Qoǵam • 12 Shilde, 2019

Bala taǵdyry – bolashaq taǵdyry

629 ret kórsetildi

Búginde balalar quqyǵyn qorǵaýdyń orny erekshe. О́ıtkeni qoǵam órkenıetiniń jáne onyń jarqyn bolashaǵynyń kepili osy óskeleń urpaq ekeni barshaǵa aıan. Osy oraıda biz elimizdegi Bala quqyqtary jónindegi ýákil, Parlament Senatynyń depýtaty S.Aıtpaevaǵa jolyǵyp, balalar quqyqtaryn qorǵaý máseleleri ja­ıynda aıtyp berýin suraǵan edik.

– Sáýle Muhanbedıanqyzy, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, onyń urpaq tárbıeleýdegi qyz­metin oıdaǵydaı júzege asyrýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý memlekettik otbasylyq saıa­sat­tyń alǵashqy kezektegi min­deti deı­miz. Osy oraıda eli­miz­degi bala­lar­dyń quqyn qorǵaý júıesiniń qalyp­tasýy týraly aıtyp berseńiz? 

– Búkil álem boıynsha balalar quqyǵyn qamtamasyz etetin basty qujat – Balalar quqyqtary týraly konvensııa. Ol 1989 jyldyń 20 qarashasynda BUU-nyń Bas Assambleıasynda qabyldanǵan. Bul qujatta balalar birinshi ret quqyq sýbektisi retinde ata­lyp, solaı moıyndalyp, olar da adam quqyqtarynyń bar­lyq ı­gi­ligin kóre alatyn bol­dy. So­dan búkil adamzat qaýym­das­ty­­ǵynyń kókeıinen shyqqan bul qu­jatty 190 memleket mo­ıyn­dady. Bizdiń elimiz­de ol táýel­siz­dik alǵanymyzdan keıin 1994 jyldyń 8 maýsymynda ma­qul­­dandy. Mine, osy sátten bas­tap biz­diń memleketimizde bala­lar­dyń quqyq­taryn qorǵaýmen ony qam­tamasyz etý­diń tutas bir júıesin qurýdyń jarqyn joly bastaldy.

Keıinirek bul aýqymdy isti ómir aǵymynan qalyspaı oı­da­ǵy­daı júze­ge asyryp otyrý jáne elimizde balalar quqyǵyn qor­ǵaýdyń ulttyq jú­ıesin jetildirý úshin Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń 2016 jylǵy 10 arnaıy Jarlyǵymen elimizde qo­ǵam­dyq negizde jumys isteı­tin Bala quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýty dúnıege keldi. Ol qujatta ýákildiń ne­gizgi maqsaty bala­lardyń quqyqtary men zań­dy múddeleriniń kepildiligin qam­ta­masyz etý, sondaı-aq mem­le­­­kettik jáne qoǵamdyq ıns­tı­­týt­­tarmen tize qosa otyryp ba­la­lardyń buzylǵan qu­qyq­ta­ry men erkindikterin qal­py­na kel­tirý, dep jazylǵan. Biz­diń kún­­delikti jáne aldaǵy barlyq jumysymyzdyń negizgi baǵdarshamy osy qaǵıda.

– Árıne, ár jumysty alań­syz atqarý úshin eń aldymen onyń zań­dylyq negizin qalyp­tas­tyryp alý qajet ekendigi tú­si­nikti ǵoı. Degenmen, bul oraı­da qandaı aýqymdy ister júze­ge asy­ryldy dep aıta alamyz?

– Elimizde búginde balalar men jasóspirimderdiń quqyqtary men kepil­dikterin retteıtin 45 nor­ma­tıvtik akti qabyldanyp, 15 negizgi halyq­aralyq qujat maqul­danǵan. Balalar men jasóspirim­derdiń quqyqtaryn qorǵaıtyn zańnamalardy jetildirýge belsene aralasyp, oǵan atsalysyp otyrý ýákildiktiń basty min­deti. Son­dyqtan alǵashqy mezet­ten bas­tap osy zań jobalarynda balalar quqyq­tarynyń saqtalýy, olardyń balalar múddelerine tolyq sáıkestigi qatań qa­da­­ǵa­­landy. Jáne bul ju­mys zań jo­ba­synyń Parlament komıtet­terin­de qaralýy kezinde de odan ári jalǵasyn tabady.

Balalar men jasóspirimderge kúsh kórsetý jáne bul oraıda qylmys­tyń artýyn zerdeleı kele Parlament Senaty men Má­j­ilisiniń bir top depýtaty ba­la­lar quqyqtaryn qorǵaý jó­nin­degi qyzmetti júzege asyrýǵa tıisti uıymdardyń jumystaryna qatys­­ty máseleler jóninde zań­na­ma­lyq aktilerge ózgerister men qosym­shalar engizý týraly zań jobasyn qabyl­daýǵa bastamashylyq jasady. Bizdiń aralasýy­­myzben jaza taǵaıyndaý máselelerine ózgerister engizildi.

