Asqar MYRZAHMETOV: EŃKEIGENNIŃ EŃSESIN EŃBEK TIKTEIDI

Ońtústik Qazaqstan oblysy jer asty qazba baılyqtaryna baı bolmaǵanymen memlekettiń eń basty qundylyǵy – adam resýrstaryna baı. Respýblıkamyzdaǵy turǵyndardyń árbir besinshisin qurap otyrǵan oblys qazaqtyń Qaltaıy – Qalaǵań Muhamedjanov aıtqandaı, ulystyń uıytqysy, qazaqy bolmystyń qalpyn buzbaı saqtaǵan kıeli aımaǵy. Ońtústik – agrarly óńir. Maqtaaral, Saryaǵash, Saıram sııaqty aýdandarynyń halqy shaǵyn oblystarǵa para-par, otyz-qyryq myń halyq turatyn aýyldary keıbir oblystardyń eki-úsh aýdanyn orap alatyn ońtústiktiń tizginin Elbasy Asqar Myrzahmetovtiń qolyna ustatqanda iskerligine, tabandylyǵyna úmit artqan edi. “Qazaqstandy ońtústiktiń jalǵyz ózi-aq jemis, kókónis ónimderimen tolyq qamtamasyz ete alady”, degen oblys basshysy bul sóziniń jel sóz emes ekendigin dáleldedi. Reseı, Qazaqstan, Belarýs memleketteri arasyndaǵy Keden odaǵy aıasynda Máskeýden kelgen delegasııa da ońtústikpen osy baǵytta qanattasyp jumys jasaýǵa ýaǵda baılasyp, eki jaqty jumystardy bastap ketti. Asqar Isabekulynyń oblys tizginin ustaǵanyna jaqynda jyl toldy. Osy sátti paıdalanyp, kókeıdegi biraz saýaldarymyzǵa jaýap alǵan edik. – Asqar Isabekuly, ózińiz bas bolyp ońtústiktiń barlyq aýdan, aýyldaryn túgel aralap, túıindi máselelerdi jiliktep, árqaısyna áleýmettik karta jasattyńyz. Jurt durys qabyldady. Áıtse de “Asatpaı jatyp quldyq deme”, deıdi halyq naqyly. Siz jáne sizdiń orynbasarlaryńyzdyń, basqarma basshylarynyń aıaǵy tıgen aýyldardyń bári problemalaryn boıynan bir demde sypyryp tastaı almaıtyny anyq. Sonyń aqyry qalaı bolady, qyrýar jumystardy daǵdarys jaǵdaıynda búıiri solyp turǵan bıýdjet kótere ala ma? – Biz oblystyń 900-ge tarta aýylyn aralaǵanda problemalardy bir kúnde, bir jylda sheship tastaımyz degen maqsat qoı­ǵan joqpyz. Halyqty olaı aldarqatýǵa bol­maıdy. Oblystyń tólqujaty – árbir eldi mekenniń tólqujatynan turady. Olar­dyń problemalaryn tolyq bilip almaı bastaǵan is kibirtikteı beredi. Bar­lyq eldi mekenderdi aralaǵannan keıin tal­dap, qaısysy birinshi kezekte, qaısysy ekinshi kezekte sheshiletin másele ekenin ekshedik. 2010 jyldan 2012 jylǵa deıingi bıýdjettik baǵdarlamaǵa laıyqtap túzdik, kompıýterge endirdik. Men ákim bolam ba, basqa ákim bola ma, bıýdjetti jospar­la­ǵan­da kórpeni qaı aýylǵa tartam, qaısy­synda qandaı problema bar edi dep bas qaty­ryp otyr­maıdy. Birinshi kezekte sheshiletin máse­le­ler jiliktelgen, shetinen qarap, jumys jasaı beredi. – Halyq paıdasyna jumys jasaıtyn jaqsy bastama ekendigi kózge uryp tur... – Osy turǵydan keldik qoı. Bul jerde naqty júıe qalyptasty. Bári daıyn, kom­pıý­terde tur. Halyqtyń sanyna, másele­niń kúr­deliligine oraı kezek-kezegimen oryn­da­lady. Mundaı júzdesýlerdiń taǵy bir paı­da­ly jaǵy – halyqtyń aryz-shaǵymy tyńdaldy. Qarapaıym jurttyń atqarýshy bıliktiń qabyldaýyna bári birdeı jete bermeıdi. Ár basshynyń salasy boıynsha atqarýǵa tıisti jumysy bar, sonyń bárin ysyryp qoıyp, adamdardy qabyldaýǵa ýaqyty jetpeıdi. Belgilengen keste, baǵdarlanǵan jospar bar, ol oryndalmasa jumys aqsaıdy. Álgindeı júzdesýde aryz-shaǵymdardyń negizi barlary sheshildi, birazy jaýapty oryndarǵa tapsyryldy. Ár aýylǵa jasalǵan áleýmettik tólqu­jat boıynsha 2010 jylǵy bıýdjetke asa dil­gir, kezek kúttirmeıtin máselelerdi en­dir­dik. Bir aýylǵa aýyz sý, bir aýylǵa em­hana, endi bir aýylǵa sapaly jol salý kerek. Naqty sheshilgenin mysal úshin aıta keteıin. Máselen, aýyz sý týraly. Oblysta 900 eldi meken bolsa, onyń 66-sy ashyq sý kózderin, 21-i bulaq sýyn, 