Elbasymen birge – jańa jetistikterge!

Eńserilgen kúrdeli mindetter

Táýelsizdik alǵan alǵashqy sátterde el aldynda óte mańyzdy mindet turdy, ol – jas memlekettiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵynyń saqtalýyn qamtamasyz etýge qabiletti Qarýly Kúshterdi qurý. Táýelsiz Qazaqstan áskeriniń resmı tarıhy 1992 jylǵy 7 mamyrda – «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qurý týraly» Prezıdent Jarlyǵy shyqqan kúni bastaldy. Qarýly Kúshterdi qurý Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan 40-shy jeke Qyzyl Týly jalpy áskerı armııa, sondaı-aq áskerı-áýe kúshteri men áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri bazasynda júzege asyryldy.

Táýelsizdik jarııalanǵannan keıin alǵashqylardyń biri bolyp ishki tár­tip­ti qamtamasyz etý úshin el Pre­zı­den­tiniń sheshimimen 1992 jylǵy 10 qań­tarda Ishki ister mınıstrliginiń Ishki áskerleri, sol jyldyń 18 tamyzyn­da bu­rynǵy KSRO-nyń Shyǵys sheka­ralyq ok­rýginiń bazasynda Shekara ás­ker­leri quryldy. Aýyr jaǵdaılarǵa qara­mas­tan, Elbasy basshylyǵymen qys­qa mer­zimde áskerlerdi basqarý júıe­sin qurý, qazaqstandyq áskerdi qar­jylyq, materıaldyq-tehnıkalyq jáne medı­sı­nalyq qamtamasyz etýdi jolǵa qoıý múmkin boldy.

Bastapqy kezeńde áskerı bilim berý júıesin qurýdyń basty mindeti áske­rı-oqý oryndarynyń jeke jeli­sin qalyptastyrý, oqytýdy uıym­das­tyrýdyń ońtaıly modelin izdeý boldy. Armııa kásibı kadrlardy qajet etti. Ol kezde Almaty joǵary jalpyáskerı komandalyq ýchılıshesiniń bastyǵy boldym. Sondyqtan áskerı mamandardy daıarlaý qajettiligi men problemalary týraly jaqsy habardar edim.

Ofıserlik quramdy daıyndaý úshin arnaıy kýrstar men eksternattar ashyldy. Osy máseleni Almaty joǵary ás­kerı ýchılıshesi men 1994 jyly Aq­tóbe azamattyq avıasııa joǵary ushý ýchılıshesiniń áskerı kafedrasynyń negizinde qurylǵan áskerı-áýe kúshteri fakýlteti sheshti. Osy máselelermen Elbasynyń tikeleı ózi aınalysqanyn maqtanysh sezimmen eske alýǵa bolady.

Táýelsiz Qazaqstan áskeriniń qu­rylýy kezinde ofıserlerdiń shtattyq sanynan tek 40-45 paıyz ǵana qalǵanyn esterińizge sala keteıin. Sonymen birge áskerlerdiń jaýyngerlik daıyndyǵyna jáne áskerlerdegi quqyqtyq tártipti nyǵaıtýǵa ofıserlik kadrlardyń óz tarıhı otanyna ketip, turaqtamaýy eleýli zalal keltirdi.

Sol kezde Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev tabysty ulttyq áskerı ǵylymı bazany qurý jáne damytý úshin áskerı mamandardy daıarlaýdyń ózek­tiligine nazar aýdardy. Sol kezde áskerı kadr­lardy I.S.Konev atyndaǵy Almaty joǵary jalpyáskerı komandalyq ýchılıshesi eki mamandyq boıynsha ǵana daıyndady, árıne bul Qarýly Kúsh­terdiń qajettiligin qamtamasyz etpedi. Bul problemany sheshý múddesinde ýchılıshe ofıser kadrlaryn daıarlaýdyń kópbeıindi júıesine aýystyryldy. Mundaı jaýapty kezeńde Qazaqstan Qarýly Kúshteri Joǵarǵy Bas qolbas­shy­synyń mindetterin iske asyrý boıyn­sha kúrdeli jumys maǵan senip tapsyryldy.

