Torǵaıdyń álemdik jumbaǵy

Atalarymyz «Sáýle» ataǵan jerde svastıka jatyr...

О́ńirdegi tarıhı-ólketaný mýzeıleri­nen de ejelgi zaman elesterin jıi kórý­ge bolady. Munyń kópshiligi arnaıy júr­gizilgen arheologııalyq qazba ju­mys­tary­nyń oljasy emes, jergilikti tur­ǵyn­dar, áýes­qoılar taýyp ákelgen jádi­gerler. Biraq Tobyl boıyndaǵy arheolog­tar júr­gizgen qazba jumystarynan ta­byl­ǵan qola dáýiriniń qumyralary týra­ly sóz ba­sqa. Oblystaǵy tarıhshy ǵalym­dar Torǵaı óńiri ejelgi dáýiriniń zerttel­megenine naqty sebepterdi alǵa tartady.

– Torǵaı óńiri arheologııalyq jaǵy­nan buryn zerttelmegen, oǵan sońǵy jyldary kóńil bólinýde. О́tken ǵasyrdyń or­tasynda Álkeı Marǵulan Torǵaı dala­syn aralap shyqqanymen, ol jerde áı­gili ǵalym tarapynan úlken qazba ju­mys­tary júrgizilgen joq. Ol Keńes Odaǵy kezinde bizdiń ǵalymdardyń nazar sal­maǵandyǵynan emes, óte úlken aýmaq­ta, Torǵaı dalasyna deıin zertteý ju­mys­tarynyń kesheýildegeni Baı­qo­ńyr kosmodromynyń salynýyna baı­l­a­nys­ty boldy. Kosmodrom múddesi qazaq dala­synyń tarıhynan, tarıh ǵy­ly­my­nan, barlyǵynan bıik turdy. Son­dyq­tan Álkeı Marǵulan sekildi iri ǵalym­darǵa tusaý bolǵannyń biri osy bolsa kerek. Qazaq halqynyń tarıhyn kózge qalqalasań ar jaǵynan kún kórinetin juqa oqýlyqqa syıdyrǵan Keńes Odaǵy kezindegi saıasat salqynynyń yqpaly da bar, – deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Ábil.

Biraq Torǵaı dalasyndaǵy ejelgi zamannyń izi ótken ǵasyrdyń basynda-aq bilingen eken. HIH ǵasyrdyń aıaǵynda kelip, barlyq sanaly ǵumyryn Reseıde ótkizgen, arheolog, shyǵystanýshy tarıhshy, fransýz Jozev-Antýan Kastaneniń «Qyrǵyz dalasy jáne Orynbor ólkesiniń ejelgi dáýiri» («Drevnostı Kırgızskoı stepı ı Orenbýrgskogo kraıa») atty eńbe­ginde Torǵaı dalasyndaǵy búgin «geoglıfter» dep atalǵan jumbaq eskertkishter týraly derek qylań berip qalady. Orystar Iosıf Antonovıch dep ataǵan Kastane 1909 jyly Orynbor ǵylymı arhıvtik ko­mıs­sııasynyń qamqorlyǵyndaǵy mýzeı­diń saqtaýshysy bolyp istegen. Naq sol jyly Orynbor ǵylymı arhıvtik ko­mıs­sııasynyń jalpy jınalysynda ja­saǵan B.A.Skalovtyń baıandamasy týra­ly joǵaryda aıtylǵan eńbeginde kel­ti­redi. Skalov baıandamasynda: «...kýr­­ganov, raspolojennyh v rıad, obrazýıý­shıh geometrıcheskıe fıgýry vrode treýgol­nıkov, chetyrehýgolnıkov...ras­­­polo­jeny odınakovom ot drýg drýga ras­s­toıa­nıı» dep jazady. (I.A.Kastane, 1910, s. 64). Bir ǵasyrdan astam ýaqyt bu­ryn qazaq dalasyna kelgen ekspedı­sııa músheleri úıindilerden turatyn geo­­me­trııalyq fıgýralardy osylaı baı­qaǵan. Árıne, ol kezde zertteýshilerde órke­nıettiń búgingideı kosmostan túsi­retin, kvadrokoptermen, dronmen qaraı­tyn múmkindikteri joq, ǵasyrlar shóktir­gen úıindilerdi qorǵandar dep atady. So­ny­­men qatar 1771 jyly Torǵaı dalasy­na kelgen orys ofıseri Nıkolaı Rychkovtyń ekspedısııasy da búgingi álem jumbaǵyna aınalǵan nysandardy baıqaǵan syńaıly. Kapıtan Rychkovtyń «Jazbalarynda» sıpattalǵan ejelgi qalanyń ornyn Tor­ǵaı qolatyndaǵy kosmostan túsiril­gen «Shıli sharshysy» geoglıfine uqsata­ty­nyn jazdy qostanaılyq áýesqoı arheolog, ólketanýshy Dmıtrıı Deı.