13-i tasy­maldy sýdy, 71-i uńǵy sýyn, 247-si qudyq sýyn tutynady. Qalyp otyrǵan 482 eldi me­kenderde sý qubyry bolǵanymen, onyń 42-si qaıta qurýdy qajet etedi. Osy jyly onyń 11-ine respýblıkalyq bıýdjet esebinen qaıta qurý jumystary júrgiziledi. Al, 31-ine jobalaý-smetalyq qujattary joq bolǵandyqtan, ony jasaýǵa 120,2 mln. teńge oblystyq bıýdjetten qaraldy. Aǵymdaǵy jóndeýdi qajet etetin 199 eldi mekenniń, birinshi kezekte jóndeýdi qajet etetin 99 eldi mekenniń máselesi de tolyǵymen sheshiledi. Qudyq sýyn paıdalanatyn 247 eldi mekenniń  232-si sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes keledi. Qalǵan 15-ne qurylys jumystary júrgiziletin bolady. 71 uńǵy sýyn paıdalanatyn eldi mekenniń 65-i sanıtarlyq talaptarǵa sáıkes. Qalǵan 6 eldi mekende qurylys jumystary júr­giziledi. Ashyq sý kózderinen paıdalanatyn 66 eldi mekenniń, 6-ýyna qurylys ju­mystary júrgiziledi. 54 eldi mekenniń JSQ-yn jasaýǵa qarjy qaraldy. Ta­symaldy sýdy paıdalanatyn 13 eldi me­ken­niń máselesi de kelesi jyly tolyǵymen sheshiledi. Sonyń nátıjesinde oblystyń 486 myńǵa jýyq turǵyny qosymsha taza aýyz sýmen qamtylatyn bolady. Halyqtyń densaýlyǵy – memlekettik múdde. Atamyz qazaq “aýrý – astan” deıdi. Al, asyńyz sýsyz jasalmaıdy. Osyǵan barynsha mán berip jatyrmyz. Taǵy bir qamtylǵan másele – oblys­tyń óndirisi, ónerkásibi. О́zińiz biletindeı, halyqqa baı oblysta eńbek resýrsy jo­ǵa­ry bolǵanymen, bıýdjettiń basym kóp­shiligi respýblıkalyq sýbvensııadan qura­lady. Jergilikti jerdiń kirisin kóterý úshin óndiris oryndaryn damytyp, jańa jumys oryndaryn ashýdyń joldaryn qarastyrý kerek. Eldi aralaǵanda qasyma sala basshy­larynan bólek ekinshi deńgeıdegi bank basshylaryn, qarjy ınstıtýttary ókil­de­rin ertip aldym. Aýyl-aýyldarda bıznes jo­balarynyń jármeńkesin ótkizdik. Qo­lynan bıznespen, kásipkerlikpen aına­ly­sý keletin, biraq qarjylyq múmkindikteri shekteýli azamattar qyzyǵýshylyq bildirip, bıznes-jobalaryn qolǵa aldy. Aýyldyń jaǵ­daıynda da atqarylatyn jumystar kóp. Maldy aýyldar bir shaılyq sút beretin sıyrlarynyń áldenesheýiniń ornyn ja­ba­tyn asyl tuqymdy sıyr alýdyń jónin bildi. Kókónis, maıly daqyldardy ósirýde de jańa agrotehnologııaǵa negizdep, mol ónim alýǵa bolady. Jumys joq dep bir jambasynan ekinshi jambasyna aýnap túsip jatatyndarǵa nesibeni kim beredi. Myna kórshi respýblıkadan atajurtyna oralyp jatqan aǵaıyndarymyzdan iskerlikti ábden úırenýge bolady. Olarǵa jer berseń bol­dy, shyraıyn kirgizedi. Endi olardyń qata­ryna ózimizdiń aǵaıyn tartylyp, aýyl sharýashylyǵymen dendep aınalysa basta­ǵany qýantady. Úkimettiń, ákimniń mindeti – jumys joq degen eldiń qarnyn toǵaıtatyndaı aq­sha berý emes, otbasynyń moınynan ke­deı­lik qamytyn alyp tastardaı kásip taý­yp berý. Keıde qarjy emes, uıymdastyrý jumysyndaǵy kemshilikter de qolbaılaý bolyp jatady. Bul jaǵynan da kómegimiz ázir. Ońtústiktiń jurty qara sharýaǵa py­syq, ómirge beıim keledi. Bıznes-jobalary boıynsha talaı azamattar jańa jumys oryndaryn ashyp jatqany qýantady. – “Jol kartasy” boıynsha tıimdi ju­mys jasaǵan oblystardyń biri – Ońtústik. Byltyrǵy oqý jylynda bir mezette 23 mektep paıdalanýǵa berildi. Bilim jáne ǵylym mınıstri Janseıit Túımebaev “mundaı oqıǵa respýblıka turǵaı, dúnıe júzine ses kórsetken alyp Keńes Odaǵynyń da qolynan kel­megen”, degendi aıtty. Ońtústikte halyq kóp, oqýshylar mektepke syımaı jatyr, bilim oshaq­tarynyń kóbisi apattyq jaǵdaıda eken dep Úkimet belsendilik tanytty deıin desek, qarjy daǵdarysy qursaýdaı qyspaǵan jyldary nege osyndaı keń­dik jasalmaǵan degen