Aımaqtyq qaýipsizdikten – jahandyq qaýipsizdikke

Senbi, 12 qańtar 2013 7:29

Qoǵamnyń túrli toptary arasyndaǵy jalpy ıdeıalar, qundylyqtar men ıdealdardy mámilege keltirý – memleket damýyn aıqyndaıtyn birden-bir strategııa. Bul strategııanyń memleketaralyq yntymaqtastyq tetigin bekemdeýge, saıası qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa da óz áseri bolatyny anyq. 
Saıası ǵylymdar doktory, professor, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ saıasattaný kafedrasynyń meńgerýshisi Gúlnar NASIMOVAMEN áńgime barysynda osy máseleler týraly sóz qozǵalady.

Senbi, 12 qańtar 2013 7:29

Qoǵamnyń túrli toptary arasyndaǵy jalpy ıdeıalar, qundylyqtar men ıdealdardy mámilege keltirý – memleket damýyn aıqyndaıtyn birden-bir strategııa. Bul strategııanyń memleketaralyq yntymaqtastyq tetigin bekemdeýge, saıası qaqtyǵystardyń aldyn alýǵa da óz áseri bolatyny anyq. 
Saıası ǵylymdar doktory, professor, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ saıasattaný kafedrasynyń meńgerýshisi Gúlnar NASIMOVAMEN áńgime barysynda osy máseleler týraly sóz qozǵalady.

– Gúlnar О́rlenbaıqyzy, bilýimshe siz saıası ǵylym tóńireginde ǵylymı dıssertasııa qorǵap, onyń ishinde saıası qaqtyǵystar men daý-janjaldar taqy­rybyn tereńirek zerttep júr ekensiz? Bul taqyrypty zertteýińizge ne túrtki boldy?
– Iá, shyndyǵynda bul – meniń úlken qyzyǵýshylyqpen zertteý jumystaryn júrgizip jatqan taqyrybym. Búginde dál osy qaqtyǵystar taqyrybyn tańdaýdyń bir ǵana mysalyn keltirý men úshin kúrdeli.
Saıası qaqtyǵystar máselelerin zert­teýge ǵylymı qyzyǵýshylyq postkeńestik keńistiktegi qaqtyǵystardyń joǵary deń­geıine baılanysty. Sol tusta áleýmettik qaqtyǵystar deńgeıin tómendetý ádisteri men qaqtyǵystardy konstrýktıvti tehnologııalarmen basqarý joldaryn zertteýge qyzyǵýshylyq týyndady desem de bolady. Qaqtyǵystardyń aldyn alý máseleleri jóninde dıssertasııa qorǵasam da, búginde jeke ózimde jaýaptarǵa qaraǵanda saýaldarym kóbirek.
– Jahandyq keńistiktegi saıası úde­risterdi túgeldeı derlik ashyp kórsetý múmkin emes. Desek te, ǵalym retinde qazirgi tańda álemde qalyptasyp otyr­ǵan saıası jaǵdaılar týrasynda ne aıtar edińiz?
– Iá, álemdegi saıası úderisterdi to­lyqtaı aıqyndap kórsetý múmkin emes. Sońǵy on jylda álemdik damýdyń negizgi trendterinde adam kútpegen jaǵdaılar oryn aldy. Jahandyq daǵdarys jal­py­álem­dik ıdeıalyq-saıası jáne áleýmettik da­mýdyń trendterine zor yqpalyn júrgizdi.
– Sarapshylar óz boljamdarynda áli kúnge deıin «belgisizdik» túsiniginiń mánin ashatyn «ekiushtylyq», «úrdister jan-jaqtylyǵy» sekildi uǵymdardy paıdalanatyny ras qoı.
– Shynymen de, áli kúnge deıin sa­rap­shylardyń «belgisizdik» túsiniginiń mánin ashatyn «ekiushtylyq», «úrdister jan-jaqtylyǵy» sekildi uǵymdardy óz boljamdarynda jıi paıdalanatyny aqıqat. Sondyqtan, qazirgi qoǵamdyq ómirde qarýly nemese jappaı tártipsizdik oryn alatyn memleketishilik qaqtyǵystardy boljaý qıyn. 2011 jyldyń ózinde Lıvııa, Sırııa, Iemende, munaıǵa baı Soltústik jáne Ońtústik Sýdannyń shekara boıynda áskerı qaqtyǵystar oryn aldy.
