıa týraly zań­namalyq qujattyń jobasyn ázirleýge Parla­ment Májilisine Assambleıa atynan saılanǵan depýtattar, eli­mizdegi bar­lyq etnomádenı bir­les­­tik ókilderi, qoǵamdyq uıymdar belsene qatysyp, aýqymdy jumys­tar atqardy. Aıtyp aıtpaı ne kerek, Keńester Odaǵy kezinde de halyqtar dostyǵy jóninde kóp áńgime bolatyn edi. Alaıda, bul dostyq buı­ryqtyq-bıý­ro­kra­tııa­lyq júıemen júr­gi­zil­gendikten de, “Dos bolasyń, al olaı et­pe­seń, jazańdy alasyń” degen saıasatta órbidi. Ár zamannyń talaby da, zańy da basqa. Osy­ny eske al­ǵanda, As­sambleıanyń kóz­de­gen maqsatynyń aıqyn ári nyq ekendigine kózim jetedi. Bile bilsek, Qazaq­stan­nyń Assambleıa qurýdaǵy tájirıbesin kóptegen mem­leketter qoldanyp otyr. Máselen, 2003 jyly Assam­bleıanyń delegasııasymen Máskeý­ge barǵan kezimde sol tustaǵy Reseı halyqtary assam­bleıa­sy atqarýshy komıtetiniń tóraǵasy ulty týva Ch.Ondarmen sóılese ketkenimde ol: “Biz óz assambleıamyzdy Qazaqstannyń tájirı­be­sine súıenip qurdyq”, dedi. Sol shaqta tóbem kókke jetkendeı bolyp, qýanǵanym bar. Al jaqynda Astanada ótken jýrnalısterdiń “BAQ etnosaralyq tózimdilikti nyǵaıtý jolynda” halyqaralyq semınaryna kelgen Reseı Federasııasy halyqtary assambleıa­sy­nyń tóraǵasy Ramazan Qajymuratuly Ábdý­lá­tipov myrza da: “Biz Reseı halyqtary as­sam­bleıasyn Qazaqstan halqy Assambleıa­sy­nyń qujattary men mol tájirıbesi negizinde qurǵan bola­tyn­byz. Sebebi, Qazaqstan halqy Assambleıasy bizden úsh jyl buryn qurylǵan edi. Biz odan kóp nárse úırendik, biraq áli kúnge deıin Qazaqstannyń deńgeıine jete almaı kelemiz. Men sizderge qyzyǵamyn. О́ıt­keni, sizderdiń Assambleıalaryńyzdy Pre­zıdenttiń ózi bas­qara­dy. Sondyqtan siz­derde barlyq jaǵynan múm­kindik joǵary”, de­gendi aıtyp edi. Shy­nyn­da da, sóziniń jany bar. Taǵy bir aıta ketetin jáıt, Assambleıa bas­shy­lary Qazaqstanda turatyn ár etnos ókil­derimen turaqty túrde jıi kezdesýler ótkizedi. Mysaly, tek ótken jyly ǵana QHA Tóraǵa­sy­nyń orynbasary Eraly Toǵjanov Almaty qalasy men osy oblystyń Uıǵyr jáne Pan­fılov aýdandaryndaǵy uıǵyr etno­synyń ókil­derimen úsh kezdesý ótkizdi. Qazaq pen uıǵyr zııalylary qatysqan son­daı bir basqosýda ótkir máseleler tóńire­gin­de áńgime boldy. Keıbir adamdardy mazala­ǵan máselelerge tushymdy jaýap berdi. Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵan­nan keıin árbir etnostyń óz mádenıet bir­lestikteri ashyla bastady. Biz buryn uıǵyr­dyń, qazaqtyń tarıhyn jetik bilmeıtin edik. Tek mádenı birlestikter qurylǵannan keıin ǵana ár etnos óz mádenıetin, salt-dástúrin, ana tilin meń­gerýge bet burdy. Etnostardyń óz jádiger­leri­men qaýyshýyna Assambleıanyń qoldaýy men kómegi tolyqqandy múmkindik týǵyzdy. Buǵan, álbette, áý basta Elbasynyń janynan keńesshi organ retinde qurylǵan QHA-nyń ýaqyt óte kele konstıtýsııalyq organ dárejesin alǵany septigin tıgizdi. Demek, Assambleıanyń negizgi baǵyty – máde­nı-aǵartýshylyq – tilder men ulttyq má­denıetterdi, salt-dástúrlerdi qaıta jań­ǵyrtý jáne nasıhattaý; tárbıelik – qazaq­standyq jáne ulttyq otansúıgishtikti qalyp­tastyrý; etnosaralyq qatynastardy qada­ǵa­laý negizinde ultaralyq tatýlyq pen keli­sim­di nyǵaıtý; Qazaqstandy meken etken etnos­tar ókilderi arasynda dostyq qarym-qaty­nas­tardyń damýyna negiz bolatyn memle­ket­tik saıasat júrgizý jóninde usynystar daıyndaý. Respýblıkalyq uıǵyr