suraq týady. Muny Úkimet keńesinde esep bergeni­ńizben baılanystyrýǵa bola ma? Qazaqstanǵa deni saý bilimdi urpaq kerek degendi Elbasy jıi qaıtalaıdy. Jalpy, oblysta densaýlyq saqtaý jáne bilim berý baǵytynda bıylǵy jyly qandaı jumystar atqarylady? – Qazaq ádebıetiniń báıteregi, memleketimizdiń maqtanyshy Muhtar Áýezov “Halyq pen halyqty, adam men adam­dy teńestiretin nárse – bilim” dedi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ta jastarmen kezdesýde Qazaqstannyń kele­she­gi bilimdi urpaqtyń qolynda ekenin úne­mi aıtyp, ári osy maqsatqa memleket tara­pynan orasan qarjy bólgizip keledi. Ýa­qytynda ábden qaljyraǵan, ekonomıkasy álsiregen Japonııa, Koreıa memleketteri talapty, talantty ul-qyzdaryn jıyp, bar qarjylaryn qoldaryna berip, eldi kóterý úshin ilim, bilim alýǵa myqty memle­ket­ter­diń oqý oryndaryna attandyrǵan eken. Nátıjesi álemge belgili. Sol bilimdi urpaq qos memleketti dúnıe júzindegi eń myqty memleketterdiń keýde tusyna kóterdi. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri biz de bilim sapasynyń deńgeıin kóterýge kúsh sa­lyp jatyrmyz. “Bolashaq” baǵdarla­ma­sy­nan bólek ońdaǵan myń jastarymyz shet­elderdegi irgeli oqý oryndarynda oqı­dy.  Elbasymyz ta­lantty urpaǵymyzdyń baǵyn ashý úshin As­tanadan halyqaralyq ýnıversıtet ashtyrdy. Ońtústik Qazaqstan oblysynyń oqý­shylary respýblıkadaǵy qurdastarynyń besten birin quraıdy. Mektepterde 500 myńnan astam balalarymyz oqyp jatyr. Alaıda, mekteppen qamtýda atqarylatyn ju­mystar kóp. Sonaý, Qazaqstannyń eko­nomıkasynyń qıyn ýaqyttarynda úsh, tórt aýysymda oqıtyn, saman kirpishten salynǵan mektepter ońtústikte kóp boldy. Ol problemalar birtindep sheshilip keledi. Kóp jyldan beri sheshimin tappaı kele jat­qan 62 apatty mektep bolsa, onyń 45-i osy jyly oblys bıýdjeti esebinen jańadan boı kóteretin bolady. Úsh aýysymda oqy­tatyn 29 mekteptiń máselesi de tolyǵymen sheshiledi. 2010 jyly qurylysy 2000 jyl­dyń basynda bastalyp, aıaqtalmaı qalǵan bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalary nysandarynyń máselesi tolyǵymen sheshimin tappaq. Sondaı-aq, “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdarlamasy aıasynda qu­rylysy 2008 jyly bastalyp, qurylys quny qymbattaǵan 13 mektepti osy jyly iske qosýdy josparlap otyrmyz. Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes “Ba­lapan” baǵdarlamasy aıasynda 2010 jyly mektepke deıingi 7 myń oryndyq 118 bilim berý mekemesin ashý josparlanǵan. Sonyń nátıjesinde oblystyń mektepke deıingi tárbıemen qamtamasyz etilýi 18 paıyzǵa artatyn bolady. Sonymen qatar, 2010 jyly respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen 4,2 myń oryndyq 13 balalar baqshasynyń qurylysy júrgiziletin bolady. Bi­lim sapasyn kóterý maqsatynda mektepterdiń ma­terıaldyq-tehnıkalyq bazasyn ny­ǵaıtýǵa kóńil bólinip otyr. Tozyǵy jetken partalar men taqtalar tolyǵymen aýystyrylyp, qajettilikti 100 paıyz qamtamasyz etý maqsatynda 100 myń parta men 6250 taqta alýǵa oblystyq bıýdjetten 1,2 mlrd. teńge qarastyrylýda. Qosymsha 556 mln. teńgege 5247 kompıýter alynatyn bolady. Tıptik mektepterde lıngafondyq, mýltımedııalyq kabınetter qurý jalǵastyrylady. Densaýlyq saqtaý salasy týraly aıtar bolsaq, oblystyq bıýdjet esebinen 81 ǵı­marattyń irgetasy qalanbaq. Sóıtip, birin­shi kezekte salýdy qajet etetin 4 aýyldyq aýrýhananyń, 2 alǵashqy medısınalyq kómek kórsetý emhanasynyń, 1 týberký­lez­ge qarsy dıspanserdiń, 1 jedel járdem be­ketiniń, 36 dárigerlik ambýlatorııanyń, 35 me­dısınalyq pýnkttiń máselesi tolyǵy­men sheshiledi. Sonymen