2018 jyly Túrkııa Respýblıkasynyń IýNESKO jónindegi ulttyq komıssııasynyń qoldaýymen IýNESKO sheńberinde bul shyǵarmanyń jarııalanýynyń 100 jyldyǵy atalyp ótkeni de esimizde. Halyqaralyq Túrki akademııasy osyǵan oraılastyra otyryp, qyryq jyldan astam ýaqyttan beri «Aqıqat syıyn» zerttep kele jatqan, keshegi ataqty túrkitanýshy Á.Nadjıpten bata alǵan, «XIV ǵasyrdaǵy túrki jazba eskertkishteriniń salystyrmaly leksıkasy» atty 1977 jylǵy kandıdattyq dıssertasııasynan bastap, uzaq ýaqyt saryla zerttegen B.Saǵyndyqulynyń ǵylymı- zertteýiniń nátıjesin jarııalaýy maqtarlyq is.
Eki kitaptan turatyn zertteýde «Aqıqat syıynyń» alty nusqasynyń ishindegi ǵylymı qundylyǵy jaǵynan joǵary, birshama tolyq dep tanylǵan 3 nusqasyn alyp, ǵalym tolyq sózdigin jasaǵan, eskertkishtiń túrkishe-qazaqsha sózdigin, arab-parsy elementteriniń qazaqsha aýdarmasyn bólek jarııalaǵan.
B.Saǵyndyquly muny «keıingi zertteýshilerdiń, túrkitanýmen áýestenýshilerdiń paıdalanýyna jeńil bolsyn» dep jazǵanyn eskertedi. «Aqıqat syıyndaǵy» sózder men grammatıkalyq tulǵalardyń eski qypshaq tiline, sondaı-aq búgingi qazaq tiline qatysy bar ekenin tulǵalardyń fonetıkalyq, morfologııalyq, semantıkalyq erekshelikterin anyqtaý arqyly kóz jetkizedi.
Máselen, eń aldymen, «Hıbat-ýl Haqaııq» tilindegi sózderdiń dybystyq jaǵynan tulǵalanýy jaǵynan qazirgi qazaq tilinde belsendi qoldanylyp júrgen sózdermen aına-qatesiz uqsas ekeni anyqtalǵan. Mysaly, túbir sózder: at, ata, ana, ara, az, atan , al , kún, tún, meń, óz, ber, sóz, kóp, keń, tar, oq, ol, ot, on, de, mal, qol, qaryn, t.b. Qosymshaly sózder – aldy, qaldy, qalyp, qyldy, qaıtarylmas, maly, malsyz, malǵa, oqysa, baılyq, bolǵaı, toldy, tony, synaǵan, sońy t.b.
Osy turǵyda B.Saǵyndyquly eskertkishtiń A, Á, B nusqalarynyń transkrıpsııasyn jáne onyń sózbe-sóz aýdarmasyn usynady. Aýdarmadan bilimge qatysty mysal usynaıyq:
81. A nusqasynan. Bılıgdın ýrýrman sózúmga ýla.
B. Saǵyndyquly aýdarmasy. Bilimnen qalaımyn sózime irgetas.
Odan ári Ahmet Iúginekıden qalǵan asyl muranyń B nusqasynyń sózbe-sóz aýdarmasyn jasap, ózge nusqalardan tekstologııalyq aıyrmashylyqtaryn anyqtaýdyń úlken ǵylymı jáne tájirıbelik mańyzy bar dep esepteımiz. Osy nusqanyń maǵynalyq aýdarmasyn jasaýda da, ǵalym qalamynyń qarymdylyǵyn, aýdarmanyń sátti jasalǵanyn kórýge bolady:
141. Aqylsyz erdiń tili – óz basynyń dushpany.
142. Talaı erdiń qany tilinen tógildi.
143. Kóp sóılegen – kóp ókinedi.
149. Tilińdi baq, az sóıle.
159. Til men jaqtyń kórki – shyn sóz.
Ár sózi altynǵa bergisiz ulaǵatqa toly kóne muranyń ishinde kezdesetin túrki-qazaq, arab-parsy sózderiniń bólek taldanyp berilýi eńbektiń mańyzyn arttyra túsedi.
