Ádebıet teorııasyn ulttyq erekshelikterge saı baǵamdap, tyń termındermen paıymdaý A.Baıtursynulynan keıin tarıhı-saıası ahýalǵa sáıkes tyıylyp qalǵany belgili. Kezinde akademık Z.Qabdolov «Ahań joqta bizdegi ádebıet teorııasy basy joq keýde sekildi edi. Al basy joq dene bola ma? Qaıteıik, bolady dep keldik...» dep qamyǵyp edi. Ol Aqańnyń arnaý óleńder týraly qısyndaryn saralaı kelip «Ádettegi dástúr jalǵastyǵynyń zańyna oraı osy úsh túrli arnaýdy árqaısymyz ózimizshe paıymdap, qısyndap, keıde tipti qıynnan qıystyryp, biz de (Jumalıev te, Ysmaıylov ta, Qabdolov ta) kitaptarymyzǵa kirgizdik. Biraq amal ne, bul jańalyqty tapqan Ahań ekenin kezinde ashyp aıta almaı, Qajekeńe silteme jasaýǵa májbúr boldyq», dep te jazǵany bar-dy. Bulaı moıyndaý naǵyz ǵulamaǵa tán azamattyq, kerek deseńiz, Ahań aldyndaǵy arylý syndy.
Keńestiń qasań ádisnamasy ádebıet týrasyndaǵy tyń paıymdaýlarǵa negizdelgen álemdik teorııalyq eńbektermen tanysýǵa tolyq múmkindik bermedi. Al sol kezde álem germenevtıkalyq, semıotıkalyq, freıdıstik, psıho-analıtıkalyq, ıntýıtıvıstik, strýktýralıstik mektepterdiń jemisin kórip otyrǵan edi. Qaıta «jylymyq» kezeńdegi salystyrmaly turǵydaǵy erkindik bizge mıfologııalyq, ádebı-tarıhı, bıografııalyq, komparatıvıstik mektepterdiń óristeýine jol saldy.
Qazir sosıalıstik realızmdi mansuqtaý ońaı. Alaıda birjaqty aıyptaı berýden góri (árıne onyń dogmalyq postýlattaryn umytpaımyz) onyń realızm teorııasynan qanshalyqty jyraq ketkenin nemese klassıkalyq realızm talaptarymen qanshalyqty janasa alǵan tustaryn saraptap kórýimiz kerek. Naǵyz sosrealıster kimder edi? Sosıalıstik realızm kókeıkestiliginen múlde aırylǵan, endi birjola tarıh qoınaýyna ketken, qaıtip oralmaıtyn qubylys pa? Álde klassısıstik ıdealdarǵa negizdelgen saıası genezıstegi eklektıkalyq kezdeısoq dúnıe me?
Tipti «sosıalıstik realızm – neoklassısızm» deıtinderdiń de tujyrymdary tym negizsiz
Keıingi jyldardaǵy kóp ózgerister ádebıetke modernıstik estetıkanyń kelýimen baılanysty. Modernızm qalypty obrazdy buzyp tipti abstraksııaǵa aınaldyrdy, dıskýrsty buzdy, sıýjetti tutastyǵynan aıyrdy, beıneleý tiline batyl eksperımentter jasady. Kórkem shyǵarmany ádebı-teorııalyq taldaýda osy kúnge deıin qoldanyp kele jatqan sıýjettik-kompozısııalyq taldaý bererin berip bolǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni keıingi býyn qalamgerlerinde klassıkalyq, epıkalyq sıýjet túrleri joqtyń qasyna aınaldy. Áýeli saldary aıtylyp, sosyn sebepteri termelenetin nemese saldary múlde aıtylmaıtyn fragmentarly sıýjetti shyǵarmalar qatary kóbeıýde. Tipti logıkalyq tutastyqtan múlde aırylǵan kollaj sıpatyndaǵy sıýjetter kezdesedi. Eń bastysy sıýjet janrdy quraýshy negizgi kategorııa ekenine kúmán týa bastady.
Buryn avtor – mátin – oqyrman tizbegi birtutas qarastyrylsa, qazirgi álemdik ádisnamada bul uǵymdar avtonomdyq maǵynaǵa ıe boldy. Kórkem shyǵarma mátininiń avtordan táýelsizdenýi, «avtordyń ólimi» sııaqty túsinikter ǵylymı aınalymǵa túsip úlgerdi. Iаǵnı álemdik teorııalyq ádebıettanýda kórkem shyǵarmany mátin dep qarastyrýǵa anyq oıysý baıqalady. Kerek deseńiz, postmodernızm teorııashylary qalamger men oqyrmandy bir deńgeıden qarastyrady.
Qazaq ádebıetinde postmodernızm bar ma degen saýalǵa da ártúrli jaýap berilip júr. Ol pikirlerde birizdilik baıqalmaıdy. Onyń teorııalyq aspektilerine kelgende de qarama-qaıshylyqty kózqarastarǵa tap bolasyz.
Italıalyq fılosof, semıotık Ýmberto Ekonyń (ataqty «Imıa Rozy» romanynyń avtory) «Menińshe, postmodernıst» degen termındi bireýdi maqtaǵanda qoldanatyn boldyq. Sonymen qatar, ony ótken ǵasyrlarǵa qaraı tartyp bara jatyrmyz. Áýelde bul termın sońǵy jıyrma jyldaǵy, keshe ǵana ótken ǵasyrdaǵy qalamgerlerge arnalatyn, bara-bara HH ǵasyrdyń basyna apardyq, keleshekte postmodernızm kategorııasy Gomerdi de qamtıtyn bolady», dep jazǵany bar-tyn.
Postmodernızmniń tujyrymdamasy tolyq aıaqtalyp, anyqtamasy qalyptasyp bitken deýge negizder áli joq. Jýyq arada ortaq túıin, kelisken teorııalyq tujyrymdar bolmaıtyndaı. Janrlyq sharttardyń buzyla bastaýy da osy postmodernıster tusynda. О́ıtkeni olar úshin qandaı da bir kanon jazýshyny táýeldilikke alyp keledi. Sondyqtan da olarda aıqyn bir stıl ustaný bola bermeıdi.
Alaıda álemdik kórkem oı damýynyń sońǵy kezeńinde paıda bolǵan mádenı-estetıkalyq, tanymdyq qubylystardan qazaq ádebıeti múldem syrt turmaýy sebepti, úlken mán ıelene almasa da modernızmmen qatar postmodernıstik qubylystar da ulttyq ádebıetimizden oryn tebe bastady. Álemdik rýhanı-mádenı úderis qalyptastyrǵan qundylyqtarǵa ortaqtasý arqyly ulttyq ádebıetten modernızmdi postmodernıstik poetıkamen ushtastyra bastaýshylyq umtylystardy tanımyz. Árıne, qazaq ádebıetinde postmodernızm dástúrli poetıkalyq qurylymdardy yǵystyryp shyǵarǵan asa qýatty aǵymǵa aınalyp úlgergen joq. Alaıda ol qubylystyń bar ekenin, rýhanı yqpalyn údete berýi múmkin ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Jansaıa JARYLǴAPOV,
E.A.Bóketov atyndaǵy QarMÝ-dyń professory
