Aldymen Shyǵys Qazaqstanǵa toqtalsaq. О́ńirdegi «Semeı – Qaınar», «Qaraǵandy – Boǵas», «Maqanshy – Jalańashkól» baǵytyndaǵy joldardyń jaǵdaıy týraly «Abyralyǵa baratyn kim bar?» (2017 jyl, 20 qarasha), «Shalǵaıdaǵy Shubartaý nemese jabylǵan aýdannyń jaǵdaıy alańdatady» (2017 jyl, 4 tamyz), «Alakóldiń ınfraqurylymy jaqsaryp keledi» (2018 jyl, 25 shilde), «Jyrǵa aınalǵan «Semeı – Qaınar joly» (2018 jyl, 1 tamyz) atty maqalalarda jan-jaqty jazyldy. Máselen, Semeı ıadrolyq synaq polıgony aýmaǵyndaǵy 300 shaqyrymǵa jýyq «Semeı – Qaınar» baǵytyndaǵy tas joldyń sońǵy ret 1990 jyly Abyraly aýdany qurylǵan kezde asfalttalǵany, sodan beri 27 jyl boıy jóndeý kórmegeni, osy joldy turǵyndar 6-7 saǵat áýpirimdep júrýge májbúr ekendigi maqalada kórsetilgen edi.
Qazirgi ýaqytta bul joldyń Sarjal aýylyna deıingi bóligi birshama retke keltirilgenimen, turǵyndardyń Qaınar aýylynan Sarjalǵa deıingi aýmaq birinshi kezekte jóndelse degen ótinish-tilekteri bar. Sońǵy jyldary syrqatyna em izdegen jurt jıi baratyn «Qońyr áýlıe» úńgirine de osy jol arqyly jyldam jetýge bolady. Iаǵnı bul kúre joldy Abyralynyń 5 myń turǵynyn qosa alǵanda 10 myńǵa jýyq halyq paıdalanady. Al respýblıkalyq mańyzdaǵy «Qaraǵandy – Boǵas» baǵytyndaǵy Aıagóz qalasy ben Malgeldi aýylynyń arasyndaǵy 245 shaqyrymdyq jol da kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Aýdan ortalyǵy Aıagóz ben burynǵy Shubartaý aýdanynyń ortalyǵy Barshatastyń arasy 175 shaqyrym. Osy qashyqtyqty turǵyndar 4-5 saǵat júretin kórinedi. «Aıagózdegi saǵat 10-daǵy jınalysqa barý úshin tańǵy saǵat 3-4 kezinde jolǵa shyǵamyz. Áıtip-búıtip úıge jetkenshe ymyrt úıiriledi. Aýdan ortalyǵyna 250 shaqyrym jerdegi Emeltaý aýylynyń turǵyndaryna tipti qıyn. Olar bizden de qashyqta jatyr ǵoı. Jol jaqsy bolsa, 175 shaqyrym degeniń 2 saǵattyq jol emes pe?!», degen edi Baıqoshqar aýylynyń ákimi Saıatbek Shymyrov eki jyl buryn Shubartaýǵa barǵan saparymyzda.
Oblystyń ishindegi aýyl men aýdan ortalyǵyn, aýyl men aýyl aralaryn jalǵaıtyn joldardyń kópshiligi kúrdeli jóndeýge muqtaj. Máselen, Zaısan aýdanyndaǵy Zaısan qalasynan Shilikti aýylyna, Kúrshim aýdanynyń Marqakól aýylynan Tósqaıyń aýylyna deıingi joldar áli kúnge deıin asfalttalmaǵan. Turǵyndar Kúrshim aýdanynyń Jolnusqaý, Amanat, Alǵabas, Maraldy, Úrjar aýdanynyń Maqanshy Keldimurat, Kókózek, Tarbaǵataı aýdanynyń Mańyraq pen Jańaaýyl, Qyzylkesik pen Úshtóbe eldi mekenderiniń, sondaı-aq Semeıge qarasty Abyraly óńirindegi Semeı – Qaınar – Aıagóz, Semeı – Qaınar-Qaraǵandy, Aıagóz – Úrjar, Aıagóz – Qyzylkesik, Aıagóz – Aqsýat, Aqsýat – Jántikeı – Qojageldi, Aqsýat – Kindikti, Aqsýat – Aqjar, Aqsýat – Oıshilik baǵyttaryndaǵy joldar retke keltirilse degen ótinish-tilekterin kópten beri aıtyp júr.