Zertteý eńbekte alǵash ret B nusqasynyń álipbı tártibine túsirilgen sózdik mátini jasalǵan. Iаǵnı, eńbekte kezdesetin ár sóz jeke taldanyp, onyń mátindegi mysaly beriledi. Bizdińshe, mundaı kúrdeli ǵylymı jumys túrkitaný ǵylymynda buryn jasalmaǵan edi. Iаǵnı, bolashaq zertteýshi úshin, eskertkish tilindegi sózderdiń mátindegi negizgi maǵynasy men aýyspaly maǵynasyn, metaforalyq mánin, sózdiń qansha ret qaıtalanatynyn saralaýda tolyq materıal daıyndaldy degen sóz. Sóz qoldanysynyń stılıstıkalyq erekshelikterin anyqtaýda da, ataýlardyń maǵynalarynyń damýy men tarylýyn saralaýda da, ǵylymı jumystar jazýǵa keńinen jol ashylady.
Ǵalymnyń eskertkishtiń úsh qoljazbasyn qatar órbite zerdelep, olardyń jeke-jeke transkrıpsııasyn jasap, mátinderdi salystyra zerdelep, ondaǵy dybystyq, sózdik erekshelikterdi astyn syza otyryp kórsetýi – qajyrly eńbektiń ǵana jemisi ekeni anyq. Al «Hıbat-ýl Haqaııqta» kezdesetin kisi esimderi men geografııalyq ataýlardyń jeke tizimmen berilýi, eskilik uǵymdarynyń túsinikteriniń kórsetilýi – oqyrmannyń tanym-túsinigin tereńdete túseri daýsyz.
Eńbektiń ekinshi kitabynda professor B.Saǵyndyquly eskertkish qoljazbalarynyń mátindik aıyrmasyn anyqtap, olardyń orfografııalyq aıyrmalaryn barynsha tereń zerdeleıdi. Ǵalymnyń ǵylymı-zertteýlerde bul eskertkishtiń ataýy eki túrli atalyp júrgenine erekshe mán berip, onyń mánisin túsindirýi de ǵylymı kópshilik pen oqyrmanǵa oı salary anyq. «Hıbat-ýl Haqaııqtyń» («Aqıqat syıy») qalaısha «Atıbat-ýl Haqaıyq» («Shyndyq qaqpasy») atalyp ketkenin ǵalym ózinshe túsindirip, tolymdy da naqty ǵylymı derektermen dáleldeı otyryp, durysy «Hıbat-ýl Haqaııq» bolatynyn taldaı jetkizedi.
«Hıbat-ýl Haqaııqtyń» tildik erekshelikterin Mahmýt Qashqarıdyń «Dıýaný lýǵat-at túrk» eńbegi men Iúsúp Balasaǵýnıdyń «Qutadǵý bılıgimen» salystyra otyryp, olardyń ıdeıalyq mazmuny men tildik jaqyndyǵyn naqty derektermen kórsetedi.
Ǵalym kóshirmelerde ketken qatelikterdi túzetý, avtordyń áýelgi sóz qoldanysyn qaıta qalpyna keltirý úshin, statıstıkalyq tásildi qoldanǵanyn eskertedi. Iаǵnı, sózder men sóz qoldanystaryn, grammatıkalyq formalardyń qansha ret jáne qalaı kezdesetinin saralaı otyryp, avtorlyq qoldanystyń ereksheligin dáleldeı kele ony burynǵy qalpyna keltirgen. Bizdińshe, mundaı sheshýi asa muqııattylyq pen qajyrlylyqty talap etetin jumysty oryndaýda, B.Saǵyndyqulynyń kóne túrki jazba eskertkishteriniń ádebı normalaryn eskergeni de baıqalady.
Ǵalym zertteý eńbeginde tekstologııa ǵylymynyń qazirgi jetistikterin, sonyń ishinde tarıhı mátindermen jumys isteýde, onyń bastapqy mátinin qalpyna keltirýde qoldanatyn ádis-tásilderdi jetik paıdalana otyryp, orta ǵasyrdyń injý-marjany sanalatyn Ahmet Iúginekıdiń «Hıbat-ýl Haqaııq» («Aqıqat syıy») atty dastanynyń bastapqy sıpatyn qalpyna keltirgen. Kóshirmeden ketken kemshilikterdiń sebebin anyqtap, orfografııalyq jazýdaǵy ózgeristerdiń tarıhı sebebin ashqan.
Ǵalymnyń buǵan deıin kóp ǵalymdardyń qoly bara qoımaǵan, ǵylymda óz zertteýshilerin kútip jatqan Horezmıdiń «Mýhabbatnamesin», Qýtbanyń «Hýsraý ýa Shyrynyn», Seıf Saraııdyń «Gýlıstan bıt-týrkıin» zerttep, ondaǵy sózderdi salystyra zerttegenin, uqsastyqtary men aıyrmashylyǵyn saralap, arab-parsy tilinen engen sózderdi anyqtaǵanyn maqtanyshpen aıtamyz. Orta ǵasyr muralaryn «qazaq tiline jaqyn sanalatyn qypshaq-oǵyz aralas tilinde jazylǵan. Osy zamanǵy túrkologtardyń anyqtaýy boıynsha, bul jazba ádebı tildiń dıalektilik negizi – eski qypshaq tili», deı otyra, eski qypshaq tili men jańa qypshaq tilin bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıtynyn erekshe eskertken.
Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor B.Saǵyndyquly tórt ǵylymı baǵyt boıynsha qyryq jyldan beri jemisti eńbek etip keledi. Eń aldymen, onyń túrkologııanyń san-salaly ǵylymı-teorııalyq máselelerine erekshe kóńil bóletinin atap ótýge bolady. Bul baǵytta ǵalym atalǵan doktorlyq dıssertasııasynda iri-iri jańalyqtar ashty. Bular kezinde ǵylymı talqylaýlarda, baspasóz betterinde tıisti baǵasyn aldy. Ǵalym bul baǵytta segiz ǵylym kandıdatyn daıarlady. Olardyń arasynda ustazynyń teorııalyq konsepsııalaryn damytyp, doktorlyq dıssertasııa jazǵandar da bar.
Ǵalymnyń óz ómiri men búkil shyǵarmashylyq múmkindigin jumsaǵan ekinshi bir baǵyty – orta ǵasyr eskertkishteriniń transkrıpsııasyn, aýdarmasyn, túsindirmeli, alfavıtti, keri alfavıtti jıilik sózdikterin shyǵaryp, olardyń shyn máninde ǵylymı aınalymǵa qosylýyna atsalysýy dep bilemiz. Eskertkishterdi túpnusqadan oqyp, olardyń lıngvıstıkalyq turǵydan dálme-dál aýdarmasyn jasaý, árbir sózdiń maǵynasyn ashyp, sózdik qurastyrý kez kelgenniń qolynan keletin ári op-ońaı atqaryla salatyn sharýa emes. Sebebi, túpnusqadan oqý sol salany jete meńgerýmen birge, teorııalyq daıyndyqty, mátin teorııasy men mátintanýshylyq biliktilikti, taǵy basqa sapalardy qajet etedi.
Professor B.Saǵyndyqulynyń ǵylymda mańdaı terin tógip, talmaı alyp kele jatqan úshinshi baǵyty – tildiń leksıkologııalyq salasyna oraı qalyptasqan. Leksıkologııa páninen ýnıversıtetke kelgennen beri dáris oqıdy, semınar jáne tájirıbelik sabaqtardy júrgizedi. Kóp jylǵy ustazdyq tájirıbesine súıenip, aýdıtorııanyń atmosferasyn jiti túsinýi arqasynda, joǵary oqý oryndarynyń úsh satyly bilim berý júıesine kóshýine oraı, oqytýdyń jańa qurylymyna sáıkes, leksıkologııanyń jańa baǵdarlamasyn jasady.
Ǵalymnyń jemisti eńbek etip kele jatqan tórtinshi baǵyty teologııa salasyndaǵy eńbekterge baılanysty qalyptasqan. Boıyna qanmen sińgen, tárbıemen kelgen ımandylyq tarıhı eńbektermen tanysý barysynda jańa ǵylymı negizdermen baıı túsken. Ásirese, ǵalymnyń jan-dúnıesine Rabǵýzıdiń «Qıssas-ýl anbııa» eńbegi kóp oı salǵany baıqalady. Rabǵýzıdiń atalǵan eńbegin oqyp, óz tarapynan zerdelep, jan-tánimen túsinip baryp jazǵan «Ǵalamnyń ǵajaıyp syrlary» atty dinı-tanymdyq zertteýi – oqyrmandar óte jyly qabyldaǵan, kópshiliktiń aýzynda júrgen eńbek. Osy kitapta Rabǵýzı eńbegindegi ıdeıalar, dinı senim men pikirlerdiń túpki syry jan-jaqty ashylǵan. Tildiń tarıhyn jete bilýi ǵalymǵa osy baǵytta da jemisti eńbek etýge kómekteskeni baıqalady.
Professor B.Saǵyndyquly Ahmet Iúginekıdiń «Hıbat-ýl Haqaııq» («Aqıqat syıy») atty dastanynyń 3 nusqasyn saralap, olardyń qoldanbaly mátinin jasaý syndy irgeli iske úlken ǵylymı daıyndyqpen kelgendigin kórsetedi.
Anar SALQYNBAI,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
