12 patenti bar azamat ınnovasııalyq jańalyqtarǵa qumar

Juma, 31 mamyr 2013 2:08

Asaýmıdın Ábdihalyqov aýylda turady. Túlkibas aýdanyndaǵy agrobıznes jáne týrızm kolledjinde oqytýshy bolyp jumys isteıtin azamat jańalyq ataýlyǵa jany qumar. «Qazaqstan-2050» Strategııasyna sáıkes bilim salasyndaǵy  memlekettik saıasat joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarynda otandyq ǵylymnyń jańa úlgisin quryp,  ıntellektýaldy ult qalyptastyrý mindetin júktep otyr.

Juma, 31 mamyr 2013 2:08

Asaýmıdın Ábdihalyqov aýylda turady. Túlkibas aýdanyndaǵy agrobıznes jáne týrızm kolledjinde oqytýshy bolyp jumys isteıtin azamat jańalyq ataýlyǵa jany qumar. «Qazaqstan-2050» Strategııasyna sáıkes bilim salasyndaǵy  memlekettik saıasat joǵary jáne orta arnaýly oqý oryndarynda otandyq ǵylymnyń jańa úlgisin quryp,  ıntellektýaldy ult qalyptastyrý mindetin júktep otyr.

Oqý júıesindegi mundaı jań­ǵyr­týlar joǵary kásibı jáne jan-jaqty deńgeıdegi mamandar daıarlaý arqyly eńbek ryno­gyndaǵy qajettilikti tolyq qana­ǵat­tandyrýǵa jol ashatyny daý­syz. Endigi ǵasyr ǵylymdar ǵa­sy­ry bolmaq. Sondyqtan jańa teh­nıka men ozyq tehnologııaǵa ar­nalǵan jobalardy júz­ege asyrý, ol úshin halyqty ǵylymı ja­ńa­lyqtardy ashýǵa qyzyqtyrý, ynta­landyrý, ıntellektýaldy ser­pilis jasaý básekege túse alatyn errýdısııalyq adamdardy qa­jet etetini belgili. 40 jyldan astam ýaqyt óskeleń urpaqqa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýmen aınalysyp kele jatqan ustazdyń ómirlik ustanymy osyndaı. Shákirtterdi osy qasıetterge baýlyp qana qoımaı, ózi de udaıy izdenis ústinde júredi. Jergilikti baspasóz betterinen ozyq tehnologııalar men ónertapqyshtyq jónindegi maqalalardy qadaǵalap oqıdy. Ǵalamtordy jıi sharlaıdy. Negizgi oqýlyqtarmen qatar, qosymsha ádebıetterdi kóp paıdalanady. Tehnıka salasyndaǵy sońǵy jańalyqtarmen tanysqansha taǵat tappaıdy. Keregin qoıyn dápterine túrtip alyp, gazetterdiń qıyndysyn saqtap júredi. Oıdy oı qozǵap, ózi de ınnovasııalyq jobalar boıynsha jumys júrgizýden jalyqpaıdy. Orta arnaýly bilim berý mekemesiniń dırektory Ǵabıt Nysanov shyǵarmashylyqpen ju­mys isteıtin oqytýshyǵa úne­mi qoldaý kórsetip, jaǵdaı tý­ǵy­zyp keledi. Asaýmıdınniń ja­ńa­lyqtarymen alǵash tanysatyn da sol kisi.
Asekeń ózi jasaǵan 12 jobaǵa patent alǵan. Solardyń biri ári mańyzdysy «Syǵylǵan aýany alýdyń kún qondyrǵysy» dep atalady. Joba dástúrli emes balama qýat kózderin paıdalaný salasyna jatady. Onyń analogy bar, ınnovasııalyq patent alynǵan, is-áreket jasaıtyn maketterde tájirıbeden ótken. Bul joba byltyr 17-27 qyrkúıekte Astanada ótken respýblıkalyq «NIFS50K» konkýrsta aqtyq synǵa shyǵý dıplomymen marapattalǵan.
– Qazirgi kezde barlyq elderde úı shatyrynyń ústinde kún sáýlesimen jumys isteıtin «Kún kollektory» qondyrǵylary paıdalanylady, – deıdi Asaýmıdın Áb­dihalyqov. – Al men usynyp otyrǵan qondyrǵy jańa konstrýksııa, otandyq ozyq tehnologııa bolǵandyqtan onyń jumysy ózgeshe. Basqa elderde kezdespeıdi. Jobanyń artyqshylyǵy sonda, qondyrǵymen kún sáýlesi nemese syrtqy aýanyń temperatýrasy arqyly ekologııalyq taza syǵylǵan aýa alynady jáne syǵylǵan aýa qoldanysqa túsedi. Tehnıkalyq nátıjesi tómendegideı. Jańa jobany, birinshiden, elektr qýatyn óndirý úshin qoldanýǵa bolady. Ekinshiden, bólmelerde mıkroklımat jasaýǵa óte qolaıly. Atap aıtqanda, úıdi jylytý, kerisinshe, ból­meni salqyndatýǵa jáne ylǵal­dan­dyrýǵa da múmkindik mol. Qoı­malarda aýylsharýashylyq ónim­derdi keptirýge, saqtaýǵa qoldana ala­myz. Máselen, jylyjaı men kóshetjaıdy jylytý úshin tap­tyrmas qondyrǵy. Bólmelerdi jeldetýdi osy joba júzege asyrady. Sonymen qatar, sýdy belgili bir bıiktikke kóteredi jáne tasymaldaı alady. Munyń ózi energetıkalyq daǵdarystan shyǵýǵa, balamaly qýat kózi arqyly ony únemdeýge múmkindik beredi. Osy jobalyq ıdeıany EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine usynyp, óz úlesimdi qosýǵa nıet etip otyrmyn. Árıne, joba qaǵaz kúıinde qalyp qoımaý úshin ony qarjylandyrý qajet. Is-áreket etetin úlgisin zaýytta daıyndap, ony tájirıbeden ótkizý, sóıtip, óndiriske engizý qıyn da qyzyqty úderis. Ashqan jańalyqty tolyq dáleldep shyǵý úshin bar kúsh-jigerimdi sarqa jumsaýǵa ázirmin, – deıdi avtor.
Qondyrǵyǵa qajetti elementteri de qarapaıym. Kún kollektorynan, býlandyrǵysh jáne kondensatorlardan, kameralar men sılfondardan, muzdatqyshtardan, resıverlerden, aýa týrbınasynan turady. Sondaı-aq, jylytý, salqyndatý jáne ylǵaldandyrý júıelerinen qurastyrylady. Sýdy belgili bir bıiktikke kóterý júıesi de ornalas­tyrylady. Tez ári tómengi temperatýrada qaınaıtyn suıyq freon qoldanylady. Ol tehnıkada kóp kezdesedi ári arzan. Al salqyndatý úshin muz, tuz, hlorly kalsıı, ammonıı sýlfaty, sý, selıtra, dári-dármekterdi salqyndatatyn basqa da suıyqtyqtar paıdalanylady. Bul joba barlyq salada qoldanýymen qundy.
A.Ábdihalyqovtyń topyraq qu­na­ryn arttyratyn qurylǵysy aýyl sharýa­shylyǵynda óziniń tıimdiligin baıqatýda. Qazir egin­shilikte polıetı­lendi plenka qol­danysqa keńinen engi­zilgeni bel­gili. Qytaılyqtardyń bul ádi­sin Asaýmıdın aǵamyz odan ári jetildirip, tolyqtyra túsedi. Plen­kanyń astynan topyraq «ja­myl­ǵysyn» jasap, ony quryl­ǵynyń kómegimen jerge tóseıdi. Al topyraq «plenkasyn» jasaý úshin shnek-press jáne prokattaý bilikteri qoldanylady. Shnek presten ótken tabıǵı qunarly to­pyraq deformasııalanady: ol tyǵyzdalady, syǵymdalady. Ar­naý­ly «potrýbkadan» ótkende topy­raq jamylǵysy paıda bolady.
Ony paıdalanýdyń tıimdiligi qandaı degen saýalǵa jaýap izdesek, birinshiden, jerdiń qunarlylyǵyn arttyrady. Ekinshiden, topyraq betiniń tozýynan saqtaıdy. Úshin­shiden, alynatyn ónim molaıady. Má­selen, polıetılen plenkany paı­dalaný arqyly daqyldyń tú­sim­diligi eki esege deıin artsa, topy­raq jamylǵysyn tósegender ádettegiden anaǵurlym ónimdi kóp jınaıdy. Tór­tin­shiden, aram­shóp­terdiń ósýin te­jeıdi. Odan basqa, agro­tehnıkalyq ju­mys­tardy júr­gizý shyǵynyn qysqartady. Jer­degi ylǵaldy saqtaý arqyly sý­dy únemdeıdi. О́simdikterdi sýyq­tan, túrli zııankesterden qor­ǵaıdy. Ekologııalyq taza ónim jınaýǵa múmkindik beredi. Oblys jáne aýdandar men qalalar or­talyqtaryndaǵy turǵyndar tyny­ǵa­tyn saıabaqtardy, gúlzarlardy, kóshe­ler­diń jıekterin osyndaı topyraq «jamyl­ǵysymen» kómkerýge qolaıly.
«Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synda bilim men ǵylymdy jáne ınnovasııany utymdy ushtastyrý arqyly básekege qabiletti, eks­portqa baǵyttalǵan, álemdik stan­dartqa sáıkes otandyq taýarlar shyǵarý, ozyq tehnologııalar­dy óndiriske engizý arqyly eli­miz­diń órkendeýine, damýyna ár­bir qazaqstandyqtyń belsene atsa­lysýy jaıynda aıtylǵan-dy. Muny aldymyzǵa qoıylǵan min­det dep túsingenimiz lázim. Osy ta­laptar turǵysynan alǵanda, Asaý­mıdın sııaqty jańashyldar aýyl­da áli tanylmaı júr. Olardy qoldap, qoltyǵynan demep jiberý aza­mattyq ári abyroıly boryshymyz.
Árıne, bir maqalada túlkibastyq Asaýmıdın Ábdihalyqov ashqan jańalyq-jobalardyń árqaısysyna jeke-jeke toqtalyp, sıpattama berip shyǵý múmkin emes. Biz onyń ekeýin ǵana sóz ettik. Jańashyl ustazdyń «Qurylys keramıkalyq ma­terıaldardy óte joǵary jıi­likti peshterde keptirý jáne kúı­dirý», «Aýany membranalyq sy­ǵýǵa arnalǵan kópfýnksııaly qondyrǵy», «О́te joǵary jıilikti sáýlemen topyraqty óńdeý», «Kúnmen jylytý júıesi», «Eki jaq­ty áreket etetin aýany membrandy syǵatyn qondyrǵy», «Kúnmen jumys isteıtin sý kótergish», «Eki jaqty áreket jasaıtyn shnek», «Kúnmen kondısııalaý júıesi» sııaqty ózge de patent alǵan jobalary óndiriste óziniń qoldaýyn kútip jatyr…
Serikqalı JEKSENBAEV.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.