Qorǵanys mınıstrligi 1993 jyldan bastap joǵary oqý ornyn keńeıtý týraly sheshim qabyldady. Ýchılıshe tórt mamandyq boıynsha kadrlar daıarlaı bas­tady, al 1994 jyldan bastap oqý orny kópbeıindi bolyp, ofıserlerdi on bir áskerı mamandyq boıynsha daıarlaýǵa kiristi. 1997 jylǵy aqpanda Almaty joǵary áskerı ýchılıshesi – Áskerı akademııaǵa, sodan keıin Ult­tyq qorǵanys ýnıversıtetine aınaldy. Ujymmen áskerı kadrlardyń bilim sapasyn arttyrý boıynsha reformalar júrgizdik. Bul kezeń men úshin 1997 jyldan 2002 jylǵa deıin áskerı akademııany basqarǵanyma oraı este qaldy.

1996 jyly Qorǵanys mınıstrliginiń janynan kishi komandırler daıarlaý úshin Kadet korpýsy quryldy, 1999 jyly 8-11 synyptar úshin mektep baǵdarlamasynyń pánderimen qatar áskerı pánderdi meńgertetin S.Nur­maǵambetov atyndaǵy «Jas Ulan» áskerı mektebi ashyldy.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Qa­rýly Kúshterin reformalaý týraly» 1997 jylǵy 17 qarashadaǵy Jarlyǵymen N.Nazarbaev Qarýly Kúshterdiń qurylymyn zamanaýı jaǵdaıda armııa óz fýnksııalaryn beıbit ýaqytta da, erekshe kezeńde de teń tabyspen oryndaı alatyndaı etip qaıta qurdy. Iаǵnı, Jalpy maqsattaǵy kúshter, Áýe qorǵanysy kúshteri jáne Memlekettik shekarany qorǵaý kúshteri quryldy.

1998 jylǵy 26 maýsymda «Ulttyq qaýipsizdik týraly» Zańǵa qol qoıyldy. Ol respýblıkanyń jańa kezeńdegi ulttyq múddelerin, olardy qorǵaý prınsıpterin jáne qaýipsizdikke tónetin negizgi qaterdi anyqtady. Sońǵylary shekaralarymyzǵa jaqyn ornalasqan turaqty áskerı shıelenispen baılanys­ty boldy. Sol kezde Aýǵanstandaǵy so­ǵys jaǵdaıy erekshe ózekti edi.

1999 jylǵy jeltoqsanda Qaýip­sizdik keńesiniń otyrysynda Qazaq­stan­nyń ulttyq qaýipsizdiginiń 1999-2005 jyldarǵa arnalǵan strategııasy usy­nyldy. Bul qujatta óńirdegi jaǵdaıǵa tereń taldaý jasala otyryp, eldiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi sharalar kesheni qarastyryldy.

Qazaqstan Qarýly Kúshterin qar­jy­landyrýdyń naqty ulǵaıýy 2000 jyly bastaldy. Ekonomıkalyq ósý qorǵanys bıýdjetin qarjylandyrýǵa oń áser etti, ol jyldan-jylǵa ulǵaıyp, ishki jalpy ónimniń bir paıyzyn qurady. Osy kezeńde áskerı okrýgterdi qurý bastaldy. 2002 jylǵa deıingi kezeńdi qamtyǵan Áskerı qurylystyń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýdyń birinshi kezeńinde Qarýly Kúshterdiń qurylymy ońtaılandyryldy, quramyna «Qazbat» bitimgershilik batalony kirgen utqyr kúshter qalyptastyryldy. 2006 jyly onyń bazasynda «Qazbrıg» brıgadasy quryldy. Ońtústik, Shyǵys, Ortalyq jáne Batys áskerı okrýgterin jınaqtaý jáne qalyptastyrý kezinde aýmaqtyq prınsıpine kóshý jalǵastyryldy.

