Solaı deıdi de, Dıqan Ábilevtiń óleńin tilge tıek etedi:
Qyzyl, qyzyl, qyzyl sóz,
Qus jolyndaı uzyn sóz.
Qatpar-qatpar qalyń sóz,
Buldyr-buldyr jumbaq sóz,
Jaýyr bolǵan kóbik sóz.
Belsendiler jerik sóz...
Shyndyǵynda, qazir qaı jaqqa qarasańyz, qaptaǵan qyzyl sózden qulaǵyńyz tunyp, basyńyzdy qaıda alyp qasharyńyzdy bilmeı qalasyz. Bitpeıtin sóz, urandaǵan, attandaǵan, halyqqa jol nusqaǵan, maqtaǵan, dattaǵan sóz. Bir-birimen jarysyp sóılegen, bir-biriniń aıtqanyn keý-keýlep qostaǵan jurt. Buryn taýyp sóıleıtin adamdardy «sóz ustaǵan» dep áspettese, qazir ekiniń biri osy róldi ıelenip alǵan.
Belger synaǵannan bergi aralyqta sóz tipti kóbeıip ketken syńaıly. Telearna, gazet, saıttardaǵyny aıtpaǵanda, áleýmettik jelini erttep minip, minber retinde paıdalanýdy meńgerip alǵannan keıin kósemder men sheshender tipti qaptap ketkendeı. Árıne, aýzynyń dýasy, sóziniń bátýasy, tabanynyń búri bar adamdar sheshen sóılep, kósem kórinip, elge tanylyp jatsa quba-qup der edik. Joq, búgin aıtqanynan erteń taıqyp shyǵa keletin, túnde maqtaǵan dúnıesin tańerteń qaralaıtyndardan aıaq alyp júrý qıyn. Sebebi aıtqan sózdiń artynda jaýapkershilik joqqa tán.
Osyndaı qyzyl sózdi qyrmandaı sapyryp jatqandardyń arasynda ilýde bir deni durys paıymy bar parasat ıesin kóziń shalyp qalǵanymen, onyń úni qulaq tundyrǵan sózjarysqa jutylyp kete beredi.
Sóz ben istiń úılesýi týraly qazir aıtýdyń ózi artyq. Tipti japa-tarmaǵaı jarysyp sóılep jatqan jurtqa qarap, jumys isteıtin adam qalǵanyna kúmándanasyń. Iá, «Barlyq elderdiń proletarlaryn biriktirgen» Vladımır Ilıchtiń aıtqanymen «Slovo toje delo» dep ýáj aıtýyńyz múmkin. Alaıda, «kúnkósemniń» «Oqy, oqy jáne oqy» degen qanatty sóziniń Qurannan alynǵany áshkere boldy emes pe?! Kommýnısterdiń sózi men isiniń arasyndaǵy alshaqtyq aqyry alyp ımperııanyń tynysy tezirek toqtaýyna yqpal etkeni de óz aldyna bólek áńgime.
Qazaq til ǵylymynyń, ádebıettanýdyń irgetasyn qalaǵan Ahmet Baıtursynuly ónerdiń túr-túri bolatynyn aıta kelip, tirshilik úshin jumsalatyn túrin – tirnek óneri, kórkemshilik úshin keregin – kórnek óneri dep bóledi. Kórnek ónerin taǵy 5 túrge jiktep kelip:
– О́nerdiń eń aldy – sóz óneri dep sanalady. Aldyńǵy ónerdiń báriniń de qyzmetin shama qadarynsha sóz óneri atqara alady, – dep edi. Sirá, sol sóz óneriniń qadirin ábden qashyrsaq kerek.
Ahmet Baıtursynuly aıtqandaı, til tazalyǵy degenimiz – ana tildiń sózin basqa tilmen shubarlamaý. Orystyń jaqsy jazýshylaryn alsaq, olar eskirgen sózderge jolamaǵan, jańadan shyqqan sózderden qashqan, óz tilinde bar sózdiń ornyna basqa jurttan sóz almaýǵa tyrysqan. Al osy ózderin sóz óneriniń súleıi sanaıtyn búgingi sheshender she? Olar oryssha-qazaqsha aralastyryp mıpalaý jasaǵany azdaı, neǵurlym aǵylshynsha, azdap arabsha sózderdi qosyp, túsiniksizdeý sóılesek, soǵurlym aqyldy bolyp kórinem dep oılaıtyn syńaıly.
Sóz týraly sóz bolǵanda ulttyń bas aqyny Abaı jaryqtyqqa júginbeı kete almaısyń. «Qazaqta qara sózge des bermegen» Abaı bizdiń halyqtyń kásip qýmaı, sóz qýǵanyna qapa bolady:
«Qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn,
Birinen biri shapshań uqpas sózin...
Ne ǵylym joq, nemese eńbek te joq,
Eń bolmasa kettiń ǵoı mal baǵa almaı...»
Abaı sııaqty jany ashyp synaǵan, júrek maıyn jaǵyp kúızelip aıtatyndar bar, árıne. О́kinishke qaraı, ana tilimizdiń muńyn muńdaýdy bireýler tender utýdyń, shen-shekpen kııýdiń quralyna aınaldyryp alǵanyna da talaı jyldyń júzi boldy. Ol túgili, qazaqsha qate sóılegen nemese jazǵan adamdy túzetý úshin emes, muqatý úshin synaýdy maqsatqa aınaldyrǵan, sóıtip pendeshilik pıǵylyn júzege asyrýdy kóksegender kóbeıdi.
«Qasıetin sezem dep ana tildiń,
Qaýyrsyny qalmady qanatymnyń», depti Muqaǵalı. Qazir aqynnyń da, sózdiń de qadiri azaıyp ketkendeı. Qaıran qadiri ketken sóz, seni Abaı men Muqaǵalıdan qalǵan dep kim aıtar?!
