Shildeniń basynda 11 mln otandasymyzdyń jeke derekteriniń ózgeler úshin op-ońaı «oljalap» keterdeı ashyq qalǵany jaıly aqparat taraǵan. 11 mln otandasymyzdyń aty-jóni, tólqujat derekteri, meken-jaılary, jeke sáıkestendirý nómirleri (JSN) ınternette ashyq qalypty. Al mundaı derekter qory ádette memlekettik organdarda ǵana bolatynyn eskersek, aıypty sol qurylymdardyń ózi edi. Ras, qandaı memlekettik organnyń derekter qory ashyq-shashyq qalǵanyn bilmeımiz. Biraq Qazaqstanda 11 mln turǵyn tirkelgen birde-bir saıt joq. Atyshýly Facebook-tiń ózinde 2,5 mln adam ǵana tirkelgen. Demek, 11 mln-dyq derekter qoryn jınaý múmkindigi tek memlekettik qurylymdardyń ǵana qolynan keledi degen sóz. Alaıda, azamattardyń jeke derekterin ınternette ashyq-shashyq qaldyrǵanyn moıyndaǵan qandaı da bir tulǵa nemese memlekettik mekeme bolǵan joq. Kerisinshe, bizdiń «qaýipsizdigimizdi» oılap shyǵa kelgender tabyldy. Sóıtip otandastarymyzǵa baılanys operatorlary SMS joldap, «qaýipsizdik sertıfıkaty» degendi ornatpasańyzdar sizder ınternetke kire almaı qalýlaryńyz múmkin» degen syńaıdaǵy eskertýler jiberip jatyr. Atyshýly sertıfıkatty mobıldi qurylǵylarǵa ornatý tutynýshyny hakerlerdiń shabýylynan qorǵaıdy eken-mys. Al baılanys operatorlarynyń mundaı qadamǵa barýyna «Baılanys týraly» zańnyń 26-baby sebep bolǵan kórinedi. Zań 2016 jyly kúshine engen. Ne sebepti baılanys operatorlary úsh jyldan soń zań talaptaryn oryndaǵysh bola qalǵanyn bilmeımiz, áıteýir sońǵy birneshe kúnde olar qalyń kópshilikti áýre-sarsańǵa salyp qoıdy. Biraq biz bul qadamnyń aqparattyq qaýipsizdikke qyzmet etkeninen góri, keri áseri bar-aý dep qaýiptenip otyrmyz.
Jalpy, ınternette «qaýipsizdik sertıfıkaty» degen uǵym burynnan bar. Ony ádette saıttar men áleýmettik jelilerdi daıarlaýshylardyń ózderi jasaıdy. О́ıtkeni olar óz oqyrmandarynyń, tutynýshylarynyń aldynda azdy-kópti jaýapty. Ári hakerlerden qorǵanys júıesin de udaıy jetildirip otyrýlary qajet. Sóıtip álgi qaýipsizdik sertıfıkattaryn óz ónimderine ornatyp qoıǵan. Mundaı sertıfıkattary bar saıttardyń ınternettegi meken-jaıy ádette https:// dep bastalady. Sertıfıkaty joq saıttar http:// dep bastalady da, ármen qaraı saıt ataýy jazylady. Iаǵnı, qandaı da bir ınternet resýrsqa kirer kezde azamat óz áreketiniń sońy qandaı zardaptarǵa soqtyrýy múmkin ekenin ózi baǵalaıdy. Boldy, másele osymen sheshiledi. Al bizdiń operatorlar, olar emes-aý Sıfrlyq damý, ınnovasııa jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi usynǵan jol tym qarabaıyr, turpaıy kóringeni ras. Sebebi álgi sertıfıkatty ornatsańyz facebook, instagram, youtube tárizdi áleýmettik jelilerge kire almaı qalý qaýpi artady. Iаǵnı, sizdiń mundaı resýrstar qyzmetin paıdalaný múmkindigińiz shekteledi. Sóıte tura, mundaı sertıfıkattardy hakerler buzatyn bolsa, barlyq derek ózgeniń qolynda ketedi. Máselen, birneshe jyl buryn hakerler Nıderland memleketiniń qaýipsizdik sertıfıkatyn buzyp, memlekettik qujat aınalymy, biraz qupııa qaskóılerdiń qolyna túsken. Jahanda ınternettegi qaýipsizdik sertıfıkatyn memlekettik deńgeıde ornatyp, tabysty júzege asyrǵan birde-bir memleket joq. Al bizde sondaı sapasyz qyzmet túrin engizýge áýrelenip júrgender bar. Shamasy, buqaranyń aqparattyq saýaty tómen dep oılaıtyndar joǵaryda áli de bar-aý, áıteýir, qısynsyzdaý bir naýqan bastaldy. Is júzinde áleýmettik jáne messendjer medıa arqyly buqara aqparattyq tehnologııalardyń qyr-syryna úńilip, kózi ashylyp keledi. О́rkenıet kóshine umtylǵan mundaı jurtty tym turpaıy amal-aıla arqyly aldap-sýlaý múmkin bola qoımas. Eger shynymen memlekettiń aqparattyq qaýipsizdigi mańyzdy bolsa, tıisti qurylymdar ózderinen bastaǵany jón edi. Odan soń aqparattyq saýat ashý múmkindikterin arttyrǵany abzal. Al myna «qaýipsizdik sertıfıkaty» degenińiz ınternetti buǵattaýdyń balama túrine uqsap tur. Jahandaǵy damyǵan elderdiń qataryna qosylmaqqa umtylyp júrgen memlekette mundaı tásil qısynsyzdaý kórinip turǵandyqtan ún qostyq. Áıtpese, el qaýipsizdiginiń mańyzdy ekenin túsinemiz.