Qazaqstan armııasyn kásibılendirý

Eldiń qorǵanys salasyn damytýdyń jańa kezeńi 2003 jylǵy 7 mamyrda qol qoıylǵan «Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly kúshteriniń qurylymyn odan ári jetildirý jónindegi sharalar týraly» Prezıdenttiń Jarlyǵy boldy. Bas shtabtyń bazasynda Shtab bastyq­tarynyń komıteti quryldy. Qarýly Kúshterdiń úsh túrli qurylymyna – Qurlyqtaǵy áskerge, Áýe qorǵanysy kúshterine, Áskerı-teńiz kúshterine kóshý júzege asyryldy. Utqyr kúshter negizinde Aeroutqyr áskerleri – Joǵarǵy Bas qolbasshynyń rezervi qalyptasty. Basqarýdy arttyrý úshin áskerı okrýgter «Batys», «Shyǵys», «Ońtústik», «Astana» óńirlik qolbasshylyqtary bolyp qaıta jasaqtaldy.

Áskerı akademııa bazasynda Shortandy qalasynda Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti ashyldy. Áskerı-oqý oryndary áralýandyq qaǵıdaty boıynsha qaıta quryldy: Qurlyq áskerleri ınstıtýty (Almaty), Áýe qorǵanysy kúshteri ınstıtýty (Aqtóbe), Áskerı-teńiz kúshteri ınstıtýty (Aqtaý). 2014 jylǵy shildede kadrlardy daıarlaý júıesin jetildirý jáne áskerı ǵylymdy damytý úshin jaǵdaı jasaý maqsatynda elordada Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti ashyldy. Qarýly kúshterdi túrlendirýdiń basty baǵyty áskerdi kásibılendirý boldy. Jınaqtaýdyń aralas prınsıpine kezeń-kezeńmen kóshý bastaldy. Kásibı serjanttar ınstıtýty paıda boldy.

2005 jylǵy maýsymda «Áskerı mindettilik jáne áskerı qyzmet týraly» Zań qabyldandy, ol áskerı qyz­mettiń jańa merzimderin anyqtady: mer­zimdi qyzmettegi áskerı qyzmetshiler úshin – 12 aı, zapastaǵy ofıserler úshin – 24 aı. 2006 jyly Qarýly Kúsh­terdi 2010 jylǵa deıingi kezeńge damy­týdyń memlekettik baǵdarlamasy iske qosyldy. 2007 jyly jańa Áskerı doktrına bekitildi, ol terrorızm, ekstremızm, zańsyz bandalyq qurylymdar alǵa tartyp otyrǵan qazirgi zamannyń jańa syn-qaterlerine jaýap berdi.

Táýelsizdik jyldary áskerı kadr­lardy daıarlaýdyń ulttyq júıesi qalyptasty. Áskerı bilim úsh deńgeıli Bolon júıesi: bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýra (PhD) negizinde jumys isteıdi.

Búgin biz qazaqstandyq áskerı ǵy­lymdy damytýdaǵy oń ózgeristerdi atap kete alamyz. Qarýly Kúshterde ǵylymı-pedagogıkalyq jáne ǵylymı qyzmetpen negizinen elimizde daıyndalǵan 50-den astam ǵylym doktory, ǵylym kandıdaty, 20-dan astam fılosofııa doktory aınalysady. Qazaqstan armııasy qurylǵan kezde tek bir ǵana áskerı ǵylym kandıdaty bolǵan. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Áskerı ǵylymdar akademııasy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi quryldy, ol áskerı ǵylymdy damytýǵa jan-jaqty járdem kórsetedi, neǵurlym mańyzdy jáne perspektıvaly áskerı-ǵylymı zertteýler men áskerı-tehnıkalyq ázirlemelerdi iske asyrýǵa yqpal etedi. Qazirgi ýaqytta Áskerı ǵylymdar akademııasy elimizdiń barlyq jetekshi áskerı ǵalymdaryn biriktirýde.

