Serttiń aqyny Serikti kórgende: «Qarqaraly, sen maǵan jolyqtyń, óleńi bolyp Qasym Amanjolovtyń» degen Syrbaı Máýlenovtiń óleń joly oıyma oralady. Qarqaralynyń qaraǵaıly ormany shýlaǵan, Shaıtankóliniń shaǵalasy dýlaǵan, Qyzylaraıynyń barqyn keshi aqynnyń jyryn býlaǵan osy ólkeniń óleńdertti perzenti Serik Aqsuńqarulynyń poezııasy týraly az-kem sóz uzatýdyń reti kelgende, taǵy bir jaıt esime túsip otyr. Budan on jyl buryn, jyr júırigi Farıza Ońǵarsynqyzynyń 70 jyldyǵynyń qarsańynda, naqtyraq aıtqanda, apam: «jetpiske kelem be, kelmeımin be, 69 jasymdy atap ótemin» dep Astana tórinde dastarqan jaıǵany bar edi. Sol keshti júrgizýdi ádetinshe apam maǵan júktegen.
Keletin qonaqtardyń otyrý hattamasyn retke keltirip, toı ıesiniń usynysy boıynsha aqyndardy uzynnan jaıylǵan bir ústel basyna otyrǵyzýdy sheshkenbiz. Aqyndardyń aldy bolyp Serik keldi. О́leńniń býy men minezdiń dýy qosylyp, Sekeń aıaqty alshań basyp, arqaıyn kirdi. Aldynan shyǵyp: «aqyndar myna ústelge otyrady, tórlet» dep qol usynyp edim, «meni aqyn dep kim aıtty?» dep shalqaıa sóıledi. Minezben minez sharpyssa, toıdyń tútini keri shalqyr degen oımen jýastaý jaýap berdim. «Aqyn emespin deseń, óziń bil, biz aqyn dep júrmiz» dep jetelep, tórge ozdyrdym. Seriktiń minezdi aqyn ekenin 80-jyldardan beri jaqsy bilem ǵoı, onyń Qaraǵandydan joldaǵan «Jıyrmasynshy ǵasyrdyń jıyrma sáti» degen pýblısıstıkalyq patetıkasyn, semserdeı sertti, ózekteı órtti jyrlaryn talaı ret «Lenınshil jas» gazetinde jarııalap, ózimiz de, ózge de ashyq ta aıdyndy, aqıqat ta aıbyndy týyndylaryna talaı ret qol soqqanbyz. Ony aıtyp jatýǵa jer tar bolǵasyn, sózdiń sálemi sáti túskende keler dep aýyz baqqanbyz. Sáti endi keldi.
«Dúnıege keler áli talaı Qasym, olar da bul Qasymdy bir baıqasyn» dep Qarqaralydan qyransha samǵap baryp, Oraldan óleń ushyrǵan Qasym Amanjolovtyń kerzi etiginiń ýaqyt jeli óshirmes izimen kele jatqan bir aqyn, biregeı aqyn osy – Serik Aqsuńqaruly. «Meni aqyn dep kim aıtty?» dep shamdansa da, shalqysa da, shyndyqtyń shymyldyǵyn ashyp, bir aýyz sózin uzatyp otyrǵan inisine irilik tanytpas degen oıdamyn. Meniki, «jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen támsilge qol qoıý. Jaman jaǵynan kelip, jalyna jarmasyp, quty qashsyn degen nıetim joq. Kópten oqyrmanymyn.
Ádette, óleńge pikir aıtýdyń mashaqaty da, marapaty da jeterlik. Mashaqaty – óleńge túsinik jasaý abyroıly qyzmet emes. О́leńdi kózben kór de, ishpen bil. Durysy osy. Marapaty zamandas týraly jaqsy pikirińdi der kezinde aıtýdyń marhabatty tirlik ekeni. Osy turǵydan kelgende, Serik Aqsuńqaruly qazirgi qazaq poezııasynyń azamattyq lırıkasyn, azamattyq kredosyn, azamattyq ustanymyn, azamattyq tuǵyryn bıikte ustap kele jatqan sanaýly aqyndardyń biri.
