Resmı derekterge súıensek, sońǵy jeti jylda Qazaqstannan 300 myńnan asa adam kóship ketken. Olardyń 70%-y eńbekke qabiletti jastaǵy azamattar eken. Sonyń ishinde joǵary bilimdi emıgranttar kósh bastap tur. Shetel asqan qazaqstandyqtardyń basym bóligi Reseıge qonys aýdarǵandy qolaı kóredi. Máselen, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń málimeti boıynsha, 2018 jyly elden 41 894 adam ketse, onyń 36 796-sy Reseı asypty. TMD elderinen tys Qazaqstan azamattarynyń jıi kóshetin mekeni – Germanııa. Ol jaqqa byltyr 2 691 adam ketipti. Odan keıin emıgranttardyń birazy baǵyt alǵan elder AQSh (339), Izraıl (138), Kanada (128) jáne Qytaı (122) eken.
Al endi keltirilgen sandardyń mánine zer salsaq, kóship ketkenderdiń kóbi kósheli ekenine kóz jetkizemiz. Iаǵnı, emıgranttardyń denin bilimdi de bilikti azamattar quraıdy. Sózimiz dáıekti bolýy úshin myna derekterdi sóıleteıik: 2018 jyly joǵary bilimdi 12 360 jáne orta kásiptik bilimi bar 10 306 adam shetelge ketken. Jalpy belgili bir salanyń mamandarynyń esebi – 22 666. Osylardyń ishinde eń kóbi tehnıkalyq mamandyqty ıgergender (7362) eken. Odan keıingi orynda ekonomıster (3900), pedagogtar (2478), medısına mamandary (1225). Sondaı-aq zańgerler (1080), arhıtektorlar (516) jáne aýylsharýashylyq mamandary (398) da az emes. Basqa elde turaqtap qalý úshin shekara asyp jatqan azamattardyń arasynda osyndaı bilikti kadrlardyń kóptep kezdesýi búginde bas qatyrar máselege aınalyp otyr.
Olardyń joǵary bilim alyp, maman retinde qalyptasýy úshin memleketten qanshama qarajat, ýaqyt jumsaldy. Bolashaǵynan zor úmit kútip, ár salanyń áleýetin arttyrýǵa úlken úlesin qosady dep otyrǵan mamandardyń shetel asýy alańdatpaı qoımaıdy. Onyń ústine olardyń ornyn shetelden Qazaqstanǵa qonys aýdarǵandar tolyq toltyra almaı tur. 2018 jyly bizdiń elge 12 785 adam kóship kelgenimen, ketken jurttyń esebimen qosa qaraǵanda el halqy 29 109 adamǵa kemigen. Osynyń ishinde bilikti kadrlardyń sany bar bolǵany – 4 903 adam.
Adam kapıtalyn damytý ekonomıkany, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýda mańyzdy ról atqarady. Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýynsha, memlekettiń ekonomıkalyq damý deńgeıiniń 30%-y adam kapıtalynyń sapasyna baılanysty eken. Sondyqtan mıgrasııa máselesin retteý kez kelgen memlekettiń basty nazarynda bolyp keledi. Máselen, 2015 jyly kóship-qonýshylar AQSh ekonomıkasyna – 2 trln dollar, Germanııaǵa – 550 mlrd dollar, Aýstralııaǵa – 330 mlrd dollar, álemdik ishki jalpy ónimge 6,7 trln dollar paıda ákelgen. Halyqaralyq mıgranttar halyqtyń 3,4%-yn quraǵanymen, olardyń jahandyq IJО́-ge qosqan úlesi 10%-ǵa jetedi eken. Osy derekterge qarasaq, «basqa oshaqtyń otyn jaqqan», ıaǵnı elden kóship jatqan azamattar ózge memlekettiń ekonomıkasyn kóterýge edáýir septigin tıgizedi. Damyǵan elderdiń birqatary ózderiniń kadrlaryn daıyndaýdan góri shetelderden bilikti, bolashaǵy bar adamdardy kóptep tartýdy qup kóredi.