Beıbitshilik týyn jelbiretken jaýyngerler

Elimizdiń bitimgershilik qyzmetiniń tarıhy 20 jylǵa jýyqtaıdy. Osy ýaqyt ishinde qazaqstandyq áskerı qyz­metshiler álemniń ár túkpirindegi beıbitshilik pen qaýipsizdikti qoldaý jónindegi operasııalarǵa qatysty. 2015 jylǵy 15 maýsymda Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń bitimgershilik qyzmeti týraly» Zańǵa qol qoıdy. Sol kezden bastap Qazaqstan Qarýly Kúshteri ulttyq kontıngentiniń álemdegi bitimgershilik operasııalaryna qatysýyn retteýde memlekettiń naqty mindetteri men quzyreti anyqtaldy.

Otandyq bitimgershilik qyzmetiniń tarıhy qazaqstandyq bitimgershilik batalonyn qurýdan bastaý alady. «Qazbat» Qazaqstan Prezıdentiniń 2000 jylǵy 31 qańtardaǵy О́kimine sáıkes jáne Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń bitimgershilik operasııalaryndaǵy is-qımyldarǵa daıyndyǵyn qamtamasyz etý týraly nusqaýlaryn oryndaý maq­sat­ynda quryldy. 2003 jyly Qazaq­stan Iraktaǵy turaqtandyrý kúshteri­niń quramynda bitimgershilik qyzme­tine qatysý úshin qazaqstandyq «Qazbat» bitimgershilik batalonynyń ınjener­lik-saperlik bólimshesin jiberdi. B­i­tim­gershilik qyzmeti kezeńinde 9 rotasııa júr­gizildi, onda koalısııalyq kúshter qura­mynda Qazaqstan armııasynyń 290 áskerı qyzmetshisi qatysty. Kon­tıngenttiń negizgi mindetteri jarylmaǵan oq-dárilerdi izdeý jáne joıý, dalalyq sýmen jabdyqtaý pýnktterin jabdyqtaý, sýdy tazartý jáne medısınalyq kómek kórsetý boldy.

Iraktaǵy mıssııa bastalǵannan beri batalon jarylý qaýpi bar 4 mıllıon zatty joıyp, 6 718 tekshe metr sýdy ta­zart­ty. 2005 jyldan bastap tájirıbe alma­sý aıasynda Qazaqstan Qarýly Kúsh­teriniń nusqaýshylary Iraktyń áske­rı akademııasynyń 572 kýrsantyn saper isine oqytty. Qazaqstandyq áske­rı dárigerler amerıkalyq «Delta» baza­synyń medısınalyq tobyna únemi tartyldy, onda 5000-nan astam jergilikti halyq pen koalısııa ókilderine – negizinen terrorıstik shabýyldardan zardap shekken áıelder men balalarǵa medısınalyq kómek kórsetildi.

Iraktyń basshylyǵy, koalısııa bo­ıynsha seriktester Qazaqstanǵa úlken rızashylyqtaryn bildirdi, óıtkeni elimiz 2003 jylǵy 19 tamyzdan bas­tap «Irak erkindigi» operasııasyna qatysty jáne barlyq qıyndyqtar men daǵdarystyq jaǵdaılarǵa qaramastan, óziniń odaqtastyq boryshyna adal boldy. Koalısııanyń jetekshi memleketteriniń saıası kóshbasshylary Qazaqstannyń Iraktaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosqan úlesine birneshe ret joǵary baǵa berdi.