Qazir qoǵam men ýaqyt týraly syn turǵysyndaǵy sıpattama óleń jazý dendep turmysqa endi. Ásirese bul tendensııa jastar arasynda deklarasııalyq dúrligýge ulasyp, júregin emes, bilegin sybanyp, bilgenin shyndaı, bilmegenin dyńdaı etip óleńge túsirý jappaı naýqanǵa aınaldy. Qazir óleń jazý, onyń tehnıkasyn úırený kompıýterlik keshenge tústi. Saıasat pen parasattyń ara jigin maksımalızm munary basyp, «antıdıýrıngtik aqıqat» agonııalyq shamshyldyqqa ulasty. «Neǵurlym túsiniksiz jazsaq, soǵurlym myqtymyz» degen túsinik tórge shyǵyp, Seriktiń sertke taqqan jyrlarynyń aspanyn «albyrt aqyndardyń» anarhııalyq bulty basqanda, talaby men talǵamyn tarynyń qaýyzyna sıǵyzǵan talanttyń qarasyn aıyryp kórsetýdiń qajettigi týady. Múmkin, bul meniń de qolymnan kele qoımas, degenmen «árekette bereket bar» degen sóz bar ǵoı. Serikke serik qospaı, óleńine óre usynsam, munym bir aýyldyń kóshesinde óksheles kele jatqan órenge peıilim-dúr.
Ata poezııamyzdyń arǵy bastaýlaryna oı júgirtsek, jaýynger jyrlardyń kóshi Sypyradan bastalyp, Shalkıizge ulasyp, Buqarǵa buıdasyn ustatyp, márt Mádıge deıin ulasady. Alystan jetken saryn sosrealızm tusynda daqpyrt pen dańǵyraǵa ulasqanda kókiregindegi kók bultyn shaıqap tógip, sharta júgingen jas tolqynnyń ishindegi Aqsuńqar balasynyń jyrsuńqary talmaı qanatyn qaqqany da este. О́tken ǵasyrdyń ózekti máseleleri qazaqy pýblısıstıkanyń jaımasynda jańa túsken jas kelindeı «ıba» saqtaǵan kezde óleńi ótkinshi daýyldaı burqyraǵan Seriktiń jyrlaryn «oppozısııanyń» qataryna qosýǵa áreket jasaǵan sátter de boldy. Halyq jyrlarynyń qazynaly kerýenin jalǵaǵan ulan jyrshylyqty «uzan» dep ataıtynymyz sekildi, ashyq jyr men jabyq jyrdyń shekarasyna shegen salǵan aqynnyń qoltańbasyn qurmetteıtin jurttyń qarasy kóp ekeni sondyqtan. Sol kóptiń ishinde bir qalam búgin tańbasyn saldy.
Dárisker dıagnozben qarasaq, qazaq óleńiniń azamattyq kózqarasy shıryqqan qazirgi kezeńde Serikshe jazarmandar da molaıdy. Taqyrypty tar kezeńge ıek artqan ýaqyt týyndatyp otyr. Qaı zamanda da ushpa janr – lırıka aldyńǵy shepke shyǵady. Qazirgi jastardyń qalam ustaı sala problemalyq polemıkaǵa qulash uratyny osydan bolsa kerek. Olar bir jaǵynan Seriktiń maıdanyn kúsheıtse, ekinshi jaǵynan, arǵy kezeńnen beri atoılap alda kele jatqan aqyndy dúrmek arasyna kómip te ketedi. Bajaılap qarasaq, jóńkile shapqan jaýynger jastyqtyń qalyń ortasynda aǵalyq jastan abyzdyq jasqa ótýge ókshe kótergen Seriktiń daýsy ári baısaldy, ári tegeýrindi, ári salmaqty, ári saltanatty. «Bir tóbeniń tozańyn bir tóbege qosyp», terligi terge bókken saıyn qulaǵyn qaıshylap tórt aıaǵyn teń tastap kele jatqan Shalquıryqtyń shalqýy men qalqýy nazar aýdararlyq.