Sondaı-aq kámeletke tol­ma­ǵan­dardyń jynystyq pákti­gine qarsy qylmys jasaǵan adamdar­ǵa qatysty jaza edáýir qatańda­tyldy. Osy zań jobasyna sáıkes, káme­letke tol­ma­ǵandarǵa qatysty jynystyq qylmys jasaǵan­dar endi 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylatyn boldy. Kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty seksýaldy sıpattaǵy qylmys jasaǵandarǵa jaýapker­shilikti kúsheıtýge baılanysty bel­gili bir laýazymnan nemese bel­gili bir qyzmetpen aınalysýdan ómir boıy aıyrý qosymsha jaza­sy belgilendi.

– Jany kúızelgen jandar sizder­diń uıymdaryńyzǵa qalaı habar­lasa alady jáne olar qandaı kómek kúte alady?

– Uıymymyzdyń dittegen qyz­metin oıdaǵydaı atqaryp, qa­lyp­ty jumys isteýi úshin tur­ǵyn­darmen, jalpy buqaramen múltiksiz baıla­nys ornatýdyń mańyzy asa zor. Osy­ǵan oraı bizde «111 shuǵyl qyzmet» kon­takt-ortalyq táýlik boıy úzdiksiz jumys isteıdi. Ondaǵy tájirıbeli mamandardan, psıhologtar men zań­­ger­lerden jany kúızelgen jan­dar qa­jetti kómek ala alady. Onda qu­pııa­lylyq tolyq saqtalǵan. 

Kontakt-ortalyq abonentter­diń máselelerin sheshýde jáne olarǵa qajetti kómek kór­setýde orta­lyq memlekettik or­gan­dar­men jáne jergilikti atqarý­shy or­­gan­­darmen, sondaı-aq úki­met­tik emes organdarmen áre­ket­tese ju­mys isteıdi. Son­daı-aq kon­takt-or­talyqqa eńbek­pen qam­tý já­ne áleýmettik baǵ­dar­­la­ma­­­lar bó­lim­deriniń jáne qu­jat qa­­byl­­dap alý kezin­degi ha­lyq­qa qyz­met kórsetý orta­lyq­ta­ry qyz­­met­kerleriniń is-áre­ket­terine qa­tysty aryz-shaǵym­dar kóbi­rek tús­etinin aıta ketken jón. Olar­dyń aıtýy boıynsha, jár­demaqy tóleý tártibi tolyq túsin­dirilmeıtin kórinedi, al Túr­ki­stan, Jambyl, Almaty ob­lys­tary sııaqty jekelegen aımaq­tar­­da tipti sebebin de aıtpastan qu­jat­­tardy qabyldamaıtyn da jaǵ­­daı­lar kezdes­ken. Saıyp kel­gen­de osy­lardyń bári de balalar­dyń ómi­rine tikeleı áser etetin jaıttar.

Osyǵan oraı biz óz tarapymyzdan osyndaı olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin tıisti shara­lar júrgizip jatyrmyz. Aıta­lyq, densaýlyq saqtaý­daǵy olqy­lyq­tar jóninde Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalarynan ke­lip túsken shaǵymdar boıynsha aıtyl­ǵan kemshilikter osy qala­lardyń den­saýlyq saqtaý basqar­ma­larymen bir­lese otyryp tolyq sheshildi. 

– Bul jobaǵa qanshalyqty qońyraý shalynǵanyna toqta­la ketseńiz.

– Máselen, osy jyldyń 5 aıy ishinde bul qyzmet operator­lary kelip túsken 156173 aryz-sha­ǵymd­y qarap shyqty, bul byl­tyr­­ǵy jyldyń osy kezeńimen salys­tyrǵanda 83,8 paıyz artyq. Osy qońyraýlardyń 73850-i boıynsha mamandar arnaıy jumys júrgizip, abonentterge der kezinde qajetti kómek kórsetti. Al «Sapaly qo­ńy­raýlar» dep atalatyn bul kór­­s­e­tkish 2018 jyly 3169 ǵana bo­la­tyn. Sondaı-aq áleýmettik qo­rǵaý salasy boıynsha bala­lar qu­qyq­taryn qorǵaýdyń ártúr­li máseleleri jóninde 68723 al­ǵash­­qy konsýltasııa berildi. О́mir­den túńilýge ıtermeleıtin je­ke basynyń kúızelisi jaıynda qo­ńy­raý shalǵan 1218 abonentke psı­ho­logııalyq kómek kórsetildi. 3628 adamǵa zańdylyq tur­ǵydan keńes berildi. Bul kórsetkish byl­tyr ǵana nebári 376 bolǵan edi.

– Qazir qoǵamymyzdy erekshe eleńdetip otyrǵan sýısıd ja­­ıy ǵoı. Oǵan qosa múgedek jan­­­dar máselesi de alańdatady. Osy ba­­­ǵyt­ta ne istelinip jatyr?