Osylaısha Tuńǵysh Prezıdenttiń tikeleı qatysýymen jáne onyń paıymdaýyna sáıkes qazaqstandyq Qarýly Kúshterdiń, sondaı-aq álemdik jáne óńirlik jaǵdaıdyń ózgerý úrdisterine sáıkes táýelsiz Qazaqstannyń áske­rı bilim berý júıesi sheńberinde tár­bıe­lengen joǵary bilikti mamandary bar, áskerı qabiletti, jaqsy jabdyqtalǵan, jı­naqy armııa quryldy. Sonymen qatar Elbasynyń halyqaralyq yntymaq­tastyqty damytýǵa qosqan úlesin atap ótken jón. 1993 jyly qazaqstandyq ás­kerı qyzmetshilerdi Reseı, AQSh, Túr­kııa, Qytaı jáne basqa elderdiń áske­rı-oqý oryndarynda oqytýǵa basta­ma­shylyq jasady. Al búgin Qazaq­stannyń áskerı-oqý oryndarynda Qyr­ǵyzstannan, Tájikstannan, Arme­nııadan kelgen tyń­daý­shylar bilim alýda.

Búginde áskerı bilim berý salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq mem­le­kettiń kópvektorly saıasatyn tolyq kór­setedi – bul NATO-men áriptestik, UQShU-ǵa mú­­she memlekettermen kóp­jaqty ne­giz­de óza­ra is-qımyl, TMD elderimen ynty­maq­­tastyq, «Beıbitshilik jolyndaǵy árip­­tes­tik» baǵdarlamasy boıynsha ózara is-qımyl.

Táýelsizdik jyldarynda Qazaq­stan­nyń qorǵanys bıýdjeti udaıy ósti: eger 1993 jyly ol 8 mlrd teńgeni qurasa, 2018 jyly 487 mlrd-tan astam teńgeni qurady.

Eldiń áskerı-ónerkásiptik kesheni tikushaqtardy, áskerı optıkany, radıolokasııa jáne radıoelektrondyq kúres júıelerin qurastyrýdy júzege asyrdy, avıa jáne bronetehnıkany jóndeýdi retke keltirdi. 2012 jylǵy mamyrda «Qa­zaqstan» zymyran-artıllerııalyq kemesi sýǵa túsirildi.

«Táýelsizdik dáýiri» kitabynda N.Á.Nazarbaev shekaralardyń myzǵy­mas­tyǵyna jáne memlekettiń áskerı qaýip­sizdigine qatysy bar basty ınstı­týt­tardyń biri ulttyq Qarýly Kúshter ekenin atap ótti. XX ǵasyrdyń aıaǵyn­daǵy kúrdeli halyqaralyq jaǵdaı el basshylyǵyn onyń qorǵanys qabiletin arttyrýǵa erekshe mán berýge mindettedi.

Táýelsizdik alǵannan bastap búgingi kúnge deıin bizdiń armııamyzdyń qalyp­tasý hronologııasy – bul el tarıhynyń shejiresi. Bizdiń memleketimiz ben ekonomıkamyz úshin kúrdeli kezeńde júzege asyrylǵan áskerı saladaǵy qurylymdyq ózgerister elimizdiń zamanaýı, jınaqy joǵary mobıldi, jaqsy jaraqtalǵan jáne áskerı qabiletti Qarýly kúshter úshin berik negiz qalaýǵa múmkindik berdi.

Osynyń bári áskerı istiń túrli salalary boıynsha daıarlaýdyń tolyq sıklin qamtıtyn, áskerı bilim berýdiń qazaqstandyq modelin qurý boıynsha Elbasynyń sarabdal, syndarly saıasatynyń arqasynda múmkin boldy.

Qazaqstan Qarýly Kúshteri Joǵarǵy Bas qolbasshynyń qoıǵan mindetterin kez kelgen jaǵdaıda oryndaýǵa qabiletti ári elimizdiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń senimdi kepili.

Abaı TASBOLATOV,

general-leıtenant, Parlament Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi