Rýhanııat • 27 Mamyr, 2019

«Ertis boıyndaǵy qala mádenıetine – 1000 jyl» dep atap ótsek...

930 ret kórsetildi

Qazirgi О́skemen, Semeı, Pavlodar qalalarynyń orny ejelden adamdarǵa qutty qonys jáne qalalyq mádenıetke jaqyn bolǵan.

Gazetimizde 23 mamyrda «Myńjyldyq tarıhy bar qala» atty maqala jarııalanǵan edi. Maqalaǵa, onda kóterilgen máselege baılanysty jergilikti zııaly qaýym ókilderi, tarıhshylar, ǵalymdar men zertteýshiler óz pikirlerin bildirip jatyr. Osy rette semeılik arheolog, Shákárim atyndaǵy memlekettik ýnıversıtet professory Amantaı Isınniń shaǵyn maqalasyn oqyrman nazaryna usynamyz.                                                                                                                            

 Redaksııa

                                                                                                             

"Ertis uly ózen ǵoı. Bul ózenniń alqabynda ejelgi zamandardan bastap halyqtar, taıpalyq birlestikter tyǵyz turǵan. Keıin memleketter quryldy. Saqtarda, ǵundarda, kóne túrkilerde memleket birligi bolsa, mindetti túrde olardyń ortalyqtary, orda tikken jerleri, bekinisteri bolady. Muny aıǵaqtaıtyn dúnıe – jazba jáne arheologııalyq derekter. Bizde ekeýi de bar. Arheologııalyq derekter tipti tereńge ketedi. Ertis boıynda ásirese qola dáýirinen bastap halyq tyǵyz qonystanǵan. Ony dáleldeıtin iri qonystar arheolog S.Chernıkovtyń zertteýlerinen, XX ǵasyr ortasynan beri tabylyp jatyr. Qazir protoqalalar týraly jıi aıtyp júrmiz. Buryn ońtústik Oraldaǵy Arqaıym qalasyn biletin edik. Búginde kerekýlik arheolog Vıktor Mers Ertistiń oń jaǵalaýyndaǵy, Besqaraǵaı aýdanynyń Jetijar aýylynyń irgesindegi protoqalany zerttep jatyr. Bul osy ólkede qala mádenıeti erte kezeńde qalyptasqanyn, Ertis alqabynda qola dáýiriniń ózinde protoqala bolǵandyǵyn kórsetedi. Erte temir dáýirinde de osy ózenniń jaǵasynda qýatty memlekettiń ordalary turdy. Odan bergi túrki zamanynda bekinister salyndy. Bul týraly arab saıahatshylary kezinde sıpattap jazyp ketken. Qımaq qaǵandyǵy óte qýatty memleket bolǵan. Jer aýmaǵy da úlken, batysta ońtústik Oralǵa, ońtústik shyǵysta Alakól kóline deıin jetken. Barlyǵy osy memlekettiń quramynda bolǵan. Osy dalada iri halyqaralyq saýda qatynastary jaqsy damydy. Onyń bir tarmaǵy, muny dalalyq saýda joly deıdi, Ertis alqabynan Qara Teńizdiń soltústik jaǵalaýyna ketken. Bul shamamen saq zamanynyń ózinde qalyptasyp, odan keıingi kezeńderde mańyzyn joǵaltpaı damı túsken. Bir sózben aıtqanda, saıası ortalyqtar da, saýda ortalyqtary da Ertis boıynda bolǵan. Sondaı ortalyqtyń biri Qımaqııa, Qımaq qaǵandyǵynyń 16 qalasy jaıynda arab geograftary X-XII ǵasyrlarda jazǵan. Muny qımaqtanýshy ǵalym Bolat Kómekov 1971 jyly jarııalanǵan monografııasynda taldap shyqqan. Osy ortaǵasyrlyq qalalardan ál-Qımaqı sekildi úlken bilimpaz adamdar shyqqan. Ábsattar Derbisáli zertteýlerinde de aıtylǵan.

Qazirgi О́skemen, Semeı, Pavlodar qalalarynyń orny ejelden adamdarǵa qutty qonys jáne qalalyq mádenıetke jaqyn bolǵan. Qonystardyń kólemin anyqtaý, sıpattaý arnaıy zertteýlerdi qajet etedi. 2017 jyly Semeıde 1718 jyly turǵyzylǵan áskerı bekinistiń 300 jyldyǵyn toılaý kerek degen áńgimeler aıtyla bastaǵanda semeılik bir top tarıhshylar men ǵalymdar ortaǵasyrlyq jazba derekterge silteme jasady, 2016 jyly bul tarapta «Ertis boıyndaǵy qala mádenıetine – 1000 jyl» degen ózimizdiń tujyrymymyzdy halyqqa jetkizdik. Biz dál 1000 jyldy shartty túrde aldyq. О́ıtkeni shyndyqqa sáıkes keledi. Semeıdiń, О́skemenniń, Pavlodardyń ornynda qala mádenıetin aıǵaqtaıtyn qonystar bolǵan. Bul eshqandaı kúmán týǵyzbaıdy. Arheologııa muny rastaıdy. Derekter óte kóp. Qola, erte temir dáýirine, orta ǵasyrlarǵa qatysty maǵlumattar san alýan. «Ertis boıyndaǵy qala mádenıetine – 1000 jyl» degen formýlaǵa bári syıyp tur. Bul Semeıge de, О́skemenge de qatysty. Árıne, Semeı men О́skemenniń jasy týra osyndaı dep tap basyp aıtý qıyn. Izdenisterge de múmkindik qaldyrý kerek qoı. Ǵylym damýy kerek. Ertis boıynan áli talaı qalanyń oryndary tabylýy yqtımal. Tek Ertis emes, basqa da aımaqtardan anyqtalýy múmkin. Ulanǵaıyr jerimizde, sonyń úlken bir bóligi Shyǵys Qazaqstanda áli talaı qala mádenıetine qatysty jańalyqtar bolady. Sondyqtan «Ertis boıyndaǵy qala mádenıetine – 1000 jyl» dep atap ótsek tarıhqa eshqandaı qııanat jasamaımyz". 

SEMEI

Sońǵy jańalyqtar

Elordadaǵy JEO-3 bıyl iske qosylady

Elorda • Búgin, 11:10

Almatyda epıdahýal kúrdelenip barady

Koronavırýs • Búgin, 11:00

«Omıkronnyń» bastapqy belgileri qandaı?

Koronavırýs • Búgin, 10:50

Dúısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:25

«Sary» aımaqta Túrkistan oblysy tur

Koronavırýs • Búgin, 09:10

Oıyn-saýyq ortalyqtary jumysyn toqtatty

Koronavırýs • Búgin, 09:00

Jetisýda juqpaly indettiń ekpini qatty

Koronavırýs • Búgin, 08:57

Koronavırýs qaıta kúsheıdi

Koronavırýs • Búgin, 08:54

Ońtaılysy – onlaın oqý

Aımaqtar • Búgin, 08:53

Qyzmet túrleriniń tizbesin keńeıtti

Ekonomıka • Búgin, 08:50

Sapa artpaıynsha, sýbsıdııa joq

Aımaqtar • Búgin, 08:45

Koronavırýs qaıta órshidi

Álem • Búgin, 08:42

Antıbıotıkti orynsyz qoldaný qaýipti

Medısına • Búgin, 08:35

Vırýs juqtyrý azaımaı tur

Koronavırýs • Búgin, 08:30

Asyǵys sheshim

Qazaqstan • Búgin, 08:15

Kómek kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 08:10

Qor strategııasy ázirlenedi

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar