Mal sharýashylyǵy ónimderiniń eksporttyq áleýetin arttyrýdyń mańyzy zor

Alǵashqy sóz palata Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınge berildi. Aýyl sharýashylyǵy degenimiz, ol – bizdiń keń-baıtaq jerimiz, tórt túlik malymyz jáne egini mol aımaq­tarymyz. Osynyń barlyǵy bizge tabıǵat bergen eń úlken baılyq deýge bola­dy, dep bastady óziniń sózin Spı­ker. Odan ári ol salany damy­t­ýǵa zor kóńil bólingendiktiń arqasynda onyń serpindi damyp kele jatqanyn aıtty. Elbasy Joldaýynda agrarlyq ónimniń eksportyn 2,5 esege deıin arttyrý mindeti júkteldi. Osy maqsatty zań jaǵynan qamtamasyz etý úshin Parlament «Agroónerkásiptik ke­shendi jáne aýyldyq aýmaqtardy memlekettik retteý týraly», «Vete­rınarııa týraly», «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy» sııaqty negizgi zańdar qabyldady. Endi ónimi­niń sapasyn, qaýipsizdik jáne ekologııalyq tazalyǵyn saqtaıtyn tıisti sharalardy qolǵa alý qajet. Qazirdiń ózinde Almaty oblysynda jyldyq qýaty 8 myń tonna bolatyn et óńdeý kesheni paıdalanýǵa berildi. Budan basqa bıyl jylyna 5 myń tonna et óńdeıtin «Ereımentaý-Aqbas» kásipornyn paıdalanýǵa berý josparlanǵan.

 Al sút óńdeý kólemin arttyrý úshin qýaty 23 myń tonna bolatyn 4 zaýyt jumys isteıtin bolady. Osy oraıda halyqty taza et jáne sút ónimderimen qamtamasyz etý úshin agrarlyq salaǵa sıfrlandyrý úderisterin engizýdiń de da mańyzy óte zor, dedi Májilis Tóraǵasy.

Spıker aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy qurylymynda mal sharýashylyǵynyń úlesi 46 pa­ıy­z ekenin aıta otyryp, onyń aldaǵy ósimi kóńil kónshitpeıtinine nazar aýdardy. Máselen, qus etin satyp alý jyldan-jylǵa artyp otyr. Úsh jyl buryn ol 165 myń tonna bolsa, byltyr 191 myń tonnaǵa jetken. Tipti jylqy etin satyp alý da ul­ǵaıa túsken. 2016 jyly ol 900 tonna bolsa, byltyr 2,5 esege artyp ketken.

Memleket asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýǵa jergilikti bıýdjetterden 2 baǵytta sýbsıdııalar bóledi. Munyń alǵashqy baǵyty mal sanyn arttyrýdy kózdese, ekinshisi aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýdi maqsat etken. Sońǵy bes jylda sýbsıdııa kólemi 2 ese artyp, byltyr 76 mlrd teńgeni qurady. Osyndaı qoldaý kórsetilip jatqanymen, sheshilmegen kóptegen másele bar. Birinshiden, óńdeý kásiporyndary tolyq qýatynda jumys isteı almaı tur. Qazir bizdiń aýyl eńbekkerlerimiz ettiń – 33, súttiń 31 paıyzyn ǵana óńdeıdi. Bul – óńdeý kásiporyndary 60 paıyzdyq deńgeı qýatyn ǵana paıdalanady degen sóz. EAEO elderine enetin Reseı men Belarýste bul 80 paıyzǵa jetken. Sondyqtan olar bizge et-sút ónimderin satýdy arttyryp otyr. Jyl saıyn 45 mlrd teńgege 6 myń tonna aq maı, 22 myń tonna irimshik pen syr, 6 myń tonna buqtyrylǵan et konservilerin satyp alatynymyzǵa tańǵalasyń. Bul – áleýet bolǵanymen, ósim joq degen sóz. Ári qaraı N.Nyǵmatýlın veterınarlyq qaýipsizdik másele­sine toqtalyp, onyń da mardymsyz ekenin atap ótti. Máselen, 2016 jyly Qaraǵandy, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Almaty oblystarynda «Sibir túınemesi» shyǵyp, mal qyrylǵan. Májilis Tóraǵasy óziniń sózinde jemazyq bazasynyń da damymaı otyrǵanyn atap kórsetti. 181 mln gektar jaıy­lymdyq jerdiń 73 mln gektary toz­ǵan. Bul – jaıylymnyń 40 paıy­zyn búldirdik degen sóz, dedi Spıker.