Memleketishilik qaqtyǵystardyń taralý alańy birte-birte keńeıýde. Mundaı jaǵ­daılar Afrıka men Azııa, TMD elde­rinde ǵana emes, osyǵan sáıkes qaterler Eýroodaq sheńberinde, Soltústik Amerıkada, onyń ishinde Amerıka Qurama Shtattarynda baıqalýda. Eń turaqty qoǵamnyń ózi ekonomıkalyq daǵdarystar, tehno­gen­dik jáne tabıǵı apattar, terrorıstik áre­ketter sııaqty qıynshylyqtarǵa ushyraýy ábden múmkin. Fransııadaǵy qoǵamdyq-saıası belsendiliktiń órshýin, Ulybrıta­nııa­daǵy stýdentterdiń búlikshilik áreket­terin, basqa da Batys Eýropa elderindegi buqaralyq narazylyqtardy eshkim kútpe­gen-tin.
Aldaǵy ýaqytta álemniń kóptegen el­deriniń áleýmettik-saıası jaǵdaılaryna yqpal etetin, saldary joǵary turaq­syz­dyq týyndatatyn qaýip-qaterler mol. Qa­zirgi jahandanǵan álemde kóptegen nara­zylyq qozǵalystary ınternasıolanǵan. Ulttyq, etno-áleýmettik-mádenı erekshe­lik­teri de óz mańyzdylyǵyn joǵaltpasy anyq. Sondyqtan búkil álemge nemese TMD elderine arnalǵan máseleni sheshýdiń ámbebap jalpy strategııasy joq. Jahan­daný jetken jetister túrli ulttar ózge­ris­teri trendteriniń aıyrmashylyǵyn anyq­taýdy jolǵa qoıa almady. Sondyqtan qazir­gi álemdegi jańa qaterler memleket pen halyqaralyq uıymdarǵa erekshe jaýapker­shi­lik júkteıdi.
Saıası kóshbasshylar búgingi kúnde eli­niń damýyna qaýipti jaǵdaılar týyndatatyn qaterlerdi azaıtýy tıis. Máselen, Grekııada oryn alǵan ekonomıkalyq qul­dy­raý eýroaımaqqa qıyndyqtar týyndatýymen qatar, álemdik ekonomıkaǵa da ja­ǵymsyz áserin berýi yqtımal.
Eń bastysy, halyqaralyq júıe transformasııasy jaǵdaıynda «jańa urpaq­tyń» qaqtyǵystaryn týyndatýy ábden múmkin. Búginde HH ǵasyrǵa qaraǵanda, memleketishilik jáne úılesimsiz (asımme­trııalyq) qaqtyǵystar halyqaralyq saıasatta erekshe mánge ıe. Atalmysh qaqty­ǵystardyń barlyǵy ótken shıelenisterge qaraǵanda basqasha ekendigi eshkimge qupııa emes.
– Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan jyldardan bergi álemdik qoǵamdastyq­taǵy orny týrasynda ár túrli pikirler aıtylady? Siz qandaı baǵa beresiz?
– Álemniń bizdiń elimizge kózqaras­ta­rynyń ár túrli bolýy zańdy qubylys. Elimiz týraly olardyń oılary birdeı dep aıtý oǵash pikir dep oılaımyn. Desek te, búginde Qazaqstandy álemdik qoǵamdastyq moıyndaıdy, onyń aty tanymal ekendigi sózsiz. Qazaqstan kóptegen yqpaldy ha­lyq­aralyq uıymdarda júzege asyrylyp otyrǵan saıasatyna óziniń belsendi áre­ket­teriniń arqasynda álemdik arenada mańyz­dy rólge ıe. Táýelsizdiktiń alǵashqy kún­de­rinen bastap Qazaqstan BUU jumys­taryna belsendi aralasa bastady. Bul qyzmette basty mindet – halyqaralyq arenada jahandyq jáne aımaqtyq qaýipsizdik salasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń strategııalyq múddesin qamtamasyz etý jumysyn júrgizý bolyp tabyldy. Jıyrma bir jyldyq tarıhynda elimiz ha­­lyq­­aralyq beıbitshilik pen qaýipsizdikti qol­daýda orasan zor qyzmet jasady. Iаdrolyq qarýdan bas tartty, Azııada senim sharalaryn qurdy, Eýrazııa keńis­tiginde ınte­­gra­sııalyq úderisterdi bekitti, órkenıet­­­ter men dinder únqatysýyn qoldady. Mine, Qazaqstannyń jasaǵan sharala­ry­nyń bir­qatarlary osy.
Aımaqtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde Qazaqstannyń mańyzdy qadamdary­nyń biri – Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqy­rý­dy usy­nýy edi. Bul oraıda, Azııa qurly­ǵynda mem­leketaralyq qaıshylyqtar men kelispeý­shilikterdiń bolýyna qaramastan, Qazaqstan Keńeske qatysýshy múshe elder­diń nazaryn memleketaralyq yntymaqtas­tyqty ári qa­raı bekitý qajettiligine aýdarýda.
Onyń tıimdi ınstıtýttarynyń biri Shanhaı yntymaqtastyq uıymy bolyp tabylady. Bul uıym terrorızmge, separatızmge jáne ekstremızmge qarsy kúresti mańyzdy basymdyqtary etip belgiledi. Qa­­­­zaqstan men uıym kórsetilgen baǵyttar bo­­­ıynsha ári qaraı qatynas ornatýǵa yntaly.
Qazaqstan qazirgi tańda álemdik qaýip-qaterlerge qarsy tura alatyn seriktestik­tiń jańa túrlerin izdeýde.
– Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etý barysynda sozylmaly janjaldardy retteýge baılanysty dıploma­tııa­lyq sharalar legin júzege asyrdy. Qa­zaqstannyń syrtqy saıasattaǵy róli, álemde qalyptasyp otyrǵan san túrli jaǵdaıattarǵa qatysty ustanymdary jóninde ne aıtar edińiz?
– Álemdik qoǵamdastyqtyń, bizdiń búgingi jetistikterimizdi moıyndaýynyń dáleli retinde Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi bolyp tabylady. Uıym úshin qıyn kezeńde, derbes qaýipsizdik júıesi bolý múmkindiginen aıyrylý qaýpi tónip turǵanda jáne EQYU-nyń keıbir elderinde birqatar máseleler jınaqta­l­ǵanda Qazaqstan ǵana ózine úlken jaýap­kershilikti moınyna artty. Bizdiń eldiń Uıymnyń tıimdiligin arttyrý barysyn­daǵy belsendi qyzmeti, qazirgi qaýipterge qarsy áreket etýi, EQYU aımaqtaryndaǵy seriktestikti bekitýge talpynysy – halyq­aralyq qurylymǵa jańa serpin berý qajet­tigine Qazaqstannyń tereń túsinis­tikpen qarap otyrǵandyǵyn kórsetedi jáne ony múshe elder moıyndady.
Qazaqstan tóraǵalyq jyldarynda sozylmaly janjaldardy retteýge baıla­nys­ty úlken dıplomatııalyq sharalardy jú­zege asyrdy. Álemdik qaýymdastyqta se­riktestikke jetý jolyndaǵy birinshi qadam mádenıetaralyq dıalog bolyp ta­byla­tyn­dyǵyn atap ótken jón. Bul rýhanı baıýdyń negizi jáne ózara túsi­nistiktiń, kelisim men tózimdiliktiń bekitilýine múm­kindik beredi. Qazaqstan tolerant­tylyq ıdeıasyn usy­nýda, mádenı áralýandyqty saqtaýda jáne mádenıet únqatysýlaryn damytýda mol kúsh saldy. Dálel retinde, elimizde turaq­ty ótip turatyn álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin aıta alamyz.
– Qazirgi tańda postkeńestik keńis­tikte qalyptasqan saıası jaǵdaıdy qalaı baǵalar edińiz?
– TMD memleketteri búginde syrtqy jáne ishki saıasattyń basymdyqtary men negizderin anyqtaýda. Ulttyq memleket qurý kezeńinen ótti. Táýelsizdik jyldarynda memleketter TMD elderi men Dos­tastyqqa kirmeıtin memleketter arasynan tıimdi seriktestikterin taýyp otyrdy.
