Shtab-páteri Vashıngtonda ornalasqan Halyqaralyq valıýta qorynyń saıtynda Qazaqstanǵa qatysty jarııalanǵan resmı málimdemede bylaı delingen: «Jumys istemeı turǵan nesıeler kólemin azaıtý úshin Qazaqstan bankteriniń eldiń resmı bılik oryndarymen birge keńirek aýqymdaǵy sharalardy batylyraq is júzine asyrǵany mańyzdy bolmaq».
Demek halyqtyń qaıtarylmaǵan nesıesi men memlekettiń ımıdjin bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Qazaqstannyń Ulttyq bankiniń alǵashqy tóraǵasy Ǵalym Baınazarov: «Eger bankter qaryzyn qaıtara almaıtyndaı jaǵdaıda qalsa, onyń ornyn memleket jabady» deıdi. Iаǵnı, memleket bankter úshin táýekelge bel baılaıdy.
Bank akademııasynyń rektory Beısenbek Zııabek: «Eger qazaqstandyq bank óziniń syrttan alǵan nesıesin qaıtara almaıtyn bolsa, sol nesıeni berip otyrǵan sheteldik bankter London nemese Parıj kredıtorlar klýbyna júginedi. Al olar óz kezeginde memleketke qysym jasaıdy» deıdi. Ol sonymen qatar bizdiń bankter memlekettiń ımıdjin alǵa tartyp qaryz alatynyn, ony keıin Grýzııa sekildi memleketterge salyp kelgenin tilge tıek etip ótti. «Bankterdiń basyna kún týatyn bolsa, onyń jaýapkershiligi memlekettiń, ıaǵnı qarapaıym salyq tóleýshilerdiń moınynda qalady», deıdi Beısenbek Zııabek.
Basynda nesıesi joq otbasynyń sırek kezdesetini de ras. Nesıe turmystyń ajyramas bóligi bolyp barady. Bizde bankpen baılanysy joq adamnyń az ekenin ekonomısterdiń ózi ashyq aıta bastady. Qaryz tólep kún ótkizip júrgen qazaqstandyqtardyń sany qansha ekenin naqty aıtý múmkin emes. Tipti bul saýaldyń jaýabyn birinshi nesıe bıýrosynyń saıtynan da taba almadyq.
– 2008 jylǵy daǵdarystan keıin esin jınaı bastaǵan kommersııalyq bankter jeńil joldy tańdady. Olar qaıtarymy tez bolatyn nesıe kózderin tutyný sektorynan tapty. Búkil álemde materıaldyq qundylyq birinshi planǵa shyǵyp otyr. Bankter adamdardyń osy álsizdigin dóp basyp, baǵyttaryn osylaı qaraı bura qoıdy. Jastar birinen-biri qalǵysy kelmeı, qymbat tehnıkalyq túrlerin alýǵa jantalasyp, klıent úshin talas týdyrdy. Bankter de birinen-biri asyp túskisi kelip, nebir qymbat tutyný zattaryn nesıege bere bastady. Osylaı elimizde tutynýshylar men ımportqa degen suranys ósýde. Bul óz kezeginde erteńgi problemalyq aktıvterdi kóbeıtpese, azaıtpaıdy, – deıdi J.Shymshyqov.
Sarapshylar 6,12 trln teńgege úlestirilgen tutyný nesıeleri ekonomıkalyq daǵdarys jaǵdaıynda bank sektorynyń toqyraýyna sebep bolýy múmkin ekenin de aıtyp jatyr. Halyqaralyq naryqtarda munaı baǵasy tómendese, ol tutynýshylardyń tólem qabiletine áser etpeı qoımaıtyny belgili. Turǵyndar tutyný nesıelerin jabýdy keshiktirse, ekonomıkalyq ahýal nasharlaı bastady dep dabyl qaǵa berýge bolady. Al ondaı keshiktirýler qazirdiń ózinde boı kórsete bastapty.
Sarapshylar, halyqtyń nesıege degen táýeldiliginiń tym tereńdep ketkenin jáne endigi jerde odan bas tartýdyń múmkin emestigin aıtyp jatyr. Halyqtyń tólem qabiletiniń deńgeıi kóterilmeı, nesıege táýeldilik deńgeıi tómendemeıdi. Memleketke endigi jerde paıyzdyq mólsherlemeni bekitken kezde halyqtyń turmysy men tólem qabiletin eskerýden ózge jol joq. Qoldanystaǵy nesıelik saıasat qarjylyq stresten ózdigimen shyǵýǵa qabiletsiz. Bul – dáleleýdi qajet etpeıtin aqıqat. – Bolashaqta bank júıesi biryńǵaı baǵdarlamalyq damýǵa kóship, jemqorlyqty aýyzdyqtaıtyn baqylaý tetikterin kúsheıtý kerek. Kúrdeli problemalardy boldyrmaýdyń joly – osy, – deıdi J.Shymshyqov.
Sarapshy sóz arasynda 1998-2008 jyldardaǵy qarjylyq daǵdarysqa nesıelik dúmpýdiń sebep bolǵanyn eske saldy. Resmı bılik daǵdarys Qazaqstandy janamalap ótti dep jyly jabýǵa tyryssa da halyq sol daǵdarysty sezdi.
– 2008 jyldaǵy daǵdarystyń sebep-saldary tıisti deńgeıde zerttelmedi. Biz sol qatelikti taǵy da qaıtalap jatyrmyz. Bankterdiń nesıesiniń deńgeıi 60 paıyzdan asyp ketti. 1998 jyldaǵy daǵdarystan sabaq alǵan batys sarapshylary onyń úlesi 10 paıyzǵa jaqyndap qalsa, dabyl kóteredi. Al biz únsizbiz. Ulttyq bank pen Úkimettiń ustanymy – tutyný nesıesindegi paıyz arqyly bankterdiń bosap qalǵan qorjynyn toltyrý. Biraq bul múmkin emes. Úkimet bankter bankrotqa ushyrasa kómekke kelmeıtinin ashyp aıtty. Endi bankterdiń kúıreýi memleketke qıyn tıedi, – deıdi J.Shymshyqov.
Ekonomıstiń paıymdaýynsha, nesıe paıyzynyń deńgeıin paıyzdyq mólsherlemeni tómendetý arqyly halyqtyń tólem qabiletimen deńgeılestire alamyz. Máselen, AQSh-ta paıyzdyq mólsherleme 0,25 paıyz. О́zbekstandaǵy paıyzdyq mólsherlemede bizdegiden tómen. Bul faktor ózbek bıznesiniń kúre tamyryna qan júgirtip jatyr. Al bizdiń eldegi qazirgi 9 paıyzdyq mólsherleme jaǵdaıymyzdy jaqsarta almaıdy. Bizge ony 4-6 paıyzǵa deıin tómendetý kerek. Osy tásil arqyly ǵana halyqtyń nesıeni qaıtarý múmkindigin jaqsarta alamyz. Ulttyq altyn valıýta qoryndaǵy qarjy paıyzdyq mólsherlemeni tómendetýge múmkindik beredi. Ol úshin Ulttyq bank pen Úkimet qarjy saıasatyn qaıta qurý kerek.