qatar, 27 den­saý­lyq saqtaý nysany kúrdeli jóndeýden ótkiziledi. Mádenıet jáne sport salalarynda da atqarylatyn jumystardyń aýqymy úlken. Elimizdiń rýhanı astanasy Túrkistan qa­la­sy­nyń tarıhı qundylyqtaryn saqtaý jáne keler urpaqqa dáripteý maqsatynda “Ejelgi Túrkistan” tarıhı-mádenı etno­gra­fııalyq ortalyǵynyń qurylysyna oblystyq bıýdjetten qarjy qaraldy. Osy jyly aýdandyq deńgeıdegi 4 mádenıet úıi kúrdeli jóndeýden ótkiziledi. Oblystyq fılarmonııanyń jańa ǵımaraty iske qo­sylady. Aldaǵy ýaqytta oblys ortaly­ǵy­nan sırk ǵımaratyn salý josparlanýda. 2010 jyly mádenıet, sport, týrızm sa­la­la­ryn damytýǵa 4,7 mlrd. teńge qaraldy. Iаǵnı, bul ótken jylmen salystyrǵanda 23,7 paıyzǵa kóp. Oblystyń qurama ko­man­dalarynyń múshelerin daıyndaý jáne olardyń respýblıkalyq jáne halyq­ara­lyq jarystarǵa qatysýyna 1 mlrd. teńge qarastyryldy. Eskirgen 4 sport nysanyn zamanaýı talaptarǵa saı jaqsartýǵa 185,3 mln. teńge baǵyttalýda. 2003 jyly bastal­ǵan Shymkent qalasyndaǵy Qajymuqan atyndaǵy ortalyq stadıondy qaıta ja­ńar­tý jumystaryn aıaqtaýǵa 221,1 mln.teńge qaralǵan. Sonymen birge, qalada “Sport­tyq manej” kesheniniń qurylysy bas­tala­dy. Ippodrom kúrdeli jóndeýden ótkizilip, tennıs korynyń qurylysyn júrgizý josparlanýda. Mádenıet salasynda da aýyz toltyryp aıtarlyqtaı jumystar júrip jatyr. Shymkentte ótken “Altyn jebe” halyqaralyq anımasııalyq fes­tı­valine kelgen sheteldik kásibı anımatorlar “qazir bul óner bas ıesiz qaldy. Bas qo­sa­tyn ortalyǵymyz Shymkent bolsa eken”, – dep lebizderin aıtyp edi. Bıyl osy festıval óz deńgeıinde ótedi. – Aseke, Elbasymyz memlekettiń áleýe­tin kúsheıtý úshin ekonomıkany ártarap­tan­dyrý, zamanaýı tehnologııalardy qoldaný jáne ınnovasııalyq qurylymdardy qalyp­tastyrý, utymdy jobalardy engizý jóninde Úkimetke tapsyrmalar berdi. Bizdiń oblystaǵy jaǵdaı qandaı? – Ońtústikte bul baǵytta ıgilikti ju­mys­tar jalǵasyn taýyp jatyr. 2009 jyly qar­jylandyrý kózderi boıynsha óner­ká­sip­tiń negizgi kapıtalyna baǵyttalǵan ın­ves­tısııa­lar kólemi 71,2 mlrd.teńgeni qura­dy, onyń ishinde 17,1 mlrd.teńge shetel ın­vestısııalary ıgerildi. Nesıelik resýrstar jáne kásip­oryn­dardyń óz qarjysy ese­binen iske qosylǵan ınvestısııalyq joba­lardyń jalpy quny 12,0 mlrd. teńgeni quraıdy. Osy qarjyǵa 11 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp, jańadan 1060 jumys orny ashyldy. “Kentaý transformator zaýyty” AQ-tyń ımport almastyrý aıasynda “Kerneý­ligi 35-110 kV elektr transformatorlaryn shyǵarý” jobasy iske qosyldy. Jyldyq qýattylyǵy 450 dana transformator shy­ǵarý­ǵa jetetin zaýytta 120 jańa jumys orny quryldy. Bul jańa óndiris orny Qazaqstan aýmaǵyndaǵy otandyq elektr­má­shınesin jasaý tarıhyn­daǵy tuńǵyshy. О́ndiriste Italııa, Germanııa, Shveı­sarııa­nyń zamanaýı tehnologııalary men qural-jabdyqtary qoldanylýda. “Barys 2007” JShS-niń “Ár túrli ma­karon ónimderin óndirý” jobasy endirildi. Onyń qýattylyǵy jylyna 25 000 tonna, jal­­py quny 1 500,0 mln. teńge. Jańadan 120 ju­­mys orny ashyldy. Bul óndiriste IT teh­no­­logııalary qoldanylyp, makaron ónim­de­ri­niń 20 túri shyǵarylady, Ortalyq Azııa aýma­­ǵyndaǵy iri óndiristerdiń biri bolyp tabylady. Maqta klasterin ári qaraı damytý maq­satynda “Ońtústik” arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy qurylysyn júrgizý jalǵasýda. 2009 jyly aımaqtyń ınfraqurylymyn damytýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 2,1 mlrd. teńge bólinip, tolyqtaı ıgerildi. 