Álemdik ekonomıka revolıýsııalyq tehnologııalar negizinde qarqynmen alǵa jyljyp keledi. Adamzattyń jańa tarıhı kezeńge qadam basýy qoǵamnyń barlyq salasynda, ekonomıkada, mádenıette jáne psıhologııada, t.b. aýqymdy ózgeristerge ákeletini sózsiz. Biraq bizder qandaı kezeń bolmasyn Qazaqstannyń damýyna zor úles qosqan uly adamdardy, sondaı-aq ulttyq tarıhymyzdy umytpaýǵa tıispiz. Konferensııanyń ashylýynda osyndaı aýqymdy oılaryn ortaǵa salǵan Ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ázimhan Satybaldın otandyq ǵylym damýyndaǵy Marat Kenjeǵozınniń eseli eńbekterine toqtaldy. Qıyn-qystaý kezeńderde ınstıtýtqa basshylyq jasaǵan Marat Balǵojauly ǵylymı baǵyttardy damytyp, qaıta qurýmen qatar qarjy máselesiniń sheshilýine barynsha kúsh-jigerin saldy. Ǵalymnyń ásirese, ekonomıkalyq-matematıkalyq ádisterdi ázirleý men engizýdegi, jobalaý men josparlaýdaǵy, ekonomıkalyq úderisterdi júıeli túzý, ekonomıkalyq kıbernetıka ádisterin paıdalaný arqyly sharýashylyq qadamdardy ońtaılandyrý, makroekonomıkalyq máselelerdi, ulttyq óndiristik kúshterdiń ıntegrasııalanǵan júıesin qurylymdaý men qor naryǵyn damytý sııaqty mańyzdy salalardyń damýyna yqpal etti. Memlekettiń ekonomıkalyq saıasatyn júzege asyrýdaǵy ǵylymı jumystary el damýynyń qandaı kezeńinde de mańyzdy rólge ıe. Ǵalym-ekonomısterdiń ishinde ulttyq valıýtany engizýde birinshi bolyp másele kóterip, ulttyq valıýta engizilgennen keıin de teńgeni nyǵaıtý sharalaryna atsalysty. Marat Balǵojaulynyń jetekshiligimen 22 ǵylym doktory, 45 ǵylym kandıdaty daıarlanyp, 400-den astam ǵylymı jumystary, 25 monografııasy jaryqqa shyqty. Ásirese, ǵalymnyń «Ekonomıka: «Álemdik klassıka» 10 tomdyq eńbegi ǵylymı qaýymdastyqtyń joǵary baǵasyn aldy.
Marat Balǵojaulynyń ekonomıka ǵylymynyń damýyna qosqan úlesine QR UIA akademıgi Amanjol Qoshanov keńinen toqtalyp ótti. Ekonomıka ınstıtýtynyń basshylyǵyna kelgenge deıin AShK respýblıkalyq joǵary mektebin basqarǵan ǵalymnyń matematıkalyq tásilderdi (kıber modelder) paıdalana otyryp, ekonomıkalyq úderisterdi ońtaılandyrýdaǵy, ınstıtýt janyndaǵy doktorlyq keńestiń múshesi retinde akademııalyq jobalarǵa qatysqan kezeńdegi eńbekteri otandyq ǵylymnyń damýyna zor yqpal etti.
1995–2006 jyldarda Marat Balǵojauly ǵylymı ári uıymdastyrýshylyq qyzmetimen erekshelendi. Bul jyldar ásirese, ınstıtýt qyzmetindegi daǵdarysty jyldarmen túspa-tus keldi. Álemdik qarjylyq daǵdarys naryqtyq reformalardy júrgizýdi qıyndatqan kezeńderde akademııalyq ujymnyń irgesin sókpeı, ǵylymı zertteý baǵyttary men qurylymyn, naryqtyq jaǵdaımen baılanysty aýqymdy taqyryptardy jetildirýge barynsha kúsh saldy.
