Jahandyq ekonomıka Jylan jylǵy jaǵdaı qandaı?

Beısenbi, 10 qańtar 2013 7:26

Tórtkúl dúnıeni ekonomıkalyq tyǵyryq qursaýyna alǵan jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysynyń aıaqtalar kezeńin kórýdiń aýyly alys sııaqty. Qurlyqtardyń bárin qursaýlaǵan bul ekonomıkalyq kúızelisti sarapshylar san-saqqa júgirtip, daǵdarystyń birinshi tolqyny, daǵdarystyń ekinshi tolqyny, daǵdarystyń sozylmaly saldary degen sııaqty boljamdar jasady.

Beısenbi, 10 qańtar 2013 7:26

Tórtkúl dúnıeni ekonomıkalyq tyǵyryq qursaýyna alǵan jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysynyń aıaqtalar kezeńin kórýdiń aýyly alys sııaqty. Qurlyqtardyń bárin qursaýlaǵan bul ekonomıkalyq kúızelisti sarapshylar san-saqqa júgirtip, daǵdarystyń birinshi tolqyny, daǵdarystyń ekinshi tolqyny, daǵdarystyń sozylmaly saldary degen sııaqty boljamdar jasady. Birqatar dýaly aýyz sarapshylar tarıh tabaldyryǵyn attaǵan jylan jyly jahandyq daǵdarys quryqtalyp, dúnıe júziniń ekonomıkasy jańa damý soqpa­­­ǵyna túsedi degen saryndaǵy pikirlerin alǵa tartqan edi. Alaıda, ekonomısterdiń ekinshi bir toby bul pikirdi joqqa shyǵaryp, «qýyrdaqtyń kókesin túıe soıǵanda kóresiń» degendeı, ekonomıka­lyq kúızelistiń keremeti áli alda degen tujyrymdaryn dáleldep baǵýda. 

Olardyń aıtýynsha, álemdik ekonomıkanyń burynǵy qozǵaý­shy kúshi bop sanalatyn AQSh jáne Eýropalyq odaq elderiniń áleýetteri álsirep, jahandyq eko­nomıkany barǵan saıyn keri tartatyn tejegishke aınalýda. Sońǵy jyldary beleń alǵan daǵ­darys kezeńinde ekonomıka­lyq da­mýdyń birshama joǵary qarqy­nyn kórsetken Qytaı, Úndistan, Brazılııa jáne Reseıdiń álemdik ekonomıkany damýdyń jańa soq­paǵyna shyǵarýǵa múmkindikteri jetpeıdi. Sóıtip, naqty daýasy tabylmaı turǵan jahandyq eko­no­mıkalyq daǵdarys jylan jyly da ýshyǵa túsetin sııaqty. Qar­jy-ekonomıkalyq daǵdarys 2013 jyly barlyq dárejedegi ekonomıkalar úshin kúrmeýi kúr­deli quqaıǵa aınalatyn túri bar. Eń alańdatarlyǵy sol, dýaly aýyz sarapshylar da, ǵulama ǵalym ekonomıster de bul daǵdarystyń 2013 jyly qandaı sıpatta bola­tyndyǵyn dál boljap aıta almaı otyr. О́tken jyldyń sońyn­daǵy jáne bastalǵan jyldyń alǵashqy aptalaryndaǵy barlyq  derek kózderin zertteı shúıliksek te, birde-bir saraptaý kompanııa­larynyń aǵymdaǵy jaǵdaıdy tap basyp, naqty boljam jasaǵan tujyrymdaryn taba almadyq.
