BUU Saýd hanzadasyna resmı aıyp taqty

Qylmys. Jýrnalıstiń de­ne­si áli kúnge tabylmady. Bi­raq zert­teý toby dáıek bola­tyn aýdıo jazbalarǵa qol jet­kiz­gen. Ag­nes Kalamar 26 maý­sym kúni BUU-nyń Adam quqy­ǵy jónin­degi keńeste esepti jarııa­la­maq. Eger esterińizde bolsa, Saýd bıligin jıi synap kelgen Vashıngton post gazetiniń til­shisi Jamal Hashoggı 2 qazan kúni Ystanbulda ornalas­qan Saýd Arabııasynyń konsýl­dy­ǵy­na óziniń neke qu­jatyn alyp ketý úshin qa­lyń­­dyǵymen birge kelgen. Alaı­da sol kúıi ol ǵı­marattan shyq­paǵan. Isti zert­tegen Túrkııa pro­ký­rory jýr­nalıst Hashoggı konsýl­dyq­qa kirgen boıda tun­shyq­tyrylyp, keıin denesi ból­shek­telgennen keıin ǵana kon­sýldyq ǵımaratynan shyǵa­ryl­ǵan dep málimdegen edi. Túr­kııa aqparat agenttikteri osy operasııany oryndaý úshin Saýd eli­nen 15 agent arnaıy kelgenin, maq­satyna jetken soń sol kúni-aq Túr­kııadan ártúrli ýaqytta ushyp ketken dep jazdy. Dálel re­tinde olardyń Ystanbul áýe­ja­­ıyn­daǵy foto-beıne jaz­ba­lary jarııalandy. Atalǵan agent­­terdiń birnesheýi hanzada Mu­hammed bın Salmannyń jeke oq­­qa­ǵary eken. Kelgenderdiń ara­­synda belgili patalog-anatom Salah Muhammed ál-Týbaıkı da bol­ǵan. Iаǵnı, eger adam denesi bo­­ı­y­n­sha maman da Ystanbulǵa ar­­naıy ushyp kelse, onda 15 agent jýr­nalıst pen jaı ǵana suh­bat qur­ǵysy kelmegeni belgili.

Qalaı bolǵan? Eger jýrnalıst jabyq ǵımaratta ól­tirilse, onda osynshama aq­parat qalaı málim boldy degen saýal týyndaıdy. Bir nusqa boıynsha Ha­shoggı kon­sýl­dyqqa kirgen kez­de qolyn­daǵy Apple Watch saǵaty qosy­lyp, búkil qyl­mys jazylyp qal­ǵan. Jazba málimetter bazasyna (bultqa) birden ketken. Túrkııa barlaýshylary sol jaz­baǵa qol jetkizipti. Keıin ony keıbir Batys elderi­men de bólisti. Alaıda basqa nusqa bo­ıyn­sha konsýldyq ǵıma­ra­tyn­da Túrkııa barlaýshylary tyń­daý qurylǵylaryn ornat­qan. Jazbaǵa sáıkes, Hashog­gı ǵımaratqa kirgen boıda tó­be­les bastalǵan. Kóp ótpeı, qylmys­kerler onyń denesine arnaıy dári salyp, dene múshelerin tiri kezinde-aq bólshekteı bastaǵan.

