Búginde Nur-Sultan qalasynyń kórki men kelbeti kelisken arhıtektýralyq sáýletin aıtpaǵanda, elordamyz jahandyq deńgeıdegi saıası ortalyqqa aınaldy. Oǵan qosa, álemdegi eń jas astanalardyń qatarynan oryn aldy. Osy oraıda arǵy-bergi tarıhty elekten ótkizip qarar bolsaq, astanany aýystyrý úderisiniń qyr-syry jarqyrap shyǵa keledi.
Ejelgi bıleýshiler óz rezıdensııalarynyń shańyraǵyn jańadan basyp alynǵan jerde tiktep, ýyǵyn shanshyp, keregesin kerip otyrdy. Bul – jańa ıeliktegi bıligin shegendeýdiń qarapaıym tásili. Bıleýshiler kóp jaǵdaılarda syrtqy áleýetti jaýdan bas qalany qorǵaý maqsatynda el astanasyn shekaradan alystaý jerge ornalastyrýǵa tyrysty.
Keıbir jaǵdaılarda astanalardyń shekten tys úlkeıip ketýinen paıda bolatyn tolassyz shý, bylǵanysh jáne ereýilderdiń qaýpine baılanysty da saıası ortalyq ózgerip otyrdy.
Osy úderisti zertteýshi saıası sarapshylardyń paıymdaýynsha, astanany basqa qalaǵa kóshirýdiń naqty sebepteri aıqyn.
Birinshiden, astanalarda halyq tyǵyzdana qonystanyp, údere kóshý úderisi tolastamaı ketedi.
Ekinshiden, astanany aýystyrý eldiń bas qalasy atanýǵa laıyqty, teń quqyly qalalar arasyndaǵy talas-tartystardy sheshý úshin qoldanylady.
Úshinshiden, áskerı qaýip tóngen sátte astana aýystyrý májbúrlikten týyndaıdy.
Sonymen qatar bas qalanyń geografııalyq jáne geosaıası jaǵdaıy kóńil kónshitpese, memleketti basqarýdaǵy jáne qoǵamdyq ómirdegi eski dástúrlerden arylý mindeti qoıylsa, jańa astana retinde tańdalǵan óńirdiń damýyn jedeldetý qajet bolǵan jaǵdaıda eldiń saıası ortalyǵy aýystyrylyp keldi.
Dál osy sebepter álem kartasyndaǵy ózgeristerdiń bastaýynda tur. Ádette eldiń astanasyn aýystyrý bir ǵana sebepke baılanyp qalmaıdy. Biraq osyndaı sebepterdi saralaı qarasaq, basymdyqqa ıe dáıekti tabýǵa bolady.
Áskerı jáne halyqaralyq jaǵdaı. Keıbir memleketter el astanasyn qalyptasqan áskerı jaǵdaıǵa baılanysty ýaqytsha jáne túpkilikti aýystyrýǵa májbúr bolady. Máselen, II dúnıejúzilik soǵys ýaqytynda Anrı Fılıpp Petenniń Fransııa astanasyn Vıshı qalasyna aýystyrýyna týra keldi. О́ıtkeni Germanııa Parıjdi basyp alǵan edi.
Tarıhtyń taǵy bir sátterinen soǵys nemese memleketishilik shıelenisterden soń memleketterdiń ekige bólinip ketkenin kóremiz. Osyndaı kezde bir tarap óziniń astanasyn jarııalap jatady. Máselen, qyrǵıqabaq soǵys kezinde Saıgon qalasy Ońtústik Vetnamnyń, Aden – Ońtústik Iemenniń, al Bonn – Germanııanyń astanasyna aınalyp shyǵa keldi. Alaıda, ýaqyt óte bul qalalar astana mártebesinen aıyryldy jáne qatardaǵy qalalardyń sapyna qosyldy.
Saıası sebep. Vashıngton qalasy 200 jyldan astam ýaqyttan beri Amerıkanyń saıası bıliginiń qonysy bolyp keledi. Ulybrıtanııadan táýelsizdik alý jolyndaǵy kúreste AQSh ókilderiniń jınalystary Fıladelfııada ótip turdy. Keıin áskerılerdiń shabýyldarynan keıin úkimet jınalys ótkizetin ortalyqqa baılanysty erejeler men qaǵıdalar ózgere bastady.
Kele-kele Potomak ózeniniń jaǵalaýyndaǵy Merılend jáne Vırdjınııanyń shekarasyna taıaý jer jınalys ótkizetin oryn retinde tańdaldy.
1788-1789 jyldary atalǵan jospar eki shtattyń jınalysynda maquldandy. Sol kezde Ulybrıtanııadan azattyq alýda, shtattardy bólýde eleýli eńbek sińirgen áskerı qolbasshysy Djordj Vashıngton prezıdent bolyp saılandy.