2010 jyly arnaıy ekonomıkalyq aımaq aýmaǵynda 3 jańa kásiporyn iske qosy­lyp, shetel jáne otandyq ınvestorlardy tartý, arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń qyzmetin keńeıtý jumystary jalǵasyn tabady. Qazirgi tańda “Ońtústik” AEA damytý keńesimen túriktiń Erol Boz kom­panııasy men Qazaqstannyń “Al-Mýgnıı”  kásiporyndarynyń ınvestı­sııalyq jobalary maquldandy. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy jáne eldi ındýstrııa­lan­dyrý kartasy aıasynda 2010 jyly oblysymyzda 8 ınvestısııalyq joba iske asyrylatyn bolady. Qorytyndylaı kele, osy jobalar iske asy­rylyp, oblysymyzda bıyl jalpy quny 55,4 mlrd. teńge ınvestısııany qu­raı­tyn jobalar qurylysynyń jumystary júrgiziledi. Bul qurylys jumystaryna búgingi kúni 1,9 myń adam tartylyp otyr. Kásiporyndar tolyq iske qosylǵanda 2,2 myń adam turaqty jańa jumys ornymen qamtamasyz etiledi. Sondaı-aq, Elbasy Joldaýynda aıtyl­ǵan­daı, 2014 jylǵa deıin Shymkent munaı óńdeý zaýytyn jańǵyrtý arqyly óndiris kólemi ulǵaıtylyp, munaı óńdeý jylyna 4 mln. tonnadan 6 mln. tonnaǵa jet­kiziletin bolady. Bul elimizdiń munaı ónimderine degen tapshylyǵyn tolyǵymen sheshetin bolady. Aımaqty ındýstrııalandyrý kartasyna 32, 7 mlrd. teńgeni quraıtyn, kásiporyn­dar iske qosylǵanda 2,2 myń adamdy ju­mys­pen qamtıtyn 19 joba iriktelip engi­zil­di. Sonymen qatar, aýdan jáne qala­larda 4,6 mlrd.teńgelik 31 ınvestısııalyq jobalar iske asyrylý ústinde. Osy ınves­tısııalyq jobalardyń júzege asyrylýyna barynsha qoldaý jasaý jumystary qarastyrylýda. Oblys ekonomıkasyn ǵylymı-teh­nı­kalyq damytý maqsatynda Ońtústik Qa­zaqstan oblysyndaǵy aımaqtyq tehnopark aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý jáne qaıta óńdeý, kómirsýtegi shıkizatyn qaıta óńdeý, qurylys materıaldarynyń hımııa­lyq tehnologııalary, tabıǵatty qorǵaý tehnologııalary jáne ekologııalyq taza mı­neraldy tyńaıtqyshtardy óndirý baǵyt­tarynda jumys isteýde. Qazirgi tańda onda jalpy quny 57,0 mlrd.teńgeni quraıtyn 32 ınnovasııalyq jobanyń bazasy qurylǵan. Olardyń ishinen fosfor jáne metallýrgııa ónerkásibi qaldyqtarynyń negizinde sement óndirý, kalsıı karbıdin óndirý óndiriske engizilýde. Sonymen qatar, ba­zalt­tan mıneraldy maqta óndirý, kómirdi jerasty gazǵa aınaldyrý tehnologııasy, qatty turmystyq qaldyqtardy óńdeý arqyly jylý, otyn jáne basqa da paıdaly ónimder alý, jergilikti shıkizattan avtoklavty emes penobeton óndirisi sııaqty ınnovasııalyq jobalardy iske asyrý boıynsha jumystar júrgiziledi. – Burynǵy fosfor zaýytynyń ornyn abattandyryp, aýmaǵynda ındýstrııalyq aımaq qurýdy qolǵa aldyńyzdar. Bul jo­balar úlken óndiristeri joq ońtústikti órge súıreıtin lokomotıv bola ala ma? Ká­sip­kerler “Maksımým” aımaqtyq ınvestı­sııa­lyq ortalyǵy” JShS-niń kórsetken qyz­me­tine razy, osy jumystyń ári qaraı osyndaı qarqynmen jalǵasaryna úmitti... – Burynǵy fosfor zaýytynyń ornyn­da ındýstrııalyq aımaq qurý arqyly jańa ınvestorlardy tartyp, hımııa, munaı ónimderi, qurylys ındýstrııasy salalary­men ushtastyrý bizdiń 2010 jylǵy basty maqsattarymyzdyń biri bolyp tabylady. Onda túgendeý jumystary kezinde anyq­tal­ǵan 337 gektar jerdiń 150 gektaryn bo­sa­typ, barlyq ınfraqurylymdardy qalpyna keltirý jumystary júrgizilýde. Keleshekte qurylatyn ındýstrııalyq aı­maqqa qajetti ınfraqurylymdardyń  qa­zirgi kúndegi jaǵdaıyna saraptama jasal­dy. Aldyn ala eseptik smetalyq qujatta­ma­larǵa sáıkes, ınfraqurylymdardy qalpyna keltirý úshin barlyǵy 1,5 mlrd. teńge qajet eken. Qazirgi tańda, burynǵy óndiris aýmaǵynda 20 ónerkásip kásip­oryndary jumys jasaýda jáne onda 1000 adam jumyspen qamtylǵan. Bul ónerkásip kásiporyndarynyń ishindegi 13 kásiporyn­nyń damý josparlary bar. Olar iske asyrylǵan jaǵdaıda 1200 adam jumyspen qamtylatyn bolady. 