J.Hashoggı degen kim? Ha­shoggı Saýd Arabııasyndaǵy yq­paldy áýletten shyqqan. Ol jastaıynan jýrnalıstıkaǵa erte aralasqan. Tipti, terrorıst Ýsama Ben Ladennen bir­neshe ret suhbat alǵan. Onymen jaqsy qarym-qatynasta bolypty. 2000 jyldan beri Saýd Arabııasynda túrli gazetterde bas redaktor qyzmetin atqar­ǵan. Hashoggı sońǵy jyldary Saýdııadaǵy salafızmdi, hanzada bın Salmandy synap kelgen. Alaıda ol Donald Tramp­tyń júrgizgen saıasatyn sy­n­a­ǵan soń oǵan óz elinde jýrna­lıs­tıkamen aınalysýǵa tyıym salynǵan. Sóıtip ol AQSh-qa kóship, 2017 jyldan beri Va­shıng­­ton post gazetine maqala jazyp turǵan. Boljam boıynsha Hashoggı Týıtterde Saýdııa bıligin qoldaıtyn trolldarǵa qarsy «aralar otrıady» degen jobaǵa qarajat tapqan. Iаǵnı, ınternet-belsendilerdiń toby. Osy joba onyń ólimine se­bep bolýy da múmkin. BUU-nyń ar­­­naıy baıandamashysy Agnes Kala­mar tergeý aıaqtalǵan soń mynadaı tujyrymǵa kelip otyr: «Halyqaralyq tergeýdi talap etetin dálelderdi eskere otyryp, taq muragerin qyl­mys­tyq jaýapqa tartý – lo­gıkalyq qadam dep oılaımyn. Hanzadany Hashoggıdi óltir­megenine naq­ty aıǵaq kel­tir­genshe, ony sank­sııalyq tizimge qosýdy surar edim. Osy iske baılanysty 20 adam tut­qyn­dalǵan. Solardyń 11-ne ǵana aıyp taǵylyp, ózge­leri­ne ne­likten mundaı shara qol­­­da­nylmaǵany belgisiz. Son­dyq­tan mundaı prosess kókeıge senim uıalatpaıdy».

Hanzadaǵa sanksııa salyna ma? Jýrnalıst ólimin zert­­tegen Agnes Kalamar bul qyl­­mysqa jaýapty kisilerge, Saýd hanzadasy Muhammed bın Sal­manǵa qarsy Batys el­deri sank­sııa salýy qajet degen keńes aıtyp otyr. Alaıda bul múm­kin be? BUU-daǵy mem­leket­ter bul keńeske qulaq asa qoıa ma? Bul uıymda sózi jú­re­tin birneshe memleket mu­naı­ly Saý­dııa­men qaty­nasyn buzǵy­sy kelmeıdi.

AQSh. Saýd eli AQSh-tyń eń iri qarý-jaraq satyp alatyn klıentteriniń biri. 2017 jyly 110 mlrd dollarǵa tapsyrys ber­di. Eger Vashıngton hanzada Sal­manǵa sanksııa salýǵa kelis­se, on­da álgi kelisimshart­tan aıy­­­ry­­lyp qalýy múmkin. Ári bul el AQSh-tyń Taıaý Shy­ǵys­­­­taǵy iri odaqtasy. Oǵan qosa, Tramp­­tyń kúıeý balasy Djared Kýshner hanzadamen ty­ǵyz qarym-qaty­nasta. Iаǵnı, Amerı­ka bul qadam­ǵa bara qoımas.

Reseı. BUU-da yqpaldy mem­­­­le­ket­tiń biri – Reseı. Saýd Ara­­bııa­symen taýar aınaly­my byl­tyr 1 mlrd dollardyń kóle­min­de boldy. Kóp emes. Táýe­kel az. Iаǵnı, Máskeý sanksııaǵa ke­lisýi múmkin. Biraq eki el OPEK uıy­my aıasynda álemdik naryqtaǵy munaı baǵasyn rettep otyrady. Sondyqtan BUU-nyń sanksııa­syna qosylmaý úshin Reseı bi­raz saýdalasýy múm­kin. Oǵan qo­sa, Reseı jýrnalıst quqyǵy, sóz bostandyǵy úshin kúresetin el dep aıtý óte qıyn. Máskeý qaı­ta osy jaǵ­daıdan óz paıda­syn kórip qalýǵa tyrysatyn shyǵar.