Ýaqyt óte saıası ortalyqqa aınalǵan óńir Kolýmbııa avtonomdyq aýdany bolyp atalyp, Vashıngton eldiń bas qalasyna aınaldy. 1800 jyly jańa qala boı kótergennen keıin el astanasy Fıladelfııadan resmı túrde kóshirildi.
El astanasynyń saıası sebeptermen kóshirilýin Japonııa, Úndistan, Reseı men Aýstralııa da bastan ótkerdi.
Aıtalyq, qazir Sıdneı men Melbýrn Aýstralııanyń eń iri qalalary bolyp esepteledi. Al HH ǵasyrdyń basynda eki qalanyń arasyndaǵy astana mártebesin ıelenýge baılanysty talas-tartystar órship ketýi sebepti «Aýstralııanyń astanalyq aýmaǵy» dep atalǵan jańa qalany jobalaý men salý týraly sheshim qabyldandy. Qazirgi astana – Kanberra «kezdesý orny» degen maǵynany bildiredi jáne qurylys jumystary 20 jylǵa sozyldy.
Ekonomıka jáne áleýmettik sala. Brazılııanyń halqy tyǵyz qonystanǵan Rıo-de-Janeıro qalasy jaǵalaýǵa jaqyn qonys tepkendikten áskerı qaýip-qaterge uryna berýi sebepti el astanasy mártebesi 1960 jyly qurlyqtyń qoınaýynda jańadan salynǵan qala – Brazılıaǵa berildi.
Bul qadam eldiń jaǵalaý boıy qonystanǵan halyq sanyn azaıtýǵa baǵyttalǵan edi. Eldiń sol kezdegi prezıdenti Jýselıný Kýbıchekanyń aıtýynsha, ol jarty ǵasyrǵa shamalanǵan qurylysty bes jyldyń ishinde júzege asyryp tynǵan.
Brazılıa qalasyn turǵyzýǵa shamamen 2 trln AQSh dollary jumsalǵan. Osynyń sebebinen úkimet aldaǵy jyldardyń bıýdjetin jasaqtaýda kóptegen qıyndyqtarǵa tap boldy.
Bastapqyda jańa astanada áleýmettik tepe-teńdik saqtalyp, Brazılııanyń ózge qalalaryndaǵydaı kóshede uıyqtaýshylar bolmaıdy delingenimen, baılar men kedeıler qatar boı kórsetti. Qaladaǵy qurylys jumystary bitpeı-aq Brazılıada kedeıler aýdany paıda boldy.
Dál osyndaı áleýmettik sebepterge baılanysty, atap aıtqanda bas qaladaǵy halyqtyń tyǵyz qonystanýynan Pákistan, Nıgerııa, Malaızııa memleketteri astanalaryn ózgertýge májbúr boldy.
Ekologııa. Astana aýystyrýdyń joǵaryda atalǵan sebepterine ekologııalyq kúrdeli ahýaldyń da qatysy bar. Máselen, bizdiń elimizdiń astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirýdiń basty sebepteriniń qatarynda dál osy ekologııalyq ahýal aıtylady. Árıne Elbasy astanany aýystyrý týraly bastamasyn jarııalap, depýtattar aldynda jasaǵan tarıhı baıandamasynda Aqmola qalasynyń táýelsiz memleketimizdiń astanasy bolyp tańdalýynyń 32 negizgi ólshemin atap kórsetti. Olar: áleýmettik-ekonomıkalyq, geosaıası, kólik ınfraqurylymy, ınjenerlik-kommýnıkasııalyq, qurylys, eńbek resýrstary jáne basqa da qolaıly múmkindikter bolatyn.
«…Sizderdiń qaraýlaryńyzǵa respýblıkanyń ómirine, ásirese aldaǵy bolashaǵy úshin asa mańyzdy máseleni – elimizdiń astanasyn kóshirý týraly máseleni qoıǵaly turmyn. Almaty táýelsiz memlekettiń talaptaryna qazirdiń ózinde-aq jaýap bere almaıdy, – dedi sonda Memleket basshysy. – Sondyqtan meniń tapsyrmam boıynsha memlekettiń jańa astanasynyń ornalasatyn jerin anyqtaý maqsatynda respýblıkanyń kúlli aýmaǵy egjeı-tegjeıli tekserýden ótkizildi. 32 parametr boıynsha júrgizilgen saraptama barlyq nusqalardyń ishinde eń durysy Aqmola ekenin kórsetti», degen edi Elbasy depýtattar aldynda.
Qazir bul sheshimniń durystyǵyn ýaqyttyń ózi dáleldep otyr. Búginde Nur-Sultan qalasy aıshyqty astanalardyń aldyńǵy leginen oryn alady.
Sonymen qatar bizdiń elimizdiń izimen Ázerbaıjan, Bolıvııa, Ulybrıtanııa, Mysyr, Ispanııa, Meksıka, Reseı, Fransııa, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Indonezııa, Taıland, Argentına, Iran jáne basqa da memleketter astanalaryn aýystyrýdyń tıimdi jaǵyn qarastyrýda.
