Is-sharaǵa «Halyq demografııasy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Jumataı Álıev, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, dosent Almasbek Ábsadyqov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Baýyrjan Ibragımov, qalamger Kópen Ámirbek jáne memlekettik organdardyń, ókilderi, qoǵam qaıratkerleri qatysyp, óz oılaryn ortaǵa saldy. Konferensııanyń negizgi maqsaty – dúnıejúzilik demografııadaǵy Qazaqstan halqynyń damý tendensııalaryn talqylaý. Túrli sala mamandarynyń basyn qosa otyryp, elimizdegi demografııalyq ahýal boıynsha sheshimin tappaǵan suraqtardyń jaýabyn izdeý.
Halyq demografııasyn kóterý boıynsha irgeli eńbek jazǵan ǵalym Jumataı Álıevtiń sózinshe búkil álem boıynsha 20 mıllıonǵa jýyq qazaq bar eken. «Qazirgi tańda elimizde demografııa boıynsha birde-bir ınstıtýt joq. Biz sony ashyp, qolǵa alyp jatyrmyz. Osydan 20 jyl buryn Maqash Tátimov ekeýmiz halyq demografııasy týraly kitap jazǵan bolatynbyz. Sol kitapta jazǵan naqty máselelerimiz áli kúnge deıin tolyq sheshilgen joq. Búginde qazaq halqynyń sany 20 mıllıonnan asady dep senimdi túrde aıta alamyn. Bul derekterdi ýaqytynda dáleldep bergenimizben, qulaq asatyn eshkim bolmaı tur», deıdi ol.
Qazirgi tańda syrttaǵy qazaqtardyń eń qalyń shoǵyrlanǵan jeri – О́zbekstan Respýblıkasy. Onda 2 mıllıonǵa jýyq, Reseıde – 740 myń, Túrikmenstanda – 90 myń qandasymyz ómir súredi eken. Budan bólek Qytaıda 1,5 mıllıonnan astam, Mońǵolııada – 100 myń, Aýǵanstanda 25 myń qandasymyz turady.
Qazaqstan halqy, sonyń ishinde qazaq ulty tarıhtyń aýyr kezeńderin basynan keshirip, zardaptaryn áli tartyp kele jatqany belgili. Sonyń bir baǵyty – ulttyq demografııamen tikeleı baılanysty. Demografııalyq máseleler din men dil, densaýlyq, kóshi-qon, áleýmettik qorǵaý, syrtqy baılanys sııaqty salalardyń birlesip zertteýi arqyly júzege asyrylýy tıis.
Statıstıka komıtetiniń resmı deregi boıynsha, Qazaqstannyń halyq sany qarqyndy túrde óspese de, alǵa jyljý bar ekeni baıqalady. Mysaly, 2018 jyly respýblıkamyzda halyq sany 18 157 337 jetse, 2019 jyldyń basymen salystyrar bolsaq 1,31 paıyzǵa artyp, 18 395 567 turǵynǵa jetken. Bala týý kórsetkishinde de asa qatty ózgeris joq. 2017 jyly respýblıkamyzda 390 myń sábı dúnıege kelgen. Bul 2016 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 5 myńǵa kem. Al rekordtyq kórsetkish 1987 jyly tirkelgen eken. Onda Qazaqstanda 417 myń bala týylǵan.
Jumataı Álıev halyq sanyn kóbeıtý úshin halyq arasynda bala týýdy dáripteý kerek dep sanaıdy. «Qazirgi tańda teledıdar, gazet-jýrnaldarda bala týý týraly az aıtylyp jatqan joq. Memlekettiń, elimizdiń bolashaǵyn oılaǵan árbir otbasy halyq sanyn kóbeıtýge óz úlesin qosýy kerek. Áıtpese, keń-baıtaq jerimizdi qalaı saqtap qalamyz?», deıdi J.Álıev.
Halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııanyń sońynda demografııalyq damýdyń aldaǵy baǵyttaryn durys jolǵa qoıý úshin, jan-jaqty pikirler ortaǵa salyndy.