Qazaqstan azamattarynyń shetelge aǵyla bastaýy 2012 jyldan bastap aıqyn kórinis tapty. Táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda, 2003 jylǵa deıin elden kóshkenderdiń qatary kúrt ósse, 2004-2011 jyldar aralyǵynda kóshi-qon prosesi turaqtanyp, ımmıgrasııa men emıgrasııa aýqymy tómendedi. Al 2012-2018 jyldary emıgranttardyń sany aqyryndap kóbeıip keledi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, shetelge ketkenderdiń 90%-y Reseıge qonystanady. Bul máseleniń mánin Elbasy qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy Aıman Júsipova bylaı túsindirdi: «Qazaqstandyqtardyń shetelge kóshýine eń aldymen áleýmettik-ekonomıkalyq faktorlar áser etedi. Kóptegen jastar bilim alý úshin shekara asyp, keıin sol elde turaqtap ómir súrip qalady. Emıgranttardyń basym bóligi jumysqa ornalasý, joǵary eńbekaqy máselelerimen ketedi. Al azamattardyń Reseıdi betke alýyna bul memleketke tez beıimdelip, jersinýi, ondaǵy sapaly bilim alýǵa qoljetimdilik jáne jumysqa ornalasý faktorlary úlken ról atqarady. Negizinen bul jaqqa bilikti kadrlar, tehnıkalyq mamandar jáne ekonomıster qonys aýdarady».
Reseıge údere kóshken halyqtyń deni orys ultynyń ókilderi ekenin eskerip, kópshilik bul jaǵdaıǵa tarıhı otandaryna oralyp jatyr degen kózqaraspen qaraıdy. Biraq olardyń arasynda ózimizdiń qarakózder de bar. Byltyr 1 182 qazaq Reseıge turaqtapty. Almatyda ótken «KIPR» saraptama alańynda áleýmettanýshy Olga Sımakova bul máselege joǵaltý turǵysynan emes, qozǵalys erkindigi dep qaraý kerektigin aıtady. Onyń aıtýynsha, shetelge ketý úrdisi etnıkalyq kóshi-qonnan eńbek kóshi-qonyna aýysty. Elden kóshkenderdiń árbir ekinshisi orys bolsa, árbir úshinshisi – qazaq. Olar bul jerde jaǵdaılary nashar bolǵandyqtan emes, mansap jolyn qalyptastyryp, ózin ózi jetildirý úshin ketýde. Sondaı-aq azamattyqtyń ártúrli ındeksi boıynsha Reseı 63-orynda, Qazaqstan 91-orynda tur. Iаǵnı, reseılikter 108 elge vızasyz bara alsa, qazaqstandyqtar 71 elge kedergisiz saıahattaıdy. Halyqtyń kóship-qonýyna eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń tómendeýi, tildik máseleden týyndaıtyn psıhologııalyq qolaısyzdyq, kórshi memleketterdiń mıgranttardy belsendi tartý saıasaty óz yqpalyn tıgizedi.
Azamattardyń elde qalýyna jaǵdaı jasaý úshin eń aldymen bilim berý salasyna barynsha basymdyq berý kerek syńaıly. Bul rette ol bilimniń naryqta qanshalyqty suranysqa ıe ekeni mańyzdy. О́ıtkeni oqýdy jeleý etip shetel asqan jastardyń kóbi barǵan jaǵynda qalyp qoıyp jatyr. Olar jat jerge tez beıimdelip, shet tilderin erkin meńgerip alýǵa qabiletti. Onyń ústine jastardyń oıynda ǵajaıyp ómirdiń bári basqa elderde degen stereotıptiń bary ras. Osyndaı faktorlar qaperge alynyp, Qazaqstanda ózgerister de jasalyp jatyr. Aıtalyq, Jastar jylynda bastalǵan «Jas maman» jobasynyń sheńberinde suranysqa ıe 100 mamandyq boıynsha mamandardy daıyndaý júzege asyrylýda. Úsh jylda 200 myńnan asa maman daıarlaý jáne 15 myńnan asa oqytýshy biliktiligin arttyrý josparlanýda. Sonymen qatar memleket jastarmen qosa jalpy el azamattaryn kásipkerlikke oqytý úshin kúsh jumsap jatyr. Mundaı qadamdar jumyssyzdyq máselesin tómendetip, halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterýge baǵyttalǵan. Túptep kelgende, halyqtyń belgili bir tobynyń emıgrasııalyq kóńil kúıin eskere otyryp, memleket aldynda adam kapıtalynyń sapasyn arttyrý máselesi turǵany anyq.