Serik, Maıakovskıı zamanyn eske ala támsildesek, – trıbýn aqyn. Biraq onyń trıbýndyǵy júıeli bıliktiń júgine jarmasqan jandaıshap jyrshyldyq emes, azamattyq aıbar men aqyndyq baılam. Ásirese, sońǵy on-jıyrma jyldyń bederinde onyń qalmynan týǵan jyrlar ýaqytker minezdiń bitimin anyq tanytyp, poezııalyq parasattyń bıigin kórsetedi. Onyń ádebı úrdisti baǵalaýdaǵy shamshyldyǵy men shynshyldyǵy ádebı ortada kópke kózaıym bolyp turatyny ras. Jastardyń aqyndy qaýmalap kelip, saýmalap saýal tastaýynda da osy minez ózine shaqyryp turady.
Qalamgerdiń áleýmettik jelilerdegi belsendiligi men ashyqtyǵy, qoǵamdy eleńdetken jaılar men ýaqytty bebeýletken jaǵdaıattar da onyń aqyndyq aınasynda sharpysyp, qaıratkerlik qýatyn baıqatady. Tólegenniń: «aqyn bop ómir súrý ońaı deımisiń, qaraǵym» dep aıtýyn Serik aqyn óleń ómirbaıanynda dáleldep kele jatyr. Ásirese, onyń tarıhı tanymǵa, dinı senimge, antıkalyq baılamǵa baılanysty týǵan ishki energetıkasy men syrtqy dınamıkasy oqshaý kórinip turatyn jyrlary jan áleminde býyrqanǵan boıaýlardy jazyp kórsetedi.
Aqynnyń ádebı-tarıhı izdenisteri aqparattyq aǵymnan góri adamdyq bolmysqa kóbirek umsynatyn óleńderi – patetıkalyq platformasy qyzyq ta qundy. «Aqynǵa kerek aqyl kóp, asaýlyq kerek azdaǵan» dep Qadyr Myrza Áli jazǵandaı, aqyldy bilimdilik dep qabyldasaq, burynǵy aǵalarymyz aıtqan: «óleńge oqyǵan aqyndar kele bastady» degen sózdiń bir keıipkeri Serik Aqsuńqaruly desek, kóp oqyrman qarsy bolmas dep oılaımyn. О́ıtkeni ol únemi izdeniste. Onyń óleńderin oqyǵanda osyny anyq sezinip otyramyn. Ensıklopedııalyq faktajdyń ıirimine úńilýdi izdenýdiń bir joly dep qabyldaıtyn Seriktiń prozalyq paıymdy poetıkalyq shendestirýge qumarlyǵy onyń shyǵarmashylyq áleýetine ár de beredi, nár de beredi. Onyń izdenisteri izasharlyq irgetas retinde poezııa hramynyń ustynyna ulasady. Mozaıkalyq monologtary oımen qalanady.
Al onyń dinı ustanymyn bildiretin jyrlary teologııalyq talǵamynyń tynysyn tanytyp qana qoımaı, onyń adamı-ımanı bolmysty tanytýdaǵy jáne tanýdaǵy izdenisterin kórsetedi. Osy taqyrypty jazyp kórgen áriptes retinde onyń osy baǵyttaǵy izdenisterine jiti nazar aýdardym. Qurannyń tula boıy tutas aqjarma jyr ekenin bizden burynǵylar talaı aıtqan. Onyń asa názik te asa kúrdeli ıirim ilimderin jetkizýde barynsha saqtyqpen, daıyndyqpen barǵan aqyn onyń tylsym qýatyn joǵary kerneýli energetıkalyq kúsh dep túsinedi de, osy deńgeıden túspeýge tyrysady. Bul izdenisin de quptaýǵa daıynbyz. Alda osy baǵyttaǵy qushtarlyǵyn jalǵastyrsa, teologııalyq taqyryptyń týyndygerlik tabysyna qol soǵamyz.