Birikken Ulttar Uıymynyń 2012 jylǵy jeltoqsan aıyndaǵy saraptamalyq baıandamasy da kóńilge medeý bolar oń derekter keltire almady. BUU-nyń baıandamasy boıynsha, álemdik ekono­mı­kanyń damý qarqyny 2012 jyly óte baıaýlaǵan, soǵan sáıkes aldaǵy eki jylda da sylbyr bolmaq. BUU-nyń boljamy boıynsha, 2013 jyly jahandyq ekonomıka 2,4 paıyz, al 2014 jyly 3,2 paıyz ósim kórsetpek. Onyń ústine eýroaımaq qazirdiń ózinde resessııaǵa túsken. «Álemdik ekonomıkalyq ahýal jáne 2013 jylǵa arnalǵan boljamdar» atty bul baıandamany Nıý-Iorkte ótken baspasóz máslıhatynda jan-jaqty tanystyrǵan BUU-nyń Ekonomıka jáne áleýmettik máseleler jónindegi departamen­tiniń dırektory Rob Vos 2013 jyly álemdik ekonomıkanyń jaq­saratyndyǵy týraly eshbir jyly lebiz aıta almaıtyndyǵyn atap kórsetti. Sonymen birge, onyń aıtýynsha, búginde álemniń kóptegen memleketteri bastan keship otyrǵan jumyssyzdyq ke­seliniń tamyryna balta shabylmaıdy. Eýropada jáne AQSh-ta oryn alǵan qazirgi ekonomıkalyq ahýal 2008-2009 jyldardaǵy úl­ken resessııa kezinde joıylǵan jumys oryndaryn qalpyna kel­ti­rý úshin keminde áli bes jyl ýaqyt kerek ekenin kórsetedi. Baıandama avtorlary ekonomıkalyq kúızelistiń tamyry birqatar da­my­ǵan elderdiń ekonomıkasyn­da­ǵy tereń problemalarda jatqan­dy­ǵyn alǵa tartady. Ásirese, Eýropadaǵy erekshe beleń alǵan jumyssyzdyq, qarjy sektoryn­daǵy turaqsyzdyq, búıiri solǵan bıýdjetti únemdeý úshin shómish­ten qysý ádisteri damyǵan elder­di sańylaýy joq tuıyqqa tiregen. Osynyń saldarynan eýroaımaq­taǵy birqatar elder naqty resessııa jaǵdaıynda otyr. Eýro­aımaqtaǵy jumyssyzdyq buryn-sońdy bolmaǵan joǵary deńgeıge jetken. Sondaı-aq, 2012 jyly AQSh-tyń ekonomıkasy ábden álsiredi. Boljam boıynsha, 2013 jyly AQSh ekonomıkasynyń damýy 1,7 paıyz kóleminde ǵana bolady dep kútilýde.
Mamandardyń pikirinshe, álem­dik ekonomıkanyń aldynda turǵan qaýipti táýekelderdiń eń bastysy – damýshy ekonomıkalardan kapıtaldardyń shetke ke­týi, Eýropalyq valıýta odaǵynyń ydyraý qaýpiniń kúsheıýi, jahan­dyq ekonomıkanyń qozǵaýshy kúshteriniń álsireýi bolyp otyr. Sonymen damýshy ekonomıkalardan kapıtaldyń shetke ketýiniń qaýpi degenimiz ne? Máselen, Reseı, Brazılııa, Úndistan jáne Qytaı sııaqty elderdiń damýshy ekonomıkalaryna qyzmet kórse­tetin shetel ınvestorlarynyń bul elderge degen qyzyǵý­shy­lyǵy azaıatyn bolsa, ekonomıkaǵa nár berip turǵan qarjy tasqyny tyıylady. Kapıtaldyń kóptep shetke ketýi ulttyq kompanııa­lardyń aksııalarynyń tómende­ýine, ekonomıkanyń damý qarqy­nynyń tejelýine ákep soǵady. Osynyń bári túptep kelgende, adamdardyń turmys dárejesiniń tómendeýine yqpal etedi. Al ol tutyný suranysyn tómendetedi. Eger ekonomıkasy damyǵan el­der­diń taýarlaryn damýshy el­der­diń tutynatynyn eskersek, mundaı ahýal damyǵan elder eks­porty­nyń azaıýyna ákep soqty­rady. Endeshe, damýshy elderdiń kapıta­ly­nyń syrtqa ketýi ult­tyq ekonomıkalardy qurdymǵa ti­reıdi. Álemdik ekonomıkada qa­lyptas­qan mundaı jaǵdaı 2013 jyly jańa qarjy daǵdarysy­nyń beleń alýyna jol ashady. Kez kelgen iri ekonomıkalarda oryn alǵan defolt búkil ja­han­dyq ekonomıkaǵa áser etetindigi daýsyz.
О́tken jyldyń sońǵy aılarynda jáne jańa jyldyń basynda qalyptasqan jaǵdaı eýro­aı­maqtyń ydyraý qaýpin jaqyn­data túsken sııaqty. Bul jerdegi tolǵandyrar túıin –  ótken jyly ǵalymdar kóp daýlasqan Grekııa eýroaımaqta qala ma, álde drah­maǵa qaıta kóshe me degen másele ǵana emes, odan da aýqymdy bolyp otyr. 2013 jyly Eýropalyq odaq osy ýaqytqa deıin ómir sú­rip kelgen dárejesin saqtap qala ala ma? Bul rette Shyǵys Eýropa elderi Batys elderiniń taýarlaryn ótkizetin qolaıly rynok bolǵysy kelmeıdi. Olar óz taýar óndirýshilerin qorǵaý maqsatynda kedendik kedergiler ornatýdy oılaýda. Buryn Shyǵys Eýropa elderi úshin biryńǵaı odaq arzan nesıeler alýǵa, turǵyndardyń damyǵan Batys elderinde jumys istep, mol paıda tabýyna jaǵdaı jasaǵan bolsa, endi mundaı múm­kindikter tolyq joıyldy. Son­dyqtan Shyǵys Eýropa elderiniń de biryńǵaı odaqqa degen kóńil­deri sýı bastady. Búginde Eýro­palyq odaq – álemdegi iri eko­no­mıkalardyń biri. Eger, keıbir sa­rapshylardyń sáýegeıligi ke­lip, 2013 jyly Eýroodaq qur­dym­ǵa qulaıtyn bolsa, onda ja­handyq ekonomıka da ońalmastaı eseńgi­reıtindigi daýsyz. Sondyq­tan 2013 jyly jahandyq ekono­mı­ka­lyq damý úrdisi qalaı bo­la­tyn­dyǵyn boljaýdyń mańyzy zor.
Dúnıeni dúrliktirgen 2007-2009 jyldardaǵy álemdik qarjy daǵdarysyn aldyn ala dál bol­jaǵan amerıkalyq ekonomıst Nýrıel Rýbını óziniń batyl boljamdarymen taǵy da nazar aýdartty. Jaqynda ol Reuters agenttigine bergen suhbatynda Qytaı ekonomıkasynda 2013 jyly «qatqyl qoný» jaǵdaıynyń oryn alatyndyǵyn atap kórsetti. «Qatqyl qoný» degen termın ush­qyshtarǵa tán, ıaǵnı ushaqtyń ál­debir qaýipti jaǵdaıdyń aldyn alý úshin shuǵyl qoný tásilin bil­diredi. Al ekonomıkada «qatqyl qoný» uǵymy damýdyń tejelgen­digin, jekelegen tipti jalpy eko­nomıkadaǵy daǵdarystyń oryn alǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. QHR eko­nomıkasynyń damý qarqy­ny­nyń tejeletindigi týraly buryn­nan beri aıtylyp keledi. Alaıda, Nýrıel Rýbını atap kórset­ken­deı, daǵdarysty jaǵdaıdyń or­yn alatyndyǵy áli aıtyla qoı­ǵan joq edi.
Jalpyǵa belgili, búginde Qy­taı álemdegi №1 eksporttaýshy el bolyp sanalady. Sońǵy jyldary QHR-daǵy IJО́-niń jyl sa­ıynǵy ósimi 10 paıyzdan tómen­dep kórgen emes. El ekonomı­ka­synyń jyldyq ósý qarqynynyń 3/1-in eksporttyq ósý dınamıkasy quraıdy. Qytaı bankindegi qaýipsizdik qorynda 3,5 trıllıon dollar qarjy jınaqtalǵan. Eý­ro­odaq elderin tyǵyryqqa tire­gen daǵdarystyń Qytaı ekonomıkasyna keltirip otyrǵan zalaly zor. Kári qurylyqty qursaýlaǵan daǵdarys tereńdeı beretin bolsa, Aspanasty eliniń ekonomıkasy da kúrt keri ketpek.