Instıtýtqa basshylyq jasaı otyryp, Marat Balǵojuly respýblıkanyń tranzıtti ekonomıkasyndaǵy naryqtyq qurylymdaný máselelerin sheshýge atsalysqany belgili. Makroekonomıkadaǵy jetekshi ekonomısterdiń biri retinde «Naryqtyq ekonomıkanyń qazaqstandyq úlgisin qurylymdaý, júıeleýdiń teorııasy men tájirıbesi» ǵylymı baǵytyna jetekshilik etti. Sonymen qatar ınstıtýt Kenjeǵozınniń basshylyǵymen «2003-2012 jj. QR Indýstrıaldy-ınnovasııalyq baǵdarlamasynyń» bastamasyna aınalǵan «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ulttyq ınnovasııalyq júıesin qurylymdaýdy» uıymdastyrdy. Ekonomıka ınstıtýtynyń ujymy el ekonomıkasyn damytýda makroekonomıkalyq turaqtylyqtyń ǵylymı negizderin jáne uzaq merzimdi damýdyń strategııalyq basymdyqtary negizinde ulttyq óndiristik kúshterdiń júıesin modernızasııalaýdy alǵashqylardyń biri bolyp ázirledi. Marat Kenjeǵojın sonymen qatar Eýrazııalyq odaq ıntegrasııasy men qorlardy tıimdi paıdalanýda aımaqtyq ekonomıkanyń kókeıtesti máselelerin nazardan tys qaldyrmady. Naryqtyq qaıta qurýlardy tereńdetýdi esepke ala otyryp ári jahandaný úderisindegi bastamalar men jańashyldyqtardy tereńnen zertteýge basshylyq etti.
Marat Baıǵojaulynyń ulttyq ekonomıkany damytýdaǵy ǵylymı izdenisteri týraly pikir bildirgen QR UIA akademıgi Orazaly Sábden álemdik órkenıetterdiń damýyn tereń zerttegen maman retinde memleketti bestik spıralmen basqarýdyń jańa paradıgmasymen tanystyrdy. ««Bestik spıral»: memleket, shaǵyn, orta jáne iri bıznes; ǴZI jáne ýnıversıtetter; qoǵam, adamnyń qajettiligi jáne olardyń aqparattyq ózara árekettesýi. Álemdik órkenıettiń damýy turǵysynan alǵanda rýhanı komponenti bar ıntegrasııalyq-ınnovasııalyq qoǵam qurýymyz qajet, ol álemdik qaýymdastyqtyqtyń osy kúnge deıingi jınaqtalǵan aldyńǵy qatarly ozyq úlgilerin, josparly jáne naryq júıelerin sıntezdeý arqyly júzege asyrylatyn bolady. Iаǵnı, búginde Qazaqstan ekonomıkasynyń jedel qarqynmen damymaı otyrǵan sebebi memlekettiń, bıznestiń, ǵylymnyń jáne tutynýshy-qoǵamnyń kúshin biriktirý tásiliniń júzege aspaı otyrǵandyǵy»,-deıdi ǵalym. - Qazaqstanda ınnovasııalyq ekonomıkany Úkimet pen bıznes ıaǵnı, memlekettik jekemenshik áriptestik (MJÁ) arqyly qalyptasatyn úlgi qabyldanǵan. Biraq ta damyǵan elderdiń tájirıbesinde ony memleketpen birge bıznes jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýttary (úshtik spıral) jasaýy tıis. Ekonomıkany jedel qarqynmen damytý úshin, memlekettiń ǵylymı-tehnıkalyq saıasatynyń basymdyqtaryn jan-jaqty meńgerýimiz qajet.