Onyń dinı taqyryptaǵy jyrlary, negizinen, qasıetti Qurannyń súrelerin ózinshe paıymdaýy nazar aýdaralyq. Qurannyń súrelerin sirestire aýdarǵan mysaldar bizde jetkilikti. Tipti Qurannyń asa ǵajaıyp maǵynasyn qarapaıym júrekke jetkizýde buǵan deıin qazaq tiline aýdarylǵan 5-6 nusqanyń qaı-qaısysy da tili jańa shyqqan sábıdiń sózdik qorynan týǵandaı áser beretini shyndyq. Seriktiń mazmundaýynda «Bálád» súresinen bastalyp, «Nas» súresimen aıaqtalar 15 jyr adamnyń tanym-túsinigine qarapaıym da áýendi bolmysymen sińedi. Qurandy bıssmılahı-rahmanıır-rahıım dep ashyp, pendeniń yqylasyn aýdaratyn «Yqylas» súresin aýdarǵan jyryn oqyp kórelik:
Ýa, Muhammed!
Aıt olarǵa:
Alla – Dara!
Seriksiz!
Muń joq onda!
Muqym ǵalam muqtaj oǵan eriksiz!
Ol týǵan joq!
Hám bireýden týatuǵyn sen emes!
Adamzatta,
Ǵalamzatta Oǵan eshkim teń emes! Túsinikti me? Árıne, sóz joq, túsinikti, uǵynyqty. Árıne, Qurandy, onyń qasıetti 114 súresin poetıkalyq turǵydan jetkizýge umtylǵan aqyndar qazaq tarıhynda bolǵan, áli de bar, jalǵasty jaqsy tirlik. Buǵan aqynnyń ishki-syrtqy daıyndyǵy ǵana emes, sájdege bas qoıyp, Allaǵa barynsha jaqyn barǵandaǵy jan men tánniń ózara úılesimi men sanadaǵy sáýleniń peıil prızmasynda shaǵylysýy da asa qajet. Osy turǵydan kelgende, bul taqyrypqa qyzyǵa qalam umsynyp kórgen áriptes retinde Seriktiń rýhanı tabysyna qoshemet bildiremin.
Aqynnyń «Uzan» atty jańa jyr jınaǵy qazirgi qazaq jyrynyń órkeshti týyndysy dep baǵalanýǵa ábden laıyqty. Bul jınaqtaǵy aýdarma nemese mazmundaý ıirimindegi óleńderdi aqynnyń tól týyndysyndaı qabyldaýǵa tolyq bolady. Orys aqyndarynyń jyrlaryn aýdarýdaǵy onyń stıli oıdy erkin samǵatýdan anyq baıqalsa, ózge tildiń ózegindegi obrazdy jetkizýdegi qazaqy qulash baıtaq dalanyń erkin samalyndaı bolyp janyńdy jelpıdi. Al «Qabirińe qoıam bes shoq qara gúl» dep atalatyn jyr destesi óziniń tutastyq tuǵyrymen, aıtar oıymen, astyn syzyp kórseter siltemesimen oqyrman nazaryn erekshe baýraıdy dep oılaımyn. Qazaq poezııasynyń bes dáýirin qamtyǵan, naqtyraq aıtqanda, qamtýǵa tyrysqan, deste ǵylymı paıymnan góri tarıhı sanany túgendeýdegi jankeshti joryq dep qabyldanýǵa laıyqty.