– Bul másele boıynsha bizdiń psıholog mamandar 51 sýısıdke soqtyrar jaıdyń aldyn alyp, balalar men áıelderge zor­lyq-zombylyq kórsetýdiń 59 jaǵ­daıyn toqtatty. Qazirgi qoǵam­dy dúrliktirip, aıryqsha alań­datyp turǵan ózine ózi qol jum­saý jaıy ekeni ras. Bıylǵy jyl­dyń 3 aıynda osyndaı shetin jaǵdaıda 29 adam habar­las­qan. Olardyń 8-i 18 jasqa deıingi jas­óspirimder bol­sa, 21-i eresek­ter. Jasalǵan tal­daýlarǵa qaraǵanda buǵan kóbi­ne ishki otbasylyq kı­kil­jiń­der, ómirde tyǵyryqqa tirelý, qur­­das­tar arasyndaǵy kıkiljiń jáne sátsiz mahabbat sebepker bola­­tyn kórinedi. Mundaıda ma­man psıhologtar adamdy ra­ıy­­nan qaıtarýy múmkin. Son­dyq­­tan elimizde mundaı maman­dar­dyń kóbirek bolǵany durys. Sony­men birge oqý oryndarynda psı­ho­­lo­gııalyq qyzmet jumysyn jan­dan­­dyra túskeni jón der edik. Múge­dek jandar jaıy da atalǵan qyz­met nazarynan tys qalǵan emes. Olardy áleýmettik jaǵynan qor­ǵaý jóninde 152 shaǵym qara­lyp, shara qoldanyldy. Al mú­gedek dep tanylý týraly 126 óti­nish kelip túsken. Sa­lys­ty­rý úshin aıta ketelik, bu­lar­dyń birinshisi byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 80 paıyz kemise, ekinshisi 40 paıyz artqan. Sondaı-aq densaýlyq saqtaý uıymdarynyń jumysyna kelip túsken shaǵymdardyń 31 paıyzǵa, bilim berý salasynyń qyzmetkerleriniń keleńsiz is-áreketteri jóninde kelip túsken qońyraýlardyń tipti 73,9 paıyzǵa artqanyn da aıta ketpesek bolmas. Erli-zaıyptylar arasyndaǵy kıkiljiń de jelkildep ósip kele jatqan bala psıhologııasyna zor zardabyn tıgizetini sózsiz. Kon­­takt-ortalyq operatorlary mun­­daı oqıǵanyń atalǵan merzim ishin­­de 45 faktisin tirkepti. 3 aı ishin­­de kútimsiz qalǵan balalar jó­ninde 70-ten astam dabyl túsken.

– Elimizdegi balalar quqyn qor­ǵaýda damyǵan elderdiń táji­rıbeleri qyzyǵýshylyq týǵyza ma?

– Búgingi álemde bir de bir mem­le­ket ózin balalar quqyqtaryn saq­­­taý salasynda úlgi retinde usy­­­na almaıdy. Tipti eń demo­kra­­­­tııalyq jáne ekonomıkasy da­my­­ǵan degen memlekette de ká­me­­let­ke tolmaǵandardyń qy­l­my­sy­nyń ósýi, turmysy tómen ot­ba­sy­­lar­dyń bolýy, medı­sı­nalyq qyz­met kórsetýdiń nasharlyǵynan bala­lar ólimi, qaraýsyz qalǵan balalar sanynyń ósimi baıqalady. Degenmen de balalardyń quqyq­tary men múddelerin qorǵaý máse­leleri jónindegi tájirıbe­leri biz­di qyzyqtyratyn memleket­ter de barshylyq. Soǵan oraı biz olar­dyń osy saladaǵy jumys­taryn zerdelep, tájirıbe almasyp, olardy óz elimizdiń ádet-ǵu­ryp, salt-dástúrlerine saı paı­da­lanyp otyrý qyzmetimizdiń bir parasy dep túsinemiz. Balalar qu­qy­ǵyn qorǵaý – kúrdeli is. Ol mem­le­ket­tiń, jurtshylyq pen halyq­ara­­lyq jáne otandyq úkimettik emes uıym­dardyń birlesken is-áreke­ti­nen quralǵan birtutas júıe. Qaı memlekette de bul jú­ıe múltiksiz jumys isteýge tıis. О́ıt­keni balalar taǵdyry – bolashaq taǵdyry.

– Áńgimeńizge rahmet.


Áńgimelesken
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

ShQO-da turǵyndar evakýasııalandy

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Tasqyn qaýpi áýeden zertteldi

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Almatyda taý baýraıy otqa orandy

Aımaqtar • 09 Sáýir, 2021

Qazaqstandyq vaksına qashan daıyn bolady?

Qazaqstan • 09 Sáýir, 2021

Almatyda karantın kúsheıtile me?

Koronavırýs • 09 Sáýir, 2021

Uqsas jańalyqtar