2007 jyly «Gýgldyń» spýtnıktik túsi­ri­lim­derinen ejelgi qurylystarǵa, adam­dar­dyń sharýashylyq áreketi qaldyq­taryna da uqsamaıtyn erekshe toǵyz nysandy kózi shalǵan da naq osy Dmıtrıı Deı bolatyn. Olar sharshy, úsh sáýleli svastıka, doǵa bolyp keletin birneshe túrli anyq geometrııalyq syzyqtardan tura­dy. Ejelgi nysannyń adamzat naza­ryna iligip, álemdik sensasııaǵa aınalǵa­nyna, mine, 12 jyl boldy. Qazir tarıh­shy ǵalymdar, arheologtar, jalpy jurt­shylyq «bul syzyqtar ne bolýy múm­kin?» degen oıdyń túbine jete alar emes. Álemniń mundaı jumbaǵy jal­qy da emes kórinedi. Perýdegi Naska shólinde jatqan qus, órmekshi, maımyl, gúl sekildi janýarlar men ósimdikterdi beıneleıtin otyz shaqty sýret pen tolyp jatqan geometrııalyq syzyqtardan turatyn geoglıfterdi ǵalymdar jer betinde qaıtalanbaǵan, balamasy joq qubylys dep keldi. Búginge deıin Naska geoglıfteriniń de syry ashylǵan joq. Torǵaı oıpatyndaǵy «Úshtoǵaı sharshysy» men «Torǵaı svastıkasyn» aldyna salǵan túrli syzyqty, fıgýralardy elestetetin geoglıfterdi de qazir álem estip úlgerdi. Árqaısysy edáýir aımaqty alyp jatqan geoglıfterdiń sulbasyn onyń janynda turyp baıqaý múmkin emes, oǵan qus qanatynyń bıiktigi kerek.

– Mysaly, «Úsh toǵaı sharshysynyń» ár qaptaly 284 metr, etegi Heops pıramı­dasynyń aýmaǵynan tórttiń birindeı úlken. Sharshy 101 úıindiden turady. 101-shi úıindi sharshynyń dál ortasynda, onyń ár búıirinen ortasyna deıin 15 úıindiden, jartylaı qıys 10 úıindiden ornalasqan. Geoglıf barlyǵy 80656 sharshy metr jerdi alyp jatyr. Sharshynyń ár buryshyn 90 gradýs etip dál keltirý, úıindilerdiń arasyn birdeı qashyqtyqta ustaý, topyraqty birdeı kólemde úıý úshin qansha adamnyń kúshi, qandaı mamandardyń biligi kerek boldy eken? Onyń ústine ejelgi zamanda búgingideı tehnıka men tehnologııalardyń bolmaǵan­dyǵyn eskersek, tylsym dúnıeniń jum­baǵy da kúsheıe túskendeı bolady, – deıdi Dmıtrıı Deı.