Jyrǵa aınalǵan bul joldar qashan jóndeledi? Oblystyq jolaýshy kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshysy Nurjan Jumadilov bıyl oblystyq jáne aýdandyq dárejedegi joldardy, eldi mekenderdegi kóshelerdi jóndeýge jergilikti bıýdjetten 20 mıllıard teńgege jýyq qarajat bólinip otyrǵanyn, onyń 7 mıllıardqa jýyǵy joldardy jóndeýge jumsalatynyn aıtqan-dy. Osy jıynda oblys ákimi Danıal Ahmetov aǵymdaǵy jyly oblystyq jáne aýdandyq mańyzdaǵy 321 shaqyrym jol jóndeletinin, byltyr Semeı men Qaraýyl arasyndaǵy tasjol jóndelgenin, oǵan jergilikti bıýdjetten eki mıllıard teńge jumsalǵanymen kóktem shyqqanda 30 shaqyrymdyq joldyń asfalty qarmen birge erip ketkenin synǵa alyp, merdiger mekemege shara qoldanýdy tapsyrdy. Aıagóz – Aqsýat jolyn jóndeýge jobalyq qujattar ázirleýdi júktedi. «Qazavtojol» kompanııasy oblystyq fılıalynyń dırektory Ińkárbek Atabaev 2019 jyly óńirdegi respýblıkalyq mańyzdaǵy 3,5 myń shaqyrym jol jóndeletinin, bul jumystarǵa el qazynasynan jáne halyqaralyq qarjy uıymdarynan 52 mıllıard teńgege jýyq qarajat bólinetinin tilge tıek etti. «Qazirgi kezde oblysta О́skemen – Qalbataý – Almaty oblysynyń shekarasy jáne Qalbataý – Maıqapshaǵaı joldaryna kúrdeli jóndeý bastalyp ketti. Birer kúnnen soń jolshylar Omby – Maıqapshaǵaı, Taskesken – Baqty joldaryn jóndeýge kirispek. Osy jyly respýblıkalyq dárejedegi 194 shaqyrym jol ortasha jóndeledi. Olar: О́skemen – Semeı, О́skemen – Rahman qaınary, Semeı – Qaınar, Aıagóz – Barshatas jáne Qaljyr – Marqakól kúre joldarynyń jekelegen telimderi. Bul jumystarǵa el qazynasynan 4,3 mıllıard teńge qarastyryldy», - deıdi ol.
Jetisýdyń ishki joldarynyń sapasy talapqa saı ma?
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda Almaty oblysyna jasaǵan jumys sapary barysynda óńirdiń kólik-logıstıkalyq áleýetin joǵary baǵalaǵan bolatyn. Alaıda, jergilikti joldardyń sapasy syn kótermeıtinin tilge tıek etken Prezıdent oblys ákimi Amandyq Batalovqa 2025 jylǵa deıin apatty avtojoldardy kezeń-kezeńimen qaıta qurylymdaýdan ótkizýdiń josparyn jasaýdy tapsyrdy.
«Oblys aýmaǵynan ótetin «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik dáliziniń iske qosylýy óńirdiń ǵana emes, elimizdiń ekonomıkasyna serpin qosady. Biraq aımaqtaǵy ishki joldardyń sapasy syn kótermeıdi. Qazirgi kúni oblys joldarynyń 22 paıyzy kúrdeli jóndeýdi qajet etedi» degen edi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy atap ótken aımaqtaǵy ishki joldardyń uzyndyǵy 6138,6 shaqyrymdy quraıdy. Bul oblystaǵy 17 aýdan men 2 qalanyń tirshiligine jan bitirip turǵan qozǵalys ózegi ispetti qatynas joly. Biraq jergilikti mamandardyń pikiri bul joldardyń sapasy nashar emes degenge saıady. Mysalǵa, ótken jyldyń sońynda ishki qatynas jolynyń sapasyn saraptaǵan mamandar, jol sapasy 78,1 paıyzǵa jaqsardy degen sheshim shyǵardy. Jalpy, Almaty oblysynda jergilikti mańyzdaǵy joldardy salý men jóndeýge jyl saıyn 30 mlrd teńgege jýyq qarjy bólinip keledi. Al osy jyly ishki joldardaǵy qaýipsiz jáne úzilissiz qozǵalysty qamtamasyz etý maqsatyna 17 359,815 mln teńge qarastyrylǵan. Onyń ishinde 6 374,117 mln teńge respýblıkalyq bıýdjetten, al 10 985,698 mln teńge jergilikti bıýdjetten bólinipti. Endi osy qarjyǵa aımaqtaǵy 23 shaqyrym joldy qaıta salý men jańǵyrtý jumystary bastalyp ketken.
