Ekspedısııa jetekshisi, tarıh magıstri, «Ǵylymı-zertteýlerdi qoldaý qorynyń» dırektory Aıbolat Qurymbaevtyń aıtýynsha, jolsapar 12 kúnge sozylyp, bas-aıaǵy 5 myń shaqyrym artta qalǵan. Ekspedısııa quramynda sýretshi Bekjan Jumabaev, dombyra jasaýshy sheber Janpeıil Seıtaq jáne saratovtyq qandasymyz, «Legkıı kazahskıı» kitabynyń avtory Artýr Nurmuhambet bolypty.
– Bókeı Ordasy tarıhynda aqtańdaq kezeńder óte kóp, biz solardyń keıbireýine jaryq túsirýge tyrystyq. Máselen, Jáńgir han balalyq shaǵynda Astrahan gýbernatory Stepan Andreevskııdiń úıinde tárbıelengen. Biz osy saparymyzda Astrahan qalasynan dál osy Jáńgir hannyń jasóspirim shaǵy ótken úıdi izdep taptyq. Árıne biz «Jáńgir han dál osy úıde turdy» degen arhıv qujatyn qolymyzǵa ustaǵan joqpyz. Biraq jergilikti tarıhshylarmen, ólketanýshylarmen kezdesip, osyndaı boljam aıtyp otyrmyz. Al bul boljamdy qujatpen naqtylaý aldaǵy kúnniń enshisinde, – deıdi Aıbolat Shamuratuly.
Tarıhta Jáńgir hannyń áıeli Fatıma totash aýyryp, 1840 jyly han Pıatıgorsk qalasynda emdelgeni, sol joly general jesiri E.Merlını úıinde toqtaǵany belgili. О́z zamanynda Bestaý óńirinde belgili tulǵa bolǵan, óz úıinde A.Pýshkın, M.Lermontovtardy da qonaq etken Ekaterına Merlını Fatıma hanymmen de jaqyn dos-qurby bolǵan. Buǵan Fatıma hanymmen úsh jyl boıy jazysqan hattary dálel. Bir qyzyǵy, osy hattardyń birinde qumyq grafy týraly sóz bolady, al ol áıgili Mıhaıl Lermontovtyń «Geroı nashego vremenı» romanyndaǵy Bellanyń ákesi eken.
Pıatıgorsk shıpajaılarynda qazaqtyń talaı marǵasqalary demalyp, fotosýretke túsken. Sondaı sýrettiń biri – Alash qaıratkeri Jahansha Dosmuhamedulyna qatysty. Zertteýshiler buǵan deıin bul sýretti «Qyrymda túsirilgen» dep kelgen edi. Aıbolat Qurymbaev bastaǵan saıahatshylar onyń qate ekendigin dáleldedi. Iаǵnı, Jahansha Dosmuhamedulynyń áıelimen birge taý arasynda, qanatyn jaıǵan búrkit eskertkishi janynda beınelengen sýreti túsirilgen oryndy Pıatıgorskiden tapty.
Budan keıin saıahatshylar Qyrym túbegine jol tartyp, Iаlta qalasyna mańdaı tiregen. О́ıtkeni Jáńgir hannyń Ǵubaıdolla jáne Ahmetkereı degen uldary dál osy jerde ómir keshken edi. Jáńgir han 1845 jyly dúnıeden ótken soń onyń uldarynyń taǵdyry qazaq topyraǵynan tys jerde ótti. Bul jerde patsha ókimeti Jáńgir hannyń uldary Bókeılik bıliginen qaıta dámetýinen saqtansa kerek. Sóıtip Sankt-Peterbýrg paj korpýsyn bitirgen Ahmetkereı – polkovnık dárejesinde, al Ǵubaıdolla – ınfanterııa generaly sheninde Iаltada ǵumyr keshti. 1901 jyly Ahmetkereı Shapovalov degen sáýletshiniń jobasymen Iаltada eki qabatty úı turǵyzǵan. Bir qyzyǵy, sol úı áli bar bolyp shyqty.
– Botkın kóshesindegi osy ǵımaratty «Shyńǵys kinázdiń úıi» dep ataıdy eken. «Knıaz Chıngız» – áý basta Jáńgir hannyń uly Ybyraıymnyń esimine qosylǵan ataq, maǵynasy – onyń asyl tekti Shyńǵys han áýletinen ekendigin bildirgen. «Chıngıshan» keıin general Ǵubaıdollanyń da esimsoıyna jalǵanǵan. Osy Iаlta qalasynda Ǵubaıdolla – 1909 jyly, Ahmetkereı – 1914 jyly, Ahmetkereıdiń áıeli Zaǵıra Baqytkereıqyzy – 1919 jyly qaıtys bolǵan. О́kinishtisi olardyń zıraty saqtalmaǵan, Derıkodaǵy musylmandar zıraty keıin joıylyp, ornyna qurylys salynyp ketken eken, – deıdi A.Qurymbaev.
Oraldyq saıahatshylar budan keıin Baqshasaraı qalasyna jol tartyp, ondaǵy mýzeıde saqtalǵan erekshe jádiger – Bókeı han men Jáńgir hanǵa I Aleksandr patshanyń tartý etken altyn zerli qaıqy qylyshyn kórip, sýretke túsirgen.
– Jáńgir han 1828 jyly Jasqustaǵy han saraıynda qarý-jaraq palatasyn jasaqtaǵan. Bul qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy mýzeıdiń biri bolǵan. Biraq Jáńgir qaıtys bolǵan soń ondaǵy qarý-jaraqtar jan-jaqqa tarap, olardyń keıingi taǵdyry belgisiz bolyp júrgen edi. Bizdiń anyqtaýymyzsha, joǵaryda aıtylǵannan bólek, Baqshasaraı mýzeıindegi Piráli hannyń qylyshy, taǵy da eki qylysh, barlyǵy 5 qarý Ordadaǵy Jáńgir hannyń saraıynan kelgen, – deıdi Aıbolat Shamuratuly.
Ekspedısııa quramynda sýretshi Bekjan Jumabaev ta bolǵanyn aıtqan edik. Osy sapar barysynda Bekjan túrli tarıhı oryndardyń kórinisinen 30-ǵa jýyq etıýd jazyp alyp kelipti. Odan bólek, elge túrli tarıhı qujattar, fotosýretter, kitaptar da ákelingen.
Batys Qazaqstan oblysy