Al «Torǵaı svastıkasynyń» kólemi son­shalyqty alyp emes. Amangeldi aýda­nyndaǵy Úrpek aýyldyq okrýgine qaraı­tyn Aǵashtykól aýylynyń shetinde jatqan geoglıftiń pishini bir núkte­den shyqqan úsh tarmaqty sáýlelerden turady. Sáýlelerdiń uzyndyǵy 33 metr­den, etek jaǵynyń eni –13-15 metr, sáýle jaǵyna qaraı 10-12 metr bolyp jińish­keredi. Úsh jaqqa qaraıtyn ırek sekildi pishinderdiń jalpy uzyndyǵy 40-50 metr­ge deıin jetedi, eni – 5-6 metr, ıilgen bólikteriniń uzyndyǵy 15-20 metrdeı, tereńdigi 3 metr bolady. Bul nysandy da aspanda ushqan qus bolmasa, jerdegiler eleń qylmaǵan. Áıtpese jumbaq syzyq Aǵashtykól aýylynyń turǵyndary kúnde erteli-kesh malyn óriske aıdap ótetin irgede jatyr. Myńdaǵan jyldy bylaı qoǵanda, aýyl qonǵan ótken ǵasyrdan bergi ýaqytta mal tuıaǵynyń astynda qalaı óship ketpegen? Mundaı belgini Krıt araly halyqtarynan, grekterden, Baıkal óńirindegi býrıattardan, Gımalaı halyqtarynan kezdestirýge bolady eken. Tipti bul belgi japon mádenıetinde úsh qaýipten – órtten, sýdan, urlyqtan saq­taıtyn tumar retinde tanymal. Bir qyzy­ǵy, buryn osy mańda kóship-qonǵan qazaq­tar nysana jatqan jerdi Sáýle dep atapty. Mamandar «Torǵaı svastıkasyn» «sáýle» dep sıpattaıdy. Osy tóńirekti jaı­laǵan qazaqtar nege ony «Sáýle» atan­dyr­ǵan? Kezdeısoqtyq pa, álde «svas­tı­kany» kórgen atalarymyz osylaı ata­dy ma eken? Aǵashtykól aýylynda jat­qan nysannyń aýmaǵy tym úlken bol­m­aǵan­dyqtan, onyń turpatyn kózben jı­naq­tap kórýge ábden bolatynyn ony kórýge barǵan jandar baıqaıdy.

Geoglıf pil bola ma?

Tylsym jumbaǵyn ishine jasyrǵan Torǵaı geoglıfteri túrli oıǵa, boljam­darǵa jeteleıdi, qııaldy qııaǵa tartady. Dmıtrıı Deı geoglıfterdi ózi baıqaǵan 2007 jyldan beri onyń aqıqatyna jetkendi armandaıdy. Álemdik jumbaq ony sıqyrlap, talmaı izdenýge jetelep otyrady.

– Torǵaı geoglıfteri qazaq arheo­logııa­­synyń jańa kezeńi ekeni sózsiz. Baǵzy­dan jetken jumbaqtyń syry tym tereńde bolyp otyr. Men kóptegen aqpa­rat­ pen derekter jınadym. Negizi bul arheo­log­tardyń da, tarıhshy ǵalym­dar­dyń da, ólketanýshylardyń da «bas aýrýy­na» aınaldy. Qııalǵa erik berý, boljam kóp. Bul zańdy da sekildi. Perýdiń Na­sa shólindegi sýretterdiń de jumbaǵy she­shil­megen. Torǵaı geoglıfiniń dál ózin­deı balamasy joq, – deıdi Dmıtrıı Deı.

A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti arheolo­gııa­lyq zertteý laboratorııasynyń qyzmetkerleri, arheologtar Andreı Logvın men Irına Shevnına qansha bol­jam aıtylǵanymen, arheologııanyń qalyp­tasqan ádistemesimen úıindilerdi qazyp kórip, qolmen ustamaı, eshqandaı pikir aıtýdy jón dep sanamaıdy.

– Biz Torǵaı geoglıfteriniń bir úıin­disin qazyp kórgenbiz. Astynan eshnárse ta­byl­mady. Muny biz áý basta rıtýaldyq qor­ǵandar dep oılaǵan edik. Degenmen, biz úmit úzgimiz kelmeıdi, múmkindigi bolsa, bir geoglıftiń barlyq tómpeshikterin qa­zyp kórý kerek, múmkin bireýiniń astynan bizdiń kózimizdi aqıqatqa jetkizetin olja tabylyp qalar, – deıdi Andreı men Irına.