etnomádenı birlestigi QHA-men jáne Almaty qalalyq, Almaty oblystyq assambleıalarymen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteıdi. О́tken aptada uıǵyr etnomádenı birlestiginiń tór­aǵasy Ahmetjan Shardınovpen birge Almaty oblysynyń ákimi Serik Úmbetov jáne onyń orynbasary S.Muqanovpen kezdesip, mádenı ortalyqtyń bıylǵy jylǵa arnalǵan jos­paryn talqyǵa saldyq. Buǵan deıin biz Alma­ty qalasy ákiminiń orynbasary S.Seıdýma­nov­pen de jolyǵyp, osy máselelerdi áńgime etken bolatynbyz. Bir qýantarlyǵy, jany jomart, júregi keń osy azamattar etnomá­denı ortalyqtarǵa árqashan qoldaý kórsetip, únemi kómek qoldaryn sozyp keledi. Assambleıanyń muryndyq bolýymen Qazaqstannyń ár aımaǵynan til úıretetin 300-deı jeksenbilik mektep ashyldy. Ár etnos ókili qazaq tilin bilip qana qoımaı, óz ana tilin de qurmet tutqany durys. Bizdiń gazette “Uıǵyr balalary uıǵyr mektebine ba­ryńyzdar!” degen sarynda materıaldar kóp jarııalanyp turady. Bul turǵyda uıǵyr, ózbek jáne tájik etnomádenı birlestikteri Assambleıanyń aldyna mynadaı másele qoıdy. Atap aıtqanda, uıǵyr mektepterinde qazaq tilin úıretý dárejesin týra qazaq mek­tep­terindegi qazaq tilin oqytatyn deńgeıge jetkizý kerektigin usyndy. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi muny quptap-qoldap, qazirgi tańda uıǵyr bilim uıalary qazaq tilin burynǵydan góri tereńdetip oqytyp jatyr. Munyń astarynda ne bar? Biz uıǵyr ba­la­lary­na: “Eger sen uıǵyrsha biletin bolsań, qazaq tilin de úırený qıynǵa soqpaıdy”, de­gen­di uǵyndyrýymyz kerek. Sebebi, eki til de bir-birine óte jaqyn túrki tildes til. Osy jerde “Orys tili kerek emes” degenge de qo­syla qoımaımyn. Orys tili – resmı til. Bir­aq orys tilinen buryn qazaq – qazaq tilin, uıǵyr – uıǵyr tilin bilýi tıis. Bul tó­ńirekte Assambleıa aıanbaı eńbek etý ústinde. Degenmen, Qazaqstan memleketinen basqa elder úırenip jatyr dep otyra berýge taǵy bolmaıdy. Bizdiń de úırenetinimiz, jetpegen asýlarymyz áli alda. Mysaly, 2007 jyly Máskeýde Reseı halyqtary assambleıasynyń qoldaýymen “Lısa stolısy” atty 29 ultqa arnalǵan kitap jaryq kóripti. Onyń ishinde qazaq ulty týraly da jan-jaqty málimet toptastyrylǵan. Máskeýdegi Qazaq aımaqtyq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń tóraǵasy Polat Jamalov qazaq ulty, onyń tili men ádet-ǵurpy jaıynda suhbat beripti. Sondaı-aq, qundy kitapta qazaqtyń uly aqyny Abaı­dy, aýyz ádebıetiniń qaınar bulaǵy ispettes eki ertegisin jáne qazaqtyń ulttyq taǵamy­nan eki astyń mázirin beripti. Qatty qyzyq­tym. Nege bizge osyndaı kitap shyǵarmasqa? Qazaqstanda turyp jatqan ulttar týraly nege qundy dúnıeler jarııalamasqa? Taǵy bir aıta keterligi, bul kitapta kópshilik bile bermeıtin derekter bar eken. Atap aıtsaq, 1989 jylǵy málimet boıynsha Máskeýde 9 myńdaı qazaq bar delinse, uıǵyr 160 eken. Joǵaryda atalǵan kitapta uıǵyr ulty týraly da málimetter bar. Qazirgi kezde Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synyń qoldaýymen “Meniń elim”, “Dos­tyq-Drýjba”, t.b. basylymdar jaryq kórý­de. Olarǵa respýblıkalyq uıǵyr etnomádenı birlestikteriniń de ún qosyp otyrǵanyn eskergen jón. Sondaı-aq, 1957 jyldan beri úzdiksiz shyǵyp kele jatqan “Uıǵyr avazı” gazeti QHA-nyń negizi qalanǵan kúnnen bastap onyń tynys-tirshiligin, atqaryp kelgen jumystaryn júıeli túrde jarııalap keledi. Aıta ketsem, ótkende gazetimizdiń