Rýhanııat máselesin ekonomıkamen tyǵyz baılanystyrǵan QR UIA akademıgi Orazáli Baımuratuly osy baǵytta Kenjeǵozınniń el ǵylymy damýyndaǵy eren úlesine toqtalyp, artynda qaldyrǵan baı murasy - shákirtterimen maqtanýǵa bolatyndyǵyn jetkizdi. Osy rette ataqty adamdar tájirıbesine oraı jasalǵan «4T» pishininiń - «talant +eńbek+ salaýatty ómir salty +ujymdaǵy shyǵarmashylyq ahýaldyń» jas ǵalymdarǵa áserine toqtaldy. Ǵalymnyń aıtýynsha, úılesimdi ekonomıka qurýdaǵy jastardyń múmkindigi zor. Ujymdaǵy qolaıly ahýal jańa múmkindikterdiń ashylyp, turaqty damýymyzǵa tikeleı áseri bar ekendigine baılanysty ǵylymı tujyrymdaryn ortaǵa saldy.
Konferensııada qozǵalǵan aýqymdy taqyryptyń biri otandyq bank sektorynyń damýyna arnaldy. «Bank sektoryn shoǵyrlandyrý; halyqaralyq tájirıbe jáne qazaqstandyq keıs» baıandamasynda ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Serik Svıatov Qazaqstannyń bank júıesiniń jańa qurylymyn qalyptastyrýdaǵy mańyzdy baǵyt birigý, dep atap ótti. Taıaý keleshekte dástúrli bank júıesiniń qatysýshylarynyń sany birte-birte qysqaryp, sapasy jaǵynan artýy qajet. Deldaldyq qyzmetin sapaly oryndaýǵa, ásirese, bıznesti nesıeleýdi qaıta qalpyna keltirý men qarjylyq turaqtylyqty saqtaýǵa qabiletti bank naryǵynda 10-15 kredıt ınstıtýttarynyń shoǵyrlaný múmkindigin sıpattaǵan ǵalym bul múmkindiktiń sátti júzege asýy sheteldiń úzdik tájirıbelerin paıdalana otyryp, memleket pen bıznestiń kúsh-jigerin biriktirý qajet dep atap ótti.
Al «Qazaqstannyń azyq-túlik qaýipsizdigi» taqyrybyna keńinen toqtalǵan Qazaq AО́K ekonomıkasy jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý ǴZI, professory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Altynbek Moldashev agrarlyq ónerkásiptiń básekege qabilettiligin damytý úshin ǵylymı zertteýlerdiń tıimdiligin, ǵylymı birlestikterdi qarajatpen qajetti deńgeıde qamtamasyz etý qajettiligine nazar aýdardy. Qazirgi kezde agrokeshendegi basym baǵyttardyń biri - aýylsharýashylyǵy ónimderin óńdeý. Memleket tarapynan qoldaý bar, alaıda ónim óndirý kólemi tómen deńgeıde. О́ńdeý ónerkásibin damytýda shıkizat kólemi men sapasynyń tómendigi, ınfraqurylymdar damýynyń tejelýi, shıkizatty saqtaý men tasymaldaý máselesi, jumys istep turǵan kásiporyndardaǵy qural-jabdyqtardyń eskirýi, shıizat satyp alý aınalymdaǵy qordyń joqtyǵy sııaqty máseleler kedergi bolýda. Osyndaı qordalanǵan máselelerdi sheship, óńdeý kásiporyndary men azyq-túlik ónerkásibin damytý úshin memlekettik baǵdarlama qabyldaý qajettiligin kórsetip otyr.
Otandyq ekonomıka ǵylymynyń damýyn joǵary satyǵa kóterýdegi Kenjeǵozın ilimi konferensııada aýqymdy, kókeıtesti máselelerdiń qozǵalýyna yqpal etti. Búginde ulttyq sıpaty bar álemdik ekonomıkalyq mektepter úlgisi ár memlekettiń ekonomıkalyq erekshelikterin kórsetedi. Qazaqstannyń ekonomıka ǵylymy, mindetteri men zertteýleri álemdik ekonomıka negizinde damyp keledi degen mamandar ulttyq ekonomıkany damytý tetikterin zertteý men zerdeleýdiń kúnnen-kúnge ózekti bolyp otyrǵandyǵyn ortaǵa saldy.
ALMATY