2009 jyly “Maksımým” aımaqtyq ın­ves­tısııalyq ortalyǵy” JShS-niń jar­ǵy­lyq qory 3,3 mlrd. teńgeni qurady. Osy qarajat kelesi is-sharalarǵa baǵyttaldy. “Maksımým” aımaqtyq ınvestısııalyq or­talyǵy” JShS 2009 jyly 878,9 mln. teń­gege 15 iri jobany qarjylandyryp, iske asy­rýǵa kiristi. Jobany iske asyrý bary­synda 499 jańa jumys ornyn ashý jáne oblys bıýdjetine 124,7 mln. teńge aýdarý kózdelip otyr. Negizgi azyq-túlikterdiń ba­ǵasyn tómendetý maqsatynda 11 áleýmettik dúken jáne 10 dúńgirshek qurý jobasy iske asyryldy. Joǵaryda kórsetilgen qa­ra­jattan “Maksımým” aımaqtyq ınvestı­sııa­lyq ortalyǵyna enshiles “Yrys” ShNU” JShS arqyly 551 jobany 1,0 mlrd. teńgege qarjylandyrý maquldandy. Sonymen qatar, jobalardyń 97,5 paıyzy aýyldyq eldi meken kásipkerleri bolyp tabylady. Osy jobalardy iske asyrý nátıjesinde 847 jańa jumys orny ashylyp, bıýdjetke 46,6 mln. teńge kóleminde tólemder aýdarylady. Osyǵan qosa “Maksımým” aımaqtyq ın­vestısııalyq ortalyǵy tamshylatyp sýǵarý júıesin jáne ıntensıvti tehno­lo­gııa­lardy endirýdi qamtamasyz etetin “Agrokonsern” JShS-ni qurdy. Onyń negizgi maqsaty – aýylsharýashylyq ónim­de­rin óńdeýshilerdi qoldaý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge demeý jasaý, oblystyń eksporttyq múmkindikterin da­mytý, tamshylatyp sýarý júıe­sin ornatý, aýyspaly egistiktiń jańa úlgidegi ádisterin qoldaný, tıimdiligi joǵary da­qyldardyń kólemin ulǵaıtý jáne egistik al­qaptardyń qurylymyn ońtaılandyrýdy qamtamasyz etý. Joǵarydaǵy tapsyrmalardy júzege asy­rý úshin “Agrokonsern” JShS-niń jar­ǵylyq kapıtaly 1 mlrd. teńgege qar­jy­landyryldy, sonymen qatar “Qazagro­qar­jy” AQ qarjylaryn tartýyn kózdelip otyr. 2010 jyly “Maksımým” aımaqtyq ın­ves­tısııalyq ortalyǵynyń jarǵylyq ka­pıtaly 3,0 mlrd. teńgege ulǵaıtyldy. 2010 jyly “Maksımým” basqa da qarjy uıym­darymen birigip jobalardy qarjylandyrý kózderin josparlaýda. Búgingi kúnge “Qaz­agroqarjy” AQ, “Agro nesıe korpora­sııa­sy” AQ, “Damý” KQQ” AQ jobalardy birigip qarjylandyrý kelisim-shartyna qol jetkizip otyr. Jaqynda jún óńdeıtin seh iske qo­sylmaq. Bul joba “Maksımým” aımaqtyq ınvestısııalyq ortalyǵy arqyly qar­jy­landyryldy. “Shymkent-Kashemır” JShS oblystaǵy barlyq óndiriletin ónimdi óńdeıtin bolady, bul 6,7 myń. tonnany quramaq. Bul jobanyń nátıjesinde 150 jańa jumys orny ashylady. Bolashaqta bul óndiristi “Ońtústik” AEA aýmaǵyna kóshirý josparlanýda. Búgingi kúni Qytaı Halyq Respýblıkasyna 3,0 myń. tonna (6,0 myń. tonna shıkizat túrinde) óńdelgen júndi ótkizýge kelisim-shart jasalǵan. Buryn oblysymyzdyń barlyq óndirilgen júnniń 10 paıyzy ǵana óńdelip, al qalǵan bóligi órtelip tastalatyn edi. Endi bul másele tolyǵymen sheshimin taýyp otyr. – Halyq adal uldaryn eshqashan umyt­paıdy. Qazaq jádigerlerin túgendep, Qoja Ahmet Iаsaýı keshenine restavrasııa jasaý kezinde mınıstr bola turyp, jumysshylar­men birge qolyna kúrek alǵan belgili qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jánibekovti, bıýdjet qarjysynsyz Shymkentke dendrobaq, ıppodrom, zoopark, balalar temir joly sekildi ǵalamat jumystardy atqarǵan Asanbaı Asqarovtaı aǵalarymyzdyń eńbegi ǵasyrlar boıy aıtyla beredi. Jaqsy aǵalardyń dástúrine adaldyq sizden de baıqalady. Qoja Ahmet Iаsaýı hık­metterin qyzyl granıt tasqa qashap jazǵyz­dy­ńyz. Uly Abaıdyń murajaıy iske qosyl­dy. Bıznestiń áleýmettik jaýapker­shi­ligi aıa­synda Táýelsizdik monýmenti asqaq­ta­dy, den­dro­baqtyń ekinshi