bir sanyn Assambleıanyń qol jetkizgen tabys­tary men qyzmetine arnadyq. Munda barlyq etnomádenı birlestikterdiń tynys-tirshiligi qamtyldy. Qazaq, ózbek, orys, tatar, uıǵyr, t.b. etnostar aqyndarynyń óleńderin týǵan tilinde jarııaladyq. Iаǵnı, árbir etnomádenı birlestik­tiń jumysyn da únemi baqylap, úlgi tutarlyq jerin nasıhattap, aqparattyq qoldaý kórsete­miz. Gazetimizde byltyrdan beri “Qazaq batyr­lary” degen aıdarmen qazaq­tyń batyrlaryn uıǵyr oqyrmandaryna tanystyrýdy bastadyq. Nátıjesinde uıǵyr etnosynyń ókilderi tútinin tútetip otyrǵan qazaq halqynyń ómirinen, tarıhı shejire­sinen habardar bolýda. Erekshe aıtqym keletin jáıttiń biri, keıin­gi kezde Assambleıanyń sessııalary negi­zi­nen qazaq tilinde ótkiziledi. О́zbek pen uı­ǵyr­dy aıtpaǵannyń ózinde, orys, nemis, ýk­raın etnosynyń qazaq tilinde sóılegenin kór­gende júregimdi bir jylylyq sezimi kerneıdi. Shyny kerek, basqa jınalys pen otyrystarda taza qazaq tilinde sóıleı­tin­derdi kórgenim joq. Osynyń ózi Assam­bleıa­ny synap-minep júrgenderge berilgen jaýap sııaqty. Elbasy óziniń bıylǵy Joldaýynda ishki saıası sala men ulttyq qaýip­siz­diktiń 2020 jyl­ǵa deıingi negizgi maq­sat­tary – qoǵamda kelisim men turaqtylyqty saqtaý men el qaýipsizdigin ny­­ǵaıtýǵa erekshe mán berdi. Elbasy sondaı-aq, “Kez kelgen partııa bol­syn, qoǵamdyq uıym bolsyn barsha qazaq­standyqtardyń múd­desi úshin jumys isteıdi emes pe? Sondyqtan men barlyq saıa­sı partııalar men qoǵamdyq bir­lestikterge eldiń damýy men ulttyq birliktiń tıim­di jol­daryn izdestirýge septesetin ózara is-qımyldyń jańa úlgisin ázirleýdi usynamyn”, – dedi. Búginde Assambleıanyń músheleri Elba­sy­nyń Joldaýyn halyqqa túsindirý úshin alys-shal­ǵaıdaǵy aýdan, aýyldardy aralap júr. Mysaly, respýblıkalyq Uıǵyr etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Ahmetjan Shardınov Aqmola oblysyna bir top qaıratkermen birge baryp, arnaıy otyrystar men basqo­sýlarǵa qatysty. Eýrazııa keńistiginiń naq ortasynan oryn alǵan elimizde ártúrli partııalar, etnostar ókilderi dinı uıymdar, úkimettik emes uıym­dar óz qyzmetterin júrgizip jatyr. Alaıda, olardyń barlyǵy ózderin jeke-jeke uıym ne­mese odaq túrinde sezinbeı, “Biz – Qazaq­stan azamatymyz!” degen asqaq rýhta bolýy tıis. Qazaqtyń keń peıili, tarıhı tózimi men ultaralyq tatýlyq negizinde Táýelsiz Qazaq­standa saıası turaqtylyq berik ornyqty. Bizdiń bul ónegemizdi álemniń asa bedeldi sarapshylary men halyqaralyq uıymdary biraýyzdan álem halyqtaryna úlgi bolarlyq basty jetistigimiz dep moıyndady. Memleket basshysynyń sarabdal da salıqaly saıasaty arqasynda dúnıe júzinde eshkimge uqsamaı­tyn, tek qana óz elimizdiń ishki erekshelik­teri­nen týyndaıtyn ýaqyt synynan súrinbeı ótken saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne ulttyq damýdyń qazaqstandyq modelin qa­lyptastyrdyq. Bul barsha qazaqstan­dyq­tar­dyń abyroı-bedelin buryn-sońdy jetpegen bıikke kóterip, osy memleketke negiz bolǵan ultymyzdyń darqan minezi men parasatyn kúlli álemge pash etti. Qazaq halqy óziniń erek­she qasıetiniń arqasynda elimizdi me­ken­degen etnostardyń basyn qosyp, memleket quraýshy ult, táýelsiz el bola alatynyn kórsetti. Iýldash AZAMATOV, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, respýblıkalyq qoǵamdyq-saıası “Ýıǵýr avazı” gazetiniń  bas redaktory, QR eńbek sińirgen qaıratkeri.