Dáıekteı aıtsaq, Shákárimge arnaýynda: «aza tunǵan alabym, tumandanyp sanasy, qasqyry ólip dalanyń, qaldy – ıttiń balasy» dep jan qyjylyn, qoǵam ǵumyryn bildirse, Maǵjanǵa baǵyshtaǵan óleńinde: «Qosh! О́mirim – óńim emes, tús, múlde! Romanovtan ketip, tıgen kúsh kimge? Birjan salǵa qamshy ala júgirgen, qyzyl mýndır – Poshtabaıdyń ústinde» dep aıaqtalar rýhshyl rezıýme zulmat dáýirdiń qandy tańbasyn qaıyra eske salyp, abaıshyl astar kórsetedi. Jasyn jyrdyń suńqary Juban aqynǵa arnaǵan óleńindegi: «Tirshilik ne? O, tirshilik – tús, bizge, Qaýyshpaspyz qaıta baryp qys, kúzge, myıyǵynan kúlip kimder júr eken, bir qazaqty bólip tastap úsh júzge» degen joldardy osy jyrdyń arqaýy desek bolar. Osy óleńdegi óristi pikirdi ásirese, aqyndar este ustasa eken dep armandaımyn.
Jetpisinshi jyldardyń basynda, Almatyda, qazirgi Abylaı han dańǵyly men Bógenbaı kósheleriniń qıylysyndaǵy qaq ortasynda ústinde etegi belbeýinen shyǵyp ketken kók kóılegi bar, aqshyl shalbarly bir kisi qolyn sermep, sańqyldap sóılep turdy. Tyńdaı qaldyq. «Atańa nálet, Almaty taksıleri, qazaqtyń uly aqynyna birde-bireýi toqtamaıdy» dep boqtap tur eken. Qyzý ekeni baıqalyp tur. Mashınalar qasha burylyp ketip jatyr. «Kim?» dep surap jatyrmyz japyrlap ylǵı stýdentter. Bir jigit aǵasy: «bul ataqty aqyn Tóleýjan Ysmaıylov» dep janymyzdan óte berdi. «Kózimnen jańbyr jaýǵanyn, kórdiń be, týǵan taýlarym, baýyryńa jetip, laýladym, qyzaryp kúndeı batqaly, ózińe kelip jatqaly» dep jańǵyrtyp jyr oqyǵan Tóleýjan aqynnyń bolmysyn tanytýdaǵy Seriktiń jyry osy bir sátti kóz aldyma qaıyra alyp keldi. Qıly taǵdyrdyń qyspaǵynda qalyp, qazaǵa ushyraǵan aqynnyń laýlaǵan jyr-kerýeni qazaq óleńiniń kóshinde áli jelip keledi. Serik osy oıdy jyr tiline qapysyz túsirgen eken. Qazaq poezııasynyń bes dáýiri dep ataǵan desteniń sońyndaǵy Keńshilik Myrzabekov týraly jyryn oqyǵanda Keńkeńniń: «Qaraǵym, bizdiń basta da, qarlyǵash dáýren kóp turmas, qanatsyz qalsaq masqara, qanaty barlar jaqtyrmas» degen ǵajaıyp jyry jadyma san ret oralyp, Seriktiń ádebı dıssertasııasyna áriptes tilekshi bolyp shyǵa keldim.
Bul maqalada, bir maqalada, Seriktiń jyr álemin tutas aıtyp, tolǵap shyǵý qıyn bolar. О́zine sóz bereıin:
О́mir súrem óleńsiz-aq,
О́zge kásip bastap bir.
Amerıka – Gomersiz-aq,
Abaısyz-aq asqaq tur...
О́mir súrip óleńsiz-aq,
Bolam, meıli, baspaq bir.
Qazaq jyry Nobelsiz-aq,
Aqsuńqarsyz da asqaq tur? Osy sózge senýge bola ma, qadirli óleńsúıer qaýym. Sizderdi bilmeımin, men senbeımin. Biz biletin Serik Aqsuńqaruly bolsa, ol óleńsiz ómir súre almaıdy. Ulyq jyrdyń uzany, astarly oıdyń alshańy, tegeýrindi jyrdyń týmasy shamyrqanǵan bir sátinde osylaı jazǵan bolar. Men bilsem, ol qazir qanatyn qomdap, qalamyn júrek sııasyna malyp, Qarqaralynyń qalyń qaraǵaıyna qaraı mańdaıyn berip, jazý ústelinde otyr. Endi ne jazar eken? Oqýǵa qulyqtymyz.
О́tegen ORALBAIULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
