Alǵash nesıe alǵanda Erjan Barbolovtyń qobaljyǵany da ras. Túbi qalaı bolar eken, osy isimnen birdeńe shyǵara alamyn ba dep oıy onǵa bólinip júrdi. Talpynbaı taǵy bolmaıdy. El ishinde otyrǵan soń mal baǵýdan basqa qandaı kásip bar. Al mal basyn kóbeıtý úshin nesıe alý kerek. Qabyrǵasymen keńesip baryp, «Damý» kásipkerlikti damytý qorynan 900 myń teńge nesıe alǵan. Birer bas mal satyp aldy. Isi ońynan ońǵarylyp, az ýaqyttyń ishinde qaryzynan qutyldy. Ile 2 mıllıon 600 myń teńge nesıeni taǵy da aldy. Sol qarjyǵa bes bas jylqy satyp aldy. Tórt túliktiń ishinde jylqydan tıimdisi joq. Qysy-jazy dalada. Tabıǵaty tamyljyǵan bul ólkede baýyry berekege bógip jatqan orman-toǵaı kóp. Aǵash baýyrynda júz san shóp ósedi. Sý kózderi de barshylyq. Tipti qozykósh jerdegi oıpańdarǵa shalǵynyń tisi de tımeıdi. Mundaı jerler qysqy tebinge tipti tamasha.
Bul joly eptep qarajattyń basy quralyp qalǵan. Sol arqyly qatyryp turyp qora salyp aldy. Nesıe alyp nesibesin molaıtyp otyrǵan Sáýle aýylynyń turǵyny Erjan Barbolovtyń qorasyn biz de kórdik. Aýyl qotanynda alystan menmundalap turǵan qora jeńdi bilekteı aǵashtan qıylyp salynǵan eken. Tóbesin sý ótpeıtindeı etip qańyltyrmen qursaýlapty. Ishi sańǵyrap tur. Ottyqtary da usynyqty qoldyń tabyn ańǵartatyndaı.
– Endi iri qara almaqshymyn, – deıdi malsaq jigit. – Jylqynyń tıimdi ekeni ras, ózindik quny arzanǵa túsedi. Biraq soǵym ýaqytynda ǵana suranys bolady. Al qara maldy kez kelgen maýsymda sata alasyń. Men alǵash nesıe alǵan kezde qara maldyń eti arzan boldy. Ishteı topshylap sanap kórdim de, jylqyǵa kóńilim qulaǵany. Qazir ekeýiniń de baǵasy qaraılas.
Qysy-jazy beınetin belden keship júrgen malsaq qaýym áli de eńbegin jandyra almaı otyr eken. Máselen, aýyl turǵyndary qara maldyń etin alyp-satarǵa et kúıinde kılosyn 1300 teńgeden satady. Al qala bazarlarynda semiz ettiń baǵasy 1800 teńgeden joǵary. Sonda ár kılodan 500 teńgeden utylyp tur.
– Bazarǵa da baryp kórgenbiz, – deıdi Erjan, – mashaqaty kóp. Eń birinshi, baıaǵydaı maldy esiktiń aldynda jaıratyp tastaı almaısyń. Mal soıatyn arnaıy orynǵa aparýyń kerek. Tasıtyn kóligiń bolýy shart. Áldeneshe anyqtama qaǵaz jınaısyń. Qýyrdaqtyń kókesin bazar shetine ilikkende kóresiń. Ábden ákkilenip alǵan alypsatarlar aýyldan kelgen biz sııaqtylardy bazar mańyna jolatpaıdy. О́zara kelisip alyp, ákelgen etińdi sý teginge alǵysy keledi. Al jazdyń kúni et kópke shydamaıdy, sosyn amalsyzdan mal baqqan qaýymnyń qońyn tespeı soryp otyrǵan saýdagerdiń aıtqany bolady.