О́tken jyldyń sońǵy toqsan­da­ryndaǵy QHR ekonomıkasyn­da­ǵy tejelý úderisteri álemniń kóp­tegen ınvestorlaryn erekshe alań­­datty. Sarapshylar boljap otyr­ǵanyndaı, Qytaı ekonomı­ka­sy­nyń ósimi 8 paıyzdan tómen­deıtin bolsa, Aspanasty elindegi kóp­tegen óndiris oshaqtary toq­taıdy. Álemniń eń iri ekonomı­ka­syndaǵy mundaı tejelý jahan­dyq daǵda­rystyń qalyńdaýyna ákep soǵa­dy. Sondyqtan Qytaı úshin Eýro­odaq elderiniń qaryz qursaýynan shyǵyp, ekonomıkalaryn ońalta bastaýynyń mańy­z­y zor.
Nýrıel Rýbını óziniń suhba­tynda Shyǵys Qytaıǵa barǵan saparyndaǵy Shanhaıdan Han­chjoý­ǵa deıingi júrip ótken jo­lyndaǵy óziniń kórgen áserleri­men bólisedi. Ol ózi mingen júr­dek poıyzdyń jartylaı bos bol­ǵandyǵyn aıta kelip, jolda kezdesken stansalardaǵy jolaýshy­lar­dyń da qarasy tym az ekenin baıqaǵan. Temir jol boıymen qatarlasa salynǵan avtobannyń da tolyq qýatynda paıdalan­baı­tyndyǵyn kórgen. Sonymen bir­ge, bul eki qala áýe baılanysymen de tolyq qamtamasyz etilgen. Mine, osylardyń bárin kókeıine túıgen Rýbını júrdek poıyz, tamasha avtoban, ushaq baǵyttary joǵary suranysqa ıe bolmaı otyrǵandyǵyn alǵa tartyp, ar­tyq­shylyq oryn alǵandyǵyn dá­leldeıdi. Bir jaǵynan alǵanda, tamasha ınfraqurylymdar túzi­lip, qolaıly turǵyn úıler boı kótergen. Ekinshi jaǵynan alǵan­da, halyq úshin aýadaı qajet osy ıgilikterdiń bári qymbatshy­lyq­qa baılanysty suranysqa ıe bola almaı qańyrap qalǵan. Bunyń qupııasy Qytaı basshylyǵynyń ekonomıkany barynsha modernızasııalaý saıasatynda jatyr. Iаǵnı el bıligi áleýmettik turaqty­lyq­qa basymdyq bere otyryp, tur­ǵyn­dardyń jappaı jumyspen qam­tylýyna birinshi kezekte jaǵ­daı jasaıdy. Osynyń nátıje­sin­­de mıllıondaǵan sharýalar aýyldardy tastap, qaladaǵy arzan ju­mys kúshiniń qataryn toltyrýda.
Ekonomıst ǵalymnyń aıtýynsha, búginde álemdegi eń uzyn kó­pir Qytaıda salynǵan, eń bıik­tikti baǵyndyrǵan temir jol toraby osy eldiń úlesinde. Qazir Qytaı álemde óndiriletin barlyq sementtiń jartysynan astamyn shyǵarady. Iаǵnı qazir bul eldegi qurylys qarqyny búkil álemdi tutastaı alǵandaǵy qurylys qar­qynynyń kólemimen birdeı. Qu­rylys salasyndaǵy sońǵy jyl­dar­daǵy búkil rekordtyq kórset­kishter de tek Aspanasty eline tán. Bulaı uzaq jalǵasa berýi múm­kin emes. Sondyqtan Rýbını 2013 jyly Qytaı ekonomıka­sy­nyń damý qarqynynyń baıaýlaı­tyn­dyǵy sózsiz ekendigin dáleldeıdi.