Qytaı. BUU-nyń Qaýipsiz­dik Keńesinde otyrǵan eldiń biri – Qytaı. Bul el Saýd eli­­ne qar­sy sanksııaǵa kelise qoı­mas. Sebebi bıyl aqpan aıynda dál sol hanzada Salman Beıjińge barǵan saparynda Qytaımen 28 mlrd dollarlyq kelisimshartqa qol qoıdy. Oǵan qosa, sol kezde Qytaı ter­ro­rızmen kú­resýge quqyǵy bar dep má­lim­dep, bul eldiń Shyń­jańda mıl­lıondaǵan musyl­mandy lager­lerde ustaýyn qoldap ketkendeı boldy. Bul musylman álemi kútpegen má­limdeme edi. Basqasha aıtsa, qos tarap ózara kelisti. Eki eldegi qylmystarǵa kóz jum­dy. Jalpy, Qytaı da demokratııa úshin jan beretin el emes.

Eýroodaq. Endigi úmit Eýro­odaq­ta. Eger Eýropa jýrnalıst Jamal Hashoggıdiń ólimi úshin BUU-nyń Qaýipsizdik Ke­ńesin­de Saýd Arabııasyna qar­sy sank­sııa salýdy taban­dap talap etse, onda jaǵdaı ózgerýi múmkin. Keı­­bir aıyptylardyń jazaǵa tar­tylýyna qol jet­kizýge de bolady. Alaıda Mu­ha­mmed bın Sal­mannyń jaýap­tylardyń qata­rynda bola­dy dep aıtý qıyn. Jalpy, buǵan deıin álgi hanzada elinde áıel­derge kólik aıdaýǵa alǵash ruq­sat berip, kınoteatr ashyp, jas reformator, lıberaldy óz­­geris­terdi qoldaýshy retinde ta­nyl­ǵan edi. Al shyn máninde, múldem olaı emes eken.

Bılikke talas. 33 jastaǵy hanzada Muhammed bın Salman ákesi korol Salmannyń úshinshi áıelinen týǵan balasy. Qazirgi qyz­meti premer-mınıstrdiń ekin­shi orynbasary, Qorǵanys mı­nıstri, taq murageri. Saýd elin­degi yqpaly jaǵynan ekinshi adam. Ol 2017 jyly elinde Sybaılas jemqorlyqqa qarsy komıtet quryp, para alý men para berýge qatysy bar degen biraz hanzada, kásipker, mem­lekettik qyzmetkerdi tut­qyn­dap, olardan 100 mlrd dol­larǵa jýyq qarajatty tartyp alyp, bıýdjetke quıdy. Bul olardyń óz bostandyǵy úshin tóle­gen aqysy edi. Hanzada osy­laı­sha «zańdastyrylǵan para» arqyly jemqorlyqpen kúre­sýge tyrys­ty jáne ózine biraz qar­sylas tapty. Biraq ákesi korol­diń qoldaýy oǵan senimdi áreket etýge múmkindik berdi. Alaıda Hashoggı isi ýshyqqan soń bul eldegi eń iri 7 rýdyń ba­syn qosatyn «ǵulamalar ke­ńesi» Muhammed bın Salmandy mura­ger­likten alyp tastap, onyń or­nyna 76 jastaǵy basqa hanzada Ahmed bın Abdýl-Ázız­dy qoıý má­selesin qarastyr­ǵan. Korol tiri tur­ǵan kezde bul jos­par­dy iske asy­rý, árıne qıyn. Oǵan qosa, AQSh-ta jas han­­zada­ny qoldaýyn álsi­retti. Birin­­shisi, Hashoggı isi bol­sa, ekin­shisi hanzadanyń sońǵy kez­de Reseımen jaqyndasýy. Qys­qa­­sy, taq murageriniń qazirgi saıa­sı ja­ǵ­­daıy biraz álsireı bastady.

Jalpy, Jamal Hashoggıdiń ólimi XXI ǵasyrda da áli de bolsa sóz bostandyǵynyń quny tym joǵary ekenin, tipti, adam ómiri qıylýy múmkin ekenin dáleldedi.