Aýyldyń eńsesin kóterý úshin osy bir jumysty jolǵa qoıý kerektigi talaıdan beri aıtylyp keledi. Munyń eki jaǵy bar, birinshiden, basyn báıgege tigip nesıe alyp, tyrbanyp tirshilik etip jatqan malsaq qaýym eńbeginiń zeınetin kórse, ekinshi jaǵynan olar qazirgi baǵadan arzanǵa satsa, tutynýshyǵa da qolaıly emes pe?
Endigi bir másele, aýyl turǵyndarynyń qolyndaǵy mal basyn asyldandyrý. Ras, bul jumys ishinara júzege asyrylyp jatyr.
– Jergilikti tuqym azyp ketti, – deıdi mal súmesimen kún kórip otyrǵan Erjan. – Byltyr Alabotadaǵy asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyna ádeıi baryp, bilip edim, tólderin kúzdiń kúni ǵana satady eken. О́zimniń birer bas jergilikti tuqymdy sıyrym bar. «Esil» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy arqyly eptep asyldandyryp jatyrmyz. Mynadaı bir jaıdy aıta keteıin, eki bas býdandastyrylǵan taıynshalarymdy satamyn dep jarnama bergenmin. Mal alýshylar bordaqyda turǵan maldy kórdi. Kóńilderi birden býdan taıynshalarǵa tústi. Al jergilikti tuqymdy malǵa kóz qyryn da salǵan joq. О́ıtkeni qońynyń aıyrmashylyǵy menmundalap turǵan.
Shynynda da, endigi arada mal tuqymyn tegis asyldandyrmaı, kósegemiz kógermeıtini belgili bolyp tur. Ǵylymı qısyn boıynsha qara maldyń tirideı salmaǵy 18 aıdyń ishinde 4 sentnerge jetýi kerek. Jergilikti tuqymnyń maly bul mejege jete almaıdy. Demek, mal artyq jem-shóp jep, masyl bolyp, paıdanyń ornyna shyǵyn ákeledi. О́ıtkeni jekemenshiktiń mal azyǵy belgili. Kóbine shóp pen saban ǵana. Tabylsa, jem. Budan shyǵatyn bir jol, birneshe aýyldardy qamtyǵan mal bordaqylaý alańdaryn ashý. Bordaqylaý alańdary jekemenshiktiń tólin tolymdy baǵamen satyp alsa, eki jaqqa birdeı paıda. Olardyń qurama jem, ártúrli qospalar men dárýmenderge qoldary jetedi. Ekinshi soıyldaı másele, jaıylymdyq jáne shabyndyq jerdiń joqtyǵy. Jer joq emes, bar.
– Sáýle aýylynyń mańyndaǵy quıqaly jerdi biz uıqyly-oıaý júrgen kezimizde áldekimder alyp alǵan. Qazir ne egin ekpeıdi, ne mal ustamaıdy. Al bizge jerdi aýyldan alys, Kókseńgir jaılaýynan berip otyr. Maldy júzdep baqsaq bir sári, baryp-kelýdiń ózi kúsh qoı, – deıdi Erjan.
Nesıeni bes jylǵa alǵan eken, qazir jeti jylǵa bere bastapty. Mal basyn óz tóli esebinen kóbeıtýge óte qolaıly ári alǵashqy jyldary kanıkýl beriledi. О́te tıimdi. Tek osy jańalyqty el ishi bilýi kerek.
– Taıaýda aýdan ortalyǵynda yntaly adamdardy jınap, nesıeniń qyr-syryn uǵyndyrǵaly jatyrmyz, – deıdi aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysy Samat Bekmaǵambetov. – Buryn aýyl adamdary nesıe alý úshin kepildik taba almaı qınalatyn. Qazir «Atameken» palatasy nesıeniń 50 paıyzyna kepildik berip otyr. Kóp kómek emes pe?
Shynynda da, eldiń eńsesin kóterýge baǵyttalǵan janashyrlyq az emes-aý.
Aqmola oblysy,
Birjan sal aýdany