N.Nyǵmatýlın óziniń sózinde budan basqa da problemalardy atap ótti. Sonyń ishinde agro­óner­kásipti nesıelendirý saıasa­ty­nyń jetimsizdigi, kredıtterdiń 96 paıyzy tek úlken agroqurylymdarǵa berilip, 4 paıyzy ǵana usaq fermerlerdi qoldaıtyny jáne ósiminiń 15-22 paıyzdan tómendemeıtini, aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń ómirdiń talabynan qalyp otyrǵandyǵy, mamandardyń jetispeıtindigi jáne t.b. máselelerge mán berildi.

Ortaǵa tartylǵan másele bo­ıyn­sha negizgi baıandamany Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov jasady. Onyń sózinen iri qara mal sany 2018 jyly 2013 jylmen salystyrǵanda 22 paıyzǵa artqany belgili boldy. Alaıda et pen et konservilerin daıyndaý 20 paıyzǵa, sút ónimderi 19,6 paıyzǵa tómendegen. Jetistikter qatarynda ótken jyly birinshi ret óńdelgen ónimderdiń 17 jańa túri eksporttalǵany kóldeneń tartyldy. Atap aıtqanda, kúrketaýyq ónimderi, balyq óniminiń jańa túrleri, balyq maıy jáne t.b. óńdelgen ónimder eksportynyń geografııasy keńeıgen. Qazaqstan 2017 jyly 42 elge óńdelgen ónim eksporttasa, ótken jyly álem­niń 48 eline eksporttaǵan. Jańa­dan qosylǵan alty eldiń qatarynda Shveısarııa, Japonııa sııaqty joǵary damyǵan elder de bar. О́ndiristiń ósimi et, balyq jáne sút ónimderiniń artýynan baıqalady. Et óndirý ónerkásibin damytý 4 et kombınatyn jańǵyrtý jáne jyldyq qýaty 27 tonna bolatyn et óńdeıtin 3 jańa et kom­bınatyn salý esebinen qamta­masyz etiletin bolady. 2019 jyl­ǵy aqpanda Almaty oblysynda jyldyq qýaty 8 myń tonna bolatyn Empaır Fýd (Iran) et óńdeý kesheni paıdalanýǵa berilgen. Budan basqa, ústimizdegi jyly jylyna 5 myń tonna et óńdeıtin «Ereımentaý-Aqbas» JShS et óńdeý keshenin paıdalanýǵa berý josparlanýda. Qazir Taıson Fýd (AQSh), Danbıa (Ulybrıtanııa), Grand Farm (QHR), Baýman (Germanııa), Inalka/Kremonını (Italııa), jáne Sedar Mıts (Aýstralııa) sııaqty transulttyq kompanııalardy tartý boıynsha jumystar júrgizilýde.

Sonymen birge mınıstr jıyntyq qýaty 23 myń tonna bolatyn 4 sút óńdeıtin kásiporyndy jańǵyrtý esebinen sút óńdeý kólemin arttyrý qamtamasyz etiletinin aıtty. Olar qyshqyl sút ónimderin, sary maı men irimshiktiń túrlerin óndiretin «Emıl» JShS (ShQO), «Gormolzavod» JShS (Aqmola oblysy), «Dep» JShS (Qostanaı oblysy) jáne «Esil maı shaıqaý kombınaty» JShS (Aqmola oblysy), sondaı-aq Túrkistan oblysyndaǵy «Golden Camel Group» JShS, dedi ol. Aldaǵy josparlar qatarynda mal sharýashylyǵy boıynsha ústimizdegi jyly et baǵytyndaǵy 2000 otbasylyq ferma qurý jáne sıyr etin óndirýdi 10%-ǵa arttyrý kóz­delgeni aıtyldy. Al qus ósirý boıynsha qoldanystaǵy 8 qus fabrıkasyn keńeıtý kútilýde, nátıjesinde qus etin óndirý 11%-ǵa artatyn bolady. Budan basqa, jalpy qýaty 18 myń bas bolatyn 19 óndiristik jáne 31 otbasylyq taýarly sút fermasy qurylady, dedi mınıstr.

Qosymsha baıandamany Májilis­tiń Agrarlyq máseleler komıtetiniń tóraǵasy Berik Ospanov jasady. Qol jetkizilgen oń nátıjelerge qaramastan aýyl sharýashylyǵy eldiń ishki jalpy óniminiń (IJО́) shamamen 4,3 paıyzyn ǵana óndiredi. Onyń qýatyn arttyrý úshin birneshe máselege kóńil aýdarǵan jón, dedi depýtat. Sonyń ishinde ol mal azyǵyn óndirýge nazar aýdardy. Ǵalymdardyń derekteri boıynsha, qajetti jemshóp bazasyn qurý esebinen jáne janýarlardy tolyqqandy azyqtandyrý arqyly qolda bar mal basynyń ónimdiligin shamamen 2 esege arttyrýǵa bolatynyn aıtty. EAEO sheńberindegi úshinshi elderden qus etin satyp alý boıynsha kvotanyń bolýyna syn kózben qaraý kerektigin kóldeneń tartty. Bir jaǵynan, biz otandyq óndirýshilerdi qoldaımyz, ınves­tısııalyq jobalardy qarjy­landyramyz, jemdeıtin alań­dar, qus fabrıkalaryn salamyz, sýbsıdııalar túrinde ózge de memlekettik qoldaý sharalaryn kórsetemiz, al ekinshi jaǵynan tarıf­tik kvotalardy ulǵaıtyp, naryqtyń tolyǵýyna jaǵdaı jasap, otandyq óndirýshilerdiń jobalyq qýattylyqqa shyǵýyna múmkindik bermeı otyrmyz. Osynyń qısyny joq, degen ol Ulttyq ekonomıka mınıstrligi kvotany aıqyndaýdy jetildirý máselesine nazar aýdarýy kerektigin atap kórsetti.

Et, sút ónimderiniń eksporty týraly aıtqanda, depýtat Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrligi men Sta­tıstıka komıtetiniń resmı derekteri arasyndaǵy aıyrmashylyqqa toqtaldy. Mysaly, mınıstrlik et eksportynyń kólemi 2018 jyly 34,4 myń tonna dese, Statıstıka komıtetiniń derekteri boıynsha ettiń barlyq túriniń eksporty 16 myń tonna ǵana. Osyǵan baılanys­ty, is-sharalardyń naqty jos­paryn ázirleý jáne aýyl sharýa­shylyǵy óniminiń eksportyn damytý salasynda vedomstvolar men ózge de uıymdar arasyndaǵy ózara is-qımyldy kúsheıtý qajet, dedi B.Ospanov.

 О́ziniń sózinde depýtat veterınarııa máselesine de toqtalyp, bul salanyń jumysy jetkiliksiz ekenine nazar aýdardy. Sonyń kesirinen eldegi epızootııalyq ahýal nasharlap ketti. Importtalǵan malmen birge kelgen ekzotıkalyq aýrý túrleri jáne shekaradaǵy veterınarııalyq baqylaýdyń álsireýi sebebinen janýarlardyń juqpaly aýrýlary­nyń tizbesi keńeıdi, dedi depýtat. Konseptýaldyq turǵydan durys emestigi belgili bolsa da 2012 jyly memlekettik veterınarııalyq ıns­peksııa qurylymdyq jáne fýnk­sıonaldyq turǵydan bólshek­tendi. Onyń shekaradaǵy bólimsheleri keden qyzmetiniń qaraýyna, baqylaý fýnksııalary jergilikti atqarýshy organdardyń veterına­rııa qyzmetterine berildi. Munyń barlyǵy memlekettik veterınarııa ınspeksııasynyń fýnksıonaldyq álsireýine ákeldi, dedi ol. Osy másele boıynsha aıtqan usyny­syn­da B.Ospanov memlekettik vete­rınarııalyq ınspeksııa vertıkalyn qalpyna keltirý, buryn jer­gilikti atqarýshy organdardyń veterı­narııalyq qyzmetterine berilgen baqylaý ókilettikteriniń bir bóligin qaıtarý qajettigin atap ótti.

Sóziniń qorytyndysynda B.Os­panov salany memlekettik qol­daýdy ǵana emes, ony tutas retteý tásilderin de ózgertýge tıispiz, dedi.

Baıandamalar aıaqtalǵan soń depýtattar ózderin tolǵandyrǵan máse­­leler boıynsha kóptegen su­raq­­tar berdi. Parlamenttik tyń­daýdyń qorytyndysy boıyn­sha usynymdar ázirlenip, Úki­metke joldanatyn boldy. Al Par­lamenttik tyńdaýǵa depýtattarmen qatar sala jumysyna qatysy bar barlyq mınıstrlikter men vedomstvolardyń ókilderi, birneshe oblystyń ákimderi, otandyq jáne sheteldik óndirisshiler qatysty.