tynysy ashyldy. Alashtyń ardaqty uly Turar Rysqulovtyń eskertkishi turǵyzyldy. Balany ómirge ákelý jóninen res­pýblıkanyń kóshin bastasa da jas jubaı­larǵa arnalǵan ońdy Neke saraıy bolmaǵan Shymkentte osy oqylyqtyń orny tolty­rylyp jatyr. Qaltadan aqsha sýyryp berý árkimge qıyn, al siz qalaı jol taptyńyz? – Danyshpan babalarymyzdyń ýaqyt eleginen ótip, atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan ulaǵatty naqyldarynyń túıi­ni óz elińdeı el bolmas, bereke-birlikti bol, Otanyńdy ólsheýsiz súı, oǵan qal­tqy­syz qyzmet et, biraq mindet etpe degenge tireledi. Batyr bolsań jaýǵa naızań tısin, baı bolsań elge paıdań tısin, deıdi. Osyny árbir qazaq azamaty jadynda ustaýy tıis qoı. О́zińiz atap aıtqandaı, biz bız­nes­tiń áleýmettik jaýapkershiligi aıasynda talaı sharýany bıýdjet qarjysynsyz at­qara aldyq. Kásipker azamattarymyzǵa rah­met. Aıttyq – túsindi. Sonyń nátı­je­sinde 20-ǵa jýyq nysan boı kóterdi. Bıyl da sol jumystar jalǵasady. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda “Dańq” memo­rıalyn ashýǵa daıyndyq júrgizip jatyr­myz. Ulttyq qundylyqtarymyzdy túgen­deý barysynda án áleminiń padıshasy atan­ǵan Shámshi Qaldaıaqov aǵamyzǵa arnap “Shámshi álemi” gúlzary ashylady. Eskertkishi qoıylady. Bizde jalyndap turǵan, júreginiń oty bar, namysty, qaıratty, bilimdi jastardyń úlken shoǵyry ósip keledi. Burynǵy Jastar úıiniń Opera jáne balet teatryna aınalyp ketkendigi belgili. Osy olqy­lyq­tyń ornyn toltyrý úshin jastar ortaly­ǵyn ashýdy kún tártibine qoıyp otyrmyz. Abaıdyń shyǵarmalaryn jastanyp oqıtyn jasóspirimder elimizdiń keleshegin kemel etedi. Erteńgi bolashaǵymyz, úmitimiz degen soń sol jastardyń ósýi úshin jaǵdaı jasaýymyz kerek qoı. Oıǵa alǵan sharýalar kóp. Bıýdjet qarjysyna árkim-aq sala alady. Biz memlekettik satyp alýǵa ba­ǵyttalǵan nysandardyń jobalyq-sme­ta­lyq qujattaryn taldaý barysynda naqty esepteýler jasadyq. Jobadan artyq ja­zylǵan qarajattar tabyldy. Sonyń nátı­jesinde 13 mlrd. teńgedeı qarajat únem­dedik. Bul qarjy oblystyq fılarmonııa sekildi saqaldy qurylystardy aıaqtaýy­myzǵa múmkindik berdi. Qurylysy kóptegen jyldarǵa sozylǵan nysandardaǵy jumystarǵa bıyl núkte qoıylady. – Sóz reti kelgende aıta keteıik, ob­ly­symyzda maıdannan oralǵan ardagerleri­miz­diń ishinen kózi tiri bir Batyr qaldy. Ol – Toǵanbaı Qaýymbaev. Osy aqsaqal páterge zar bolyp júr... – El basyna túsken náýbetten je­ńis­pen oralǵan maıdangerlerimizdiń erligi esh­qashan umtylmaıdy. Sol surapyl soǵysqa biz­diń oblystan 132 myń adam attanǵan eken. Sodan búginge aman jetkeni 1471 ǵana. Otan úshin ot keshken aǵalarymyzdyń qur­metine Abaı saıabaǵyndaǵy “Dańq” memo­rıa­lyna barlyǵynyń atyn qasterlep jaz­dyq. Ardagerlerdi jáne tyl eńbekker­le­rin marapattaýǵa jalpy 740 mln. teńge qaralyp otyr. Al, Batyr atamyz jaıly áńgimege kel­sek, ol kisi ýaqytynda zańdy pá­terin al­ǵan. О́mir bolǵan soń ártúrli jaǵ­daı bola­dy, ol jaǵynan da habar­darmyz. El basyna kún týǵanda etigimen sý keshken Batyr aǵamyzdyń páteri jaıly máseleni sheshtik. – Oblysta kadr rezervi týraly ereje daıyndaldy. Jemisi qandaı? – Bul – úlken másele. Syrttan kadr shaqyrmaı, oblystyń óz ishindegi jaqsy mamandarǵa tizgin ustatqanǵa ne jetsin. Jergilikti jerdegi bilikti, bilimdi ma­man­darǵa kórinýdiń úlken múmkindigi berilip otyr. Elbasynyń senimimen qyzmetke taǵaıyndalǵanymda keıbireýlerdeı óz komandammen kelip, sypyryp-sıyryp ákimderdi ornynan alyp tastaǵan joqpyn. Maǵan olardy nege aýystyrmaısyń dep syn taqqandar boldy. Olar da adam bala­sy. Alǵashqy kezdesýde-aq