Bardy bar dep aıtý paryz. Qazir «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» arnaıy ekonomıkalyq aýmaǵynan bastalatyn avtokólik joly elimizdiń batysyna qaraı jalǵasyp, kúnshyǵys pen batys Eýropany jaqyndata tústi. Munan bólek, Almaty – О́skemen avtobanynyń oblys aýmaǵyndaǵy bóliginiń paıdalanýǵa berilýi ekonomıkalyq tabys kózinen bólek, otandyq týrızmdi damytýǵa jol ashty. Búginde Almaty qalasy men Taldyqorǵan qalasyna deıingi 270 shaqyrymǵa jýyq kúre jol álemdik standartqa saı salynyp, jolaýshylarǵa qyzmet kórsetýde. Osy jol endi oblystyń shyǵys aýdandaryn kókteı ótip, Alakól jaǵalaýyna deıin jetpekshi.
Qar kóbesi sógile sala osy respýblıkalyq mańyzy bar «Taldyqorǵan – Qalbataý – О́skemen» avtojolynyń 287-1073 shaqyrym aralyǵyndaǵy qurylys jumysy qyza tústi. Kúre joldyń 313,5 shaqyrymy Almaty oblysynyń aýmaǵyna kiredi. Aqsý, Sarqan, Alakól aýdandarynyń shekarasyn basyp ótetin avtobannyń 31,5 shaqyrymy tórt jolaqty, al 282 shaqyrymy eki jolaqty bolmaq. Ádette, jol salýdan kópir turǵyzýdyń mashaqaty aýyr ekeni belgili. Jetisý jerinen ótetin avtojoldyń boıynda jańadan ekinshi deńgeıdegi 2 jolaıryǵy, 21 kópir jáne 404 sý ótkizetin qubyr salý josparlanǵan. Qazir «CITIC Construction Co LTD» seriktestigi qurylys jumysyn júrgizip jatyr.
Aıtpaqshy, joldyń ekonomıkalyq kiris kózi retinde qalyptasýynyń dálelin oblys aýmaǵynda eki baǵyt boıynsha aqyly trassanyń iske qosylýyn aıtýǵa bolady. Jyl basynda Almaty – Qapshaǵaı, Almaty – Qorǵas tas joly aqyly qyzmet kórsetýge kóshti. Qazir kólik ıeleri Almaty qalasynan Qapshaǵaı qalasyna deıingi 42 shaqyrym joldy júrip ótkeni úshin 200 teńge kóleminde aqy tólep jatyr. Al Almaty qalasy men «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyq ortalyǵy aýmaǵyna deıingi kólik dálizine de 600 teńgeni qolma qol tóleıdi.
Sondaı-aq Almaty oblysynyń aýmaǵynan Úlken Almaty aınalma kólik joly qurylysynyń bastalýy da ishki joldardyń damýyna áser etedi. Bıyl tolyq qýatynda iske qosylatyn «BAKAD» qurylysynyń alǵashqy nátıjesi 4 jyl ishinde belgili bolmaq. Joba quny 180 mlrd teńge shamasynda boljanǵan. Jalpy, Almaty qalasynyń mańyndaǵy kólik joldaryn jóndeý men qaıta salý oblys úshin birneshe strategııalyq mindet júktep otyr. Sonyń biri Qarasaı aýdany aýmaǵyna ornalasqan «Altyn Orda» ámbebap bazarynyń joly bolatyn. Joldy keńeıtý jumystary 2017 jyly bastalǵan. Jospar boıynsha 2020 jyly aıaqtalýy tıis.
Azamat QASYM,
Qalmahanbet Muqametqalı,
«Egemen Qazaqstan»