Jahandyq ekonomıka jaǵ­da­ıynda qalyptasqan osyndaı kó­ńilsiz kórinistiń ishinde kóńilge demeý bolatyn bir ǵana másele, AQSh Kongresiniń sońǵy sheshimi bolyp otyr. Jańa jyl qarsa­ńynd­a AQSh ekonomıkasynyń teh­­nıkalyq resessııaǵa uryna­tyn­dyǵy týraly uzaq aıtyldy. Alyp ekonomıkany bul aýyr qaterden AQSh prezıdenti Barak Obamanyń tabandylyǵy qutqar­dy. Rojdestvo merekesi qars­a­ńyn­da Barak Obama amerıkalyq­tardyń aldynda ekonomıka týraly baıandama jasady. Ol bıýdjet tapshylyǵyn tejeýdiń kókeıkesti máselelerin aıta kelip, el ekonomıkasyn tyǵyryqtan alyp shyǵý úshin baılarǵa salynatyn salyq mólsherin arttyrý qajettigin atap kórsetti. «Men sııaqty 250 myń dollardan artyq tabys tabatyn adamdarǵa az salyq salyp, stýdentterge jáne zeınetkerlerge kóp salyq salý jaǵdaıymen kelise almaımyn. Aýqatty adam­dar­ǵa baılyǵynyń kólemine qa­raı kóp salyq salynýǵa tıis», – dedi ol. Aqyry AQSh Kongresin­de Barak Obamanyń qarsylas­tary – Respýblıkalyq partııa ókil­deri prezıdenttiń usynysyn qabyldaýǵa májbúr boldy. Sóı­tip, aýqatty amerıkalyqtardyń baılyǵyna qaraı joǵary salyq salý usynysy qabyldanyp, bıýdjet shyǵynyn 109 mlrd. dollar­ǵa qysqartý usynysy 2 aı mer­zimge keıin shegerildi. Obamanyń bul jeńisi AQSh ekonomıkasyn tyǵyryqtan tolyq alyp shyǵa almaıdy. Degenmen, qaryzǵa ómir súrip otyrǵan amerıkalyqtarǵa ekonomıkany ońaltý úshin baı­lardyń da barymen bólisýi kerek ekendigin uqtyrǵandaı boldy.
Jahandyq ekonomıkanyń qa­zir­gi jaǵdaıyn saralaǵanda, Ha­lyqaralyq valıýta qorynyń ja­rııalanǵan sońǵy esebi de alda keleńsizdiktiń kútip turǵanyn kórsetedi. Onda álemdik IJО́-niń 2 paıyzǵa tómendeıtindigi týraly aıtylady. Sonymen birge, HVQ 2013 jyly resessııanyń oryn alatyndyǵyn atap kór­se­te­di. Álemdik ekonomıkanyń tómen­de­ýiniń kesiri tek damýshy elder­di ǵana emes, turaqty ekonomıka­lyq damý jaǵdaıyndaǵy elderge de keri áserin tıgizedi. 2013 jyl­ǵy jańa ekonomıkalyq daǵdarys Reseı ekonomıkasyna eleýli yq­pal etpek. Jalpy alǵanda bıyl­ǵy daǵdarystyń salqyny ekonomıkalary shıkizat eksportyna tá­ýeldi elderge qatty tıedi. HVQ-nyń málimdeýinshe, barlyq mar­ka­daǵy munaı barreliniń baǵasy buryn boljalynǵan 4 paıyz emes, 2,1 paıyzǵa ǵana kóteriledi. Osyǵan baılanysty Búkilálem­dik bank Reseıdiń 2013 jylǵa boljalynǵan ekonomıkalyq damý kórsetkishin 4,2 paıyzdan 3,6 paıyzǵa deıin tómendetti. 2013 jyly mundaı resessııa salqyny barlyq damýshy ekonomıkalardy qamtıtyn bolady. Eýroodaq el­deri jáne AQSh ekonomıkasyn­da­ǵy 2013 jylǵy resessııa salqy­n­y tereń bolady. Qoryta aıtqan­da, HVQ boljamy boıynsha 2013 jylǵy daǵdarys aýyrtpalyǵy 2008 jylǵy jaǵdaıdan da kúr­deli bolmaq.

Jylqybaı JAǴYPARULY, 
«Egemen Qazaqstan».