– Ejelgi nysandardyń barlyǵy derlik Torǵaı qolatynda ornalasqan. Batys jaǵynda Oral taýlary, shyǵysynda Kók­shetaý qyrqa-ústirtteri jatyr. Soltús­tigi Sibirge qaraı, ońtústigi Aralǵa qaraı tómendeıdi. Osydan shamamen 25-30 jyl buryn muz dáýiri kezinde sý Sibir muzdyq jotalarynan muhıtqa óte al­ma­dy, bıik taýlardan shyǵa almady da, ońtústigindegi oıpańǵa – Aralǵa ket­ti. Torǵaı jyra-saılary, qolaty osy­laı paıda boldy. Búgingi Áýlıekól men Aman­qaraǵaıdaǵy, Sarykól men Uzyn­kól aýdan­daryndaǵy, jalpy Qos­tanaı óńi­rin­degi iri saılar, jyralar sýdyń izi. Obaǵan ózeni Sibirge qaraı aqty, – deıdi Dmıtrıı Deı. Kosmostan túsi­rilgen kartada geoglıfter negizinen Qostanaı-Torǵaı óńirinde jatyr, bir-ekeýi Qaraǵandy oblysynyń tóńireginde, úsh geoglıf Aqtóbe oblysyna «shyǵyp» ketken. Dmıtrııdiń esepteýinshe, búginge deıin krest, sharshy, bir syzyq, sheńber túrindegi geometrııalyq qorǵan beıneli nysandar sany – 54, úsh sáýleli svastıka – 2, jabyq turpatty «kerýen saraı» (Shıli jáne Naýyrzym sharshylary) – 2, «murtty» qorǵandar – 91, eki jyraly sheńberli nysan – 110 dana boldy.

Áýesqoı arheolog, ólketanýshy Dmı­­trıı búginde bar jumysyn jınap qo­ıyp, Torǵaı geoglıfin zertteýge den qoı­ǵan jaıy bar. Arasynda shaqyr­ǵan ujym­darǵa, jastar ortasyna baryp, geoglıfter týraly áńgimelep bere­di. Dmıtrıı geo­­glıf jumbaǵyn kúrdeli­ligine qaraı pilge teńeıdi.

– Bir támsil bar. Ertede adamdar pildi kóripti de, onyń ne ekenin bilmepti. Janyna kelip, bireýi onyń qulaǵyn ustap turyp, «Bul – jelpýish!» depti. Ekinshisi: «Joq, bul – jelpýish emes, aǵash!» depti pildiń aıaǵyn kórip, Úshinshisi: «Qoıyń­dar, bul – jelpýish te, aǵash ta emes, qabyrǵa» depti. Taǵy bireýi tumsy­ǵyn ustap, bul – jylan ǵoı?» dese, taǵy biri: «bul – jip!» degen eken pildiń quıryǵyn ustap. Olar pildiń iriliginen ony sanaǵa syıdyryp, jınaqtap kóre almaǵan. Eger pildiń ornynda ıt nemese mysyq bolsa, álgi adamdar: «Ittiń qulaǵy, tumsyǵy, quıryǵy bar» dep tanyr edi. Men áý basta geoglıfterdi pilge teńegen edim, búgingi ǵylym ony tutas kóre almaı otyr, – deıdi Dmıtrıı.

Sonymen, geoglıfterdi kim saldy, ne úshin saldy? Torǵaı jumbaǵyn keshendi zerttep júrgen ólketanýshy Dmıtrıı Deı ony adamzattyń baǵzy kóshimen baılanystyrady. Onyń aıtýynsha, osydan 10-11 myń jyl buryn Torǵaı óńirine adamdar kelgen. Dmıtrıı arheolog ǵalym Vıktor Nıkolaevıch Logvın ashqan neo­lıt – tas ǵasyrynyń sońǵy kezeńine jatatyn Maqanjar mádenıetine de den qoıady. Ol kezde adamdar ań aýlady, kıik­tiń qozǵalysyn bilý úshin úıindiler kún saǵat qyzmetin atqardy degen de boljamy bar. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Erkin Ábildiń pikirinshe, Torǵaı geoglıfteri ańshylyqtan keıin, adamzat qoǵamy damyǵan kezinde paıda bolǵan.