Postkeńestik memleketterdiń qazirgi zaman tarıhynda qarýly qaqtyǵystarǵa alyp kelgen janjaldar da bolyp otyrdy. Shynynda, bul janjaldar tarıhı alǵy­sharttarymen, áleýmettik-mádenı, áleý­met­tik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq qa­tynastardaǵy saıası salanyń damýynda júrgen daǵdarystarmen baılanysty boldy. Meniń oıymsha, atalǵan janjal­dar­dyń sebebi mynada: Birqatar elderdiń boljamy joq saıasaty. Al atalǵan sebep belgili janjaldardyń katalızatoryna aınaldy. Biz TMD elderindegi bolǵan «túrli-tústi revolıýsııalardy» esten shyǵarmaýy­myz qajet.
Qanshama jyldar ótse de, «túrli-tústi revolıýsııalardan» keıin eshbir memlekette áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası jú­ıe­de túbegeıli, ári sapaly ózgerister bolmady. Sonymen qatar, bul elderde qa­lyptasqan saıası jaǵdaılardyń erekshe­l­ikteriniń biri – bılik úshin kúres «jańa­dan» qalyptasqan elıtalar arasynda jú­rýde, bul óz kezeginde, olardyń maqsat­tary men múddeleriniń qarama-qaıshy­lyǵy, olar­­dyń arasynda bazalyq kelisim­niń bolmaýy men qoǵam aldynda turǵan máse­le­lerdiń tereńdigin kórý múmkindi­giniń joq­tyǵy týraly aıtýǵa múmkindik beredi.
– Bul oraıda neni nazarda ustaǵan jón?
– TMD elderi saıasatynyń basty maq­saty retinde mynaǵan mán bergenderi jón: damý turaqtylyǵy, ózgeristerge beıim­delý, merzimi jetken qaterlerdiń aldyn alý. Sondyqtan postkeńestik memleketterge turaqsyzdyqqa yqpal jasaıtyn túrli faktorlardy azaıtý joldaryn qarasty­ratyn saıasat júrgizý kerek. Men, eń aldymen, jahandyq daǵdarys saldaryna, Taıaý jáne Orta Shyǵystaǵy, Soltústik pen Tropıkalyq Afrıkadaǵy áleýmettik-saıa­sı, dinı jáne ózge de qaqtyǵystarǵa, eýro aımaǵyndaǵy daǵdarysqa, Batys pen Shy­ǵys arasyndaǵy álemdik ekonomıkalyq ózgeristerge, AQSh jáne onyń odaqtas­tary arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtarǵa, ekpindi jahandyq ekologııalyq daǵdarysqa nazar aýdarǵan jón dep sanaımyn.
– Postkeńestik memleketterde oryn alǵan kóptegen qaqtyǵystar etnostyq pishinde órilgeni belgili. Al polıet­nos­tyq memleketterdegi etnosaralyq qaq­ty­ǵystar óz kólemi, uzaqtyǵy, ınten­sıv­­­tiligi jóninen saıası qaqtyǵystar­dyń óz­­ge túrlerine aýysyp jatatyny da anyq. Etnosaralyq qatynastar sa­la­syn­d­aǵy qaqtyǵystardyń aldyn alý úshin neni basshylyqqa alǵan jón? Qa­­zaqstannyń etnosaralyq kelisimdi qa­­­lyp­­tastyrý saıasaty jóninde ne aıtasyz?
– Etnosaralyq qaqtyǵystardy retteý mádenıeti bekigen memlekette saıası tu­raqtylyq qalyptasatyny jasyryn emes. Sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasy saıa­sa­tynyń negizgi máselesi áleýmettik-eko­no­mıkalyq jáne saıası reformalardyń mańyzdy negizi bolyp júrgen etnosaralyq kelisimdi qalyptastyrý jetistigi bolyp tabylady.
Qoǵamda ózge etnostardyń bolýy olar­dyń ózara qarym-qatynastaryndaǵy qara­ma-qaıshylyqtardy týǵyzatyny anyq. Son­dyqtan, osy kelispeýshilikterdi anyq­taý jáne qaqtyǵystyq oqıǵany órkenıet­tik jolmen sheshý izdenisi máselesi aı­qyndalǵany jón. Negizgi problema etno­s­aralyq qatynastar salasyndaǵy qaqty­ǵys­tardyń aldyn alý saıasaty bolyp tur.