kásibıligiń, taza­lyǵyń tarazyǵa alynady degenmin, sol qaǵıdamnan aınymaımyn. Jalpy jastar­men júzdesýde birtalaıyn memlekettik qyzmetke tartýdy oılastyrdyq. – Orman jáne ań sharýashylyǵyna baılanysty ótken keńeste ań-qustyń aıaýsyz qyrylyp jatqandyǵy jaıly qatty aıttyńyz. Solardyń arasynda memlekettik qyzmetkerler bolsa, sol kúni qyzmetinen aıyrylatynyn eskerttińiz. Al, ózińiz saıatshylyqqa qalaı qaraısyz? – Bári ornymen bolý kerek. Dalanyń sáni – sekseýildi tamyrymen otap jatsa, ań-qusty atyp, taýysýǵa aınalsa, ol qan­daı saıatshyldyq. Sondaı adamdardyń kesirinen búgingi urpaq uly dalaǵa syımaı josyp júretin kıikterdi qyzyl kitaptan kóretin boldy. Aýyl-aýyldyń mańynda taýyqpen birge jaıylyp júretin qyr­ǵaýyl­dyń ıt tumsyǵy batpas jyńǵyldyń ishin­de de janyn alatyn boldy. Erikken, masyqqan adamnyń ermegine aınaldy. Al, túbi ne bolady? Osy qanaǵatsyzdyq bala­larǵa berilmes úshin mektepterde tabıǵat-ananyń baılyǵyn qadirleý, tabıǵatqa adaldyq týraly tárbıeleý kerek. Sóz júzinde emes. Bolashaqty oılasaq – bul máseleni retteýge bolady. – Ońtústiktiń týmasysyz. Respýblı­ka­lyq deńgeıde talaı úlken qyzmetterdiń tut­qa­syn us­tadyńyz. Ońtústik jaıly jaǵym­syz áń­gi­melerdi, anekdottardy estip júrgen bolarsyz. Máselen, Astanadaǵy Esilden ustalǵan Shar­daranyń altyn balyǵy sııaqty. Nege bylaıǵy jurt ońtústik týraly osyndaı áńgime aıtýǵa qumar, negizi bar ma? Týǵan jerdiń túlegi retinde namysyńyz da qyzatyn shyǵar? – Memlekettik qyzmetkerlerge bir óńirdiń túlegi ǵana bolýǵa bolmaıdy. Bárimiz Qazaqstannyń azamatymyz, Otan – ortaq. Elbasy senim bildirgennen keıin Qazaqstannyń qaı óńirinde júrsek te sol aımaqta halyq, Úkimet kóńilinen shyǵatyn­daı jumys isteýge tıistimiz. Jalpy, Qazaq­stan azamattarynyń, ásirese, memlekettik qyzmetkerlerdiń týǵan jerine, ósip-óngen aýylyna tartýy ónege alatyn qasıet emes. Bizdiń mindet – Qazaqstandaı alyp mem­le­ketti órkenıetti elderdiń kóshine qosý, bá­sekege qabiletti etý, el ekonomıkasyn kóte­rý isine qyzmet etý. Otanyńdy shyn súıseń, shynaıy patrıoty bol, tutastaı súı, bólip-jarma. Meniń ustanǵan kredom osy. Áıtse de ońtústikke negizsiz tańylatyn álgindeı áńgimeler meniń de kóńilimine tıedi. Dosqa qushaǵy aıqara ashyq, aq das­tarqany qashanda daıar turatyn aqjarqyn halyqqa aıtylatyn áńgime emes bul. Osyn­daıda eske túsedi. 1986 jylǵy atyshý­ly oqıǵadan keıin el, jer ıesi qazaqty sút­ke tıgen mysyqtaı etý oqıǵasy bılik­shil, zorlyqshyl Máskeý tarapynan bol­ǵan­dyǵy belgili. Qazaqtardyń oqýdaǵy­sy­nyń sanyn eseptep, qyzmettegisin shettete bastaǵanda ulttyń zııalylary alqaqotan otyryp, endi qaıttik dep muńaıypty. Sonda Ábish Kekilbaev aǵamyz: “Jigitter, bosamańdar. Bárimiz jabylyp ońtústiktiń tileýin tileıik. Ońtústik aman bolsa, jaǵaǵa ózi alyp shyǵady”, degen eken. Búkil ult­tyń úmiti bolǵan Ońtústikti endi jaý ket­ken soń qylyshyńdy qıǵa shaptyń kerin keltirip, qalaı jek kórýge bolady. Ońtús­tik týraly ǵaıbat sóz aıtý búkil túrki dúnıesi táý etetin Qoja Ahmet Iаsaýıge, qazaqty el qylǵan han, sultan, bıleri máńgi demalyp jatqan aımaqqa til tıgizý ǵoı. Solaı túsiner edim. Qazaqta “Otan – otbasyńnan bastalady” dep atalatyn ǵıbratty sóz bar. О́z otbasyn azamat qalaı jaqsy kórse, Otanyn da solaı jaqsy kórýi kerek. Elbasymyz aıtqandaı, “Bizde bir ǵana Otan bar. Ol – táýelsiz Qazaqstan”. Osy Otanymyzdyń tútini túzý shyǵý úshin tapsyrylǵan mindetterdi kún-túnmen sanaspaı oryndaýǵa umtylyp júrmiz. – Áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken  Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.