– Ashylǵanyna on shaqty jyldan endi asqan bul nysandardyń ne ekeni bizge de, ǵylymǵa da áli beımálim. Aı­ty­lyp júrgenniń bári de boljam. Tek ta­rıh ǵylymynda bir nárse belgili. Iri ny­san bolyp sanalatyn mundaı ejel­gi qurylystardy adamzat damýynda shaǵyn taıpa nemese adamdar toby sala almaıdy. Qurylys salý úshin kóp adamnyń kúshin biriktiretin protomemleket bolýy kerek. Din damyǵan, áleýmettik jiktelgen qoǵamda ǵana qandaı qurylysqa da qajettilik bolýy shart. Torǵaı geoglıfteri bizdiń zamanymyzǵa deıingi 3-shi, 2-shi myńjyldyqtarǵa tán eneolıt nemese qola dáýirinde paıda bolýy múmkin. Qazaq jerinde oǵan deıin iri nysan salatyndaı damyǵan qoǵam bol­ǵan joq. Uly dalada jylqynyń qol­ǵa úıretilýi de bizdiń zamanymyzǵa deıin­gi 3-shi myńjyldyqqa jatady, oǵan deıin adamdar ań aýlap kún kórdi, – deı­di Erkin Amanjoluly. 2013 jyly Oks­ford ýnıversıtetinen Motýzaıte Gıedre degen ǵalym kelip, geoglıf úıin­di­lerinen synama alyp ketedi. Kóp uza­maı ol jasaǵan saraptamasynyń qory­tyn­dysyn jiberedi. Onda aǵylshyn ǵalym­dary Torǵaı geoglıfterin «bizdiń dáýirimizge deıingi I ǵasyr men bizdiń ǵasyry­my­z­daǵy I ǵasyr aralyǵynda paıda bolǵan» degen tujyrymǵa kelipti. Al Reseı ǵy­lym akademııasynyń Oral bólim­she­sine q­arasty Tarıh jáne arheologııa ınst­ı­tý­tynyń qyzmetkeri, «Gýnny ı tıýrkı» atty monografııanyń avtory Sergeı Botalov Torǵaı geoglıfteriniń úıindisin kórgennen-aq onyń ǵundardan qalǵan iz ekenin aıtqan. Árıne, ortaq pikir, bir túıin áli joq. Bir qyzyǵy, geoglıfter qaı dáýirge jatsa da, úıindiler mańaıynan ejelgi babalardyń izi bolarlyq obalar, ejelgi adamdar súıegi tabylǵan joq. Bul da geoglıf jumbaǵyn qalyńdata túsedi.

Torǵaı geoglıfteriniń zerttelýi eli­miz­de naqty qolǵa alyndy dep aıta almaı­myz. Áli de pildiń qulaǵyn bir, quıryǵyn bir ustaǵandaı, aıtylǵan áńgimeniń bar­lyǵy da boljam, tanymdyq deńgeıden asqan joq. О́ńirdegi aýdandar men qalalar tóńiregindegi arheologııalyq jáne tarıhı eskertkishterdiń kartasyn jasaý úshin oblys bıýdjetinen jyl saıyn qarjy bólinedi. Qazir 6-7 aýdanda osyndaı karta jasalyp qoıdy. Biraq geoglıfti zertteýge baǵyttalǵan qarjy bólingen joq. Árıne, oǵan qomaqty qarjy kerektigi de belgili. Osydan birer jyl buryn Arqa­lyq qalasyndaǵy «Jasulan» balalar men jasóspirimder uıymy oblystyq Ishki saıasat basqarmasy arqyly «Aýylym – altyn besigim» jobasy aıasynda oblys­tyń ońtústik óńirindegi geoglıfter men tarıhı-arheologııalyq nysandar top­tas­tyrylǵan aqparattyq atlas albomyn shyǵarǵan bolatyn. Qostanaı oblysy Mádenıet basqarmasynyń qoldaýymen oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy QMÝ-niń arheo­logııalyq laboratorııasy mamandary­men birlesip, Torǵaı geoglıfteri týraly «Torǵaıdyń ǵuryptyq-qasıetti geo­metrııalyq keshenderi» atty kitapty ja­ryq­qa shyǵardy. Atalǵan basylymda Tor­ǵaıdyń jer ústindegi eń jumbaq jáne ǵajaıyp qurylystary týraly sońǵy jyldardaǵy zertteý materıaldary ja­rııa­lanǵan. Atalǵan shyǵarylymda 69 nysan zerttelip, olar týraly boljamdar, sýretter usynylǵan. Osydan keıin Dmıtrıı Deıdiń izdenisterinen basqa kózge shalynatyn iri jobalar joq. Bir adamnyń qımyly qumdaǵy tasbaqanyń júrisindeı, ónimi az bolatynyn Deıdiń ózi de biledi. Ony sharshatpaıtyn geoglıfter jumbaǵyna degen yntyzarlyq pen senimi ǵana bolyp tur. «Torǵaı geo­glıfteri» halyqtyq jobasymen qoly­nan kelgeninshe qareket etip júr.

