Degenmen, osyndaı oqıǵalar kezinde bizdiń adamnyń jeke ómiri men tańdaýy, qupııasy bolatynyn eskerip, talqyǵa salatyn taqyrybymyz jeke adamnyń áreketi emes, qaterli sıpat alyp bara jatqan qubylystar bolýy tıis edi. Biraq elimizdegi tanym-túsinik pen is-áreket, qundylyqtar «tóńkerilgen pıramıdaǵa» uqsaıdy.
Negizi qoǵamnyń ózindik qundylyqtary men normalary bar ekenin jıi aıtamyz. Sóz bostandyǵy, adamnyń jeke qupııasy men ómiri, tańdaýy tárizdi qundylyqtar biz úshin eń ózekti másele bolýy tıis edi. Qalyń buqara jappaı aıyptap, qoǵamda keń tarap ketýine jol bermeýi tıis jaǵymsyz qylyqtar men áreketter de nazardan tys qalmaýy kerek-tuǵyn. Biraq eń ózekti degen dúnıelerdi keıingi satyǵa ysyramyz da, jeke adamnyń áreketin, tańdaýyn sóz qylyp shyǵa kelemiz. Qazaq qoǵamy bir boıjetkenniń ózgege turmysqa shyqqanyn emes, eldegi áıel men kámelet jasqa tolmaǵandardy zorlaý derekterine ashýlansa kerek edi. Biraq biz dál sondaı ózekti máselelerge kelgende nemquraıdymyz, belsenip atqa qonýǵa joqpyz.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka komıtetiniń derekterine qaraǵanda, bıyl qańtardan mamyr aıyna deıin elde áıel zorlaýdyń 385 deregi tirkelipti. Onyń ishinde 16 bala nemese jetkinshek bar. Al Qylmystyq kodekstiń «Seksýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq áreketteri» dep atalatyn 121-baby boıynsha – 82, álgi kodekstiń 123-baby, ıaǵnı «On alty jasqa tolmaǵan adammen jynystyq qatynas nemese seksýaldyq sıpattaǵy ózge de áreketter jasaý» deıtin uzyn-sonar ataýy bar bap boıynsha 128 qylmys tirkelgen. Bul degeniń kámelet jasyna tolmaǵandarǵa qatysty qylmys. Bir sózben aıtqanda – zorlaý! Al «Jas balalardy azǵyndyq jolǵa túsirý» dep atalatyn 124 bap boıynsha 56 qylmys tirkelgen. Jasalǵan emes, tirkelgen! Biraq bizdiń qoǵam bul máselege nazar aýdara qoıǵan joq. Bálkim mundaı derekterdi kópshilik bilmeıtin shyǵar nemese qylmyspen kúreske tym nemquraıdy qaraıdy degen sóz. Biz aıtqan derekterdi toptaıtyn bolsaq, áıelder men kámelettik jasqa tolmaǵandardy zorlaý, aldap-arbap jynystyq qatynasqa ıtermeleý derekteri 500-den asypty. Jyldyń alǵashqy bes aıyndaǵy jaǵdaı osy. Onyń ústine, bul tirkelgen derekter, tirkelmegeni qanshama?! Demek, qazaq qoǵamy úshin áıel zatyn qorlaý qaterli deńgeıge shyǵyp bara jatyr degen sóz. Al biz «ıt jamany túz qorıdynyń, jigit jamany qyz qorıdynyń» qylyǵyn jasap júrmiz.
Árıne aralas nekeniń kóbeıgenin biz de quptamaımyz. Máselen, 2019 jyldyń alǵashqy tórt aıynda elde 47 myńnan astam neke tirkelse, sonyń ishinde 1611 qazaq azamaty ózge ult ókiline úılenip, 1552 boıjetken basqa etnostyń azamatynyń eteginen ustapty. Byltyr 2185 qyzymyz teńin atasy basqa jurttan tapsa, 2584 azamat qazaqty ózge halyqtarmen quda qylypty. Biraq nekede eki jaqtyń yqtııary bar. Ult úshin aralas nekeniń jappaı sıpat alýy jaǵymdy bola qoımas, biraq biz úshin odan da qaterli dúnıe nemquraılylyq pen áıel zatyna qarsy jasalyp jatqan qylmystar bolyp tur. Odan bólek jalpy qylmystardyń órship turǵanyn da, bizdiń dúnıetanymymyzǵa árisi patshalyq Reseıge bodan bolǵan kezimizden, berisi Keńes Odaǵy dáýirinen qalǵan stereotıpter sińip qalǵanyn da moıyndaýymyz qajet. Qoǵamdyq tártipti buzǵan pende kórsek, aıtalyq, qoqysty arnaıy jáshikke tastamaǵan nemese kólik terezesinen laqtyryp jibergen adamdy kezdestirsek, eskertýge asyqpaımyz, polısııaǵa da habarlaýdan boıdy aýlaq salamyz. Bizdi tejeıtin kommýnızm quramyz dep júrgen dáýirden kele jatqan «túsinikter». Adamnyń jeke ózine eskertýden «bálesinen aýlaq» dep, tıisti mamandarǵa habarlaýdan «stýkach» bolmaý úshin qashamyz. Sóıtip jemqorlyq ta tyıylmady, qylmys ta azaımady. Sonyń ishinde áıel zatyn qorlaý da azaıǵan joq. Qylmys hronıkasynda túrli oqıǵalar aıtylyp jatqanmen, óre túregelgen buqara joq áli.
Máselen, jaqynda ǵana Qostanaıda áıel zorlaǵan qylmyskerler jazalandy. Olar poıyzdyń jolserikteri edi. Byltyr kúzde saparǵa shyqqan jolaýshyny zorlapty. Bul – biz biletin derekterdiń birsypyrasy. Bilmeıtinimiz qanshama?! Sóıte tura, basqanyń eteginen ustadyń dep bir boıjetkendi sógemiz. Biz bálkim qyzdarymyzdy ózgeden emes, «ózimizden» qorǵaýymyz qajet shyǵar, á?!