Elbasy N. Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan, ulttyq saıasattyń «lokomotıvi» dep atalyp júrgen Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń etnosaralyq kelisimdi qalyptastyrýdaǵy róli zor. Assambleıa óziniń tájirıbelik qyzmet etý jyldarynda eldegi etnosaralyq kelisim men turaq­tylyqty saqtaýǵa mol úles qosty. Bul qyzmettegi Elbasynyń baǵa jetpes qı­myl­daryna bizdiń memleketimizdiń tarıhy kýá. Kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq daǵ­­darys kezeńinde Memleket basshysy ishki saıasattaǵy reformalardyń negizgi basymdyǵyn aıqyndady. Bul beıbitshi­likpen jáne kelisimmen qamtamasyz etý edi. Tarıh azamattyq beıbitshilikti qamta­masyz etýde atalmysh tańdaýdyń tıimdi­ligin dáleldedi. «Qazaqstannyń kópultty halqy kúrdeli tarıhı syndardan ótti. Táýelsizdik jyldarynda elimizde ultqa, dinge negizdelgen qaqtyǵystar bolmady. Biz osy zaıyrly demokratııalyq memle­ke­timizdi saqtap, damytýymyz qajet. Qoǵa­m­nyń ishki saıası turaqtylyǵy men toptasýy – osy saıasattyń arqaýy», – dep atap kórsetedi Elbasy. О́kinishke qaraı, TMD elderiniń tájirıbesinde saıası elıtanyń etnosaralyq qaqtyǵystardyń aldyn alý men retteýdegi tıimdi qımyldar júrgiz­begenin baıqadyq. О́z múddesin kózdegen saıası kóshbasshylar óz halqyn etnos­ara­lyq shıelenister tuńǵıyǵy men ıirimine qaldyryp ketkenin de bilemiz.
– Jańarý oryn alǵan qoǵamda saıası kóshbasshynyń róli qandaı bolýy kerek dep oılaısyz?
– Qazirgi ǵylymda «saıası kóshbasshy» termıni keńinen qoldanylǵanymen, onyń naqty maǵynalyq túsindirmesi tolyqtaı qalyptaspady. Kóp jaǵdaıda basqarýshy kósem, basshy, jetekshi uǵymdarymen uqsas negizde paıdalanylady. Álbette, árbir basqarýshy kóshbasshy emes ekeni anyq. Tek buqarany basqara alatyn, olardy jańa bastamalarǵa jumyldyratyn, árbir qımyl úderisin únemi baǵyttap jáne túzep otyratyn tulǵany ǵana saıası kóshbasshy degenimiz durys.
Postkeńestik memleketter kóshbasshy­lary saıası basqarýdyń jeke stılin ıelengende qarýly qaqtyǵystardy teledıdar aldynda qarap otyrar ma edi? Bul máse­lege jaýaptar turǵyndar arasynda ózara mándes bolýy múmkin. Biraq Elbasymyz­dyń Qyrǵyzstandy azamat soǵysynan saqtap qalýy aımaqtaǵy kóshbasshynyń qımyly emes pe? Sondyqtan saıası kóshbasshynyń negizgi qyzmeti qoǵamnyń túrli toptary arasyndaǵy jalpy ıdeıalar, qundylyqtar men ıdealdardy mámilege keltirý jáne birlestirý bolyp tabylady. Basqasha aıtsaq, kóshbasshy qyzmetinde saıasatkerdiń baılanystyrýshy qyzmeti basym bolatyndyǵyn aıtqan jón. Eger belgili bir qoǵamda áleýmettik shıelenis­ter dárejesi joǵary bolsa, bul memle­ketterdiń saıası kóshbasshylary baılanys­tyrýshy qyzmetin álsiz júrgizedi.
Tájirıbe kórsetkendeı, memleket basynda turǵan saıası kóshbasshy qoǵamdaǵy kelisimdi qalyptastyra alsa ǵana zańdy sanalady. Tek osy tulǵa qoǵamdaǵy túrli maqsattar men bir-birine qarama-qaıshy múddelerdi biriktire alady.
Jańarý oryn alǵan qoǵamda saıası kóshbasshynyń róli erekshe. О́ıtkeni, osy sharttarda kóshbasshy turaqtylyq faktory bolady jáne jańa ózgeristerdiń bastamashysy sanalady. Kóshbasshy osy sharttarda qoǵam damýynyń strategııasyn qa­lyp­tastyrady jáne ony oryndaý qural­daryn aıqyndaıdy.
Áńgimelesken  Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.