 Týrıster nysanasyna qashan aınalady?

Álemniń esh jerinde kezdespeıtin belgiler, Torǵaıdyń ǵalamdyq jumbaǵy Uly dala brendi bolarlyq ekeni aıtylyp júr. Onyń elimiz úshin tarıhı, ǵylymı mańyzy qanshalyqty qymbat bolsa, týrızmdik tıimdiligi de odan kem emes. Qazir dúnıeniń tórt buryshyndaǵy týrıs­terdi órkenıet jetistikteri, sulý qala, ádemi úıler, sán-saltanat emes, tabı­ǵat tamashalary, sakraldy tarıhı oryn­dar qyzyqtyratyny taǵy belgili. Tor­ǵaı geoglıfterine ıspandyqtar, japon­dyq­tar qyzyǵýshylyq bildirdi, jýrna­lıs­ter, birer týrıst kelip te ketti.

– Torǵaı geoglıfterin brend retinde jarnamalaý kemshin, áli qolǵa alynǵan joq desem, artyq emes. Bolashaqta Torǵaı dalasynyń týrıstik qýaty óte kúshti bolady. Dala tunǵan tarıh. Tek Torǵaı geoglıfteri ǵana emes, Ashýtasty, Qum­keshý sııaqty tabıǵaty sulý, tarıhy qyzyq oryndar az ba? Dala kóktemde, jazda, kúzde ártúrli túrge enedi, sonsha túr­li sulýlyq. Jarnamany jaqsartsaq, Tor­ǵaı geoglıfteriniń ózine myńdaǵan tý­rıst aǵylar edi, – deıdi Dmıtrıı.

So­la­ıy solaı ǵoı. Biraq dál búgingi ýaqyt­ta Torǵaı geoglıfterin jurt ınternetten, buqaralyq aqparat quraldarynyń mate­rıa­ldarynan qyzyqtap qoıa salatyn bolyp júr. О́ıtkeni oblys ortalyǵynan tym alys. Eger ınfraqurylym qatyp tur­­sa, alys joldyń ózi týrıst úshin qy­zyq­­­­ty bolyp keter edi-aý. Oblysta «Best.kz» eks­kýrsııalyq bıýrosy jergi­likti týrızm­­di damytýǵa talpynyp otyr.

– Torǵaı geoglıfterin suraıtyn týrıster búginde joqtyń qasy, tym sırek. Barlyq másele tek ınfraqurylymǵa, joldyń nasharlyǵyna kelip tireledi. Týrısterge «Úsh toǵaı sharshysy» men «Torǵaı svastıkasyn» kórsetý úshin ǵana bir kún ketedi. Olar ornalasqan Amangeldi aýdanyna jetkenshe avtobýs 5 saǵattaı júredi. Ekinshiden, joldyń nasharlyǵy óz aldyna, jol boıynda demalyp, aıaq jazyp alatyn oryndar, dárethanalar joq. Munyń barlyǵy usaq-túıek emes, al týrıster úshin eń keregi qolaılylyq, jaılylyq. Bul jergilikti tıisti oryndarmen úzilmeı kele jatqan áńgime, biraq oryndalǵan emes, – deıdi «Best.kz» ekskýrsııalyq bıýrosynyń jetekshisi Valerıı Gýmırov.

Valerıı Gýmırovtyń aıtyp otyrǵa­ny geoglıfterge jetkenge deıingi qıyn­dyqtar ǵana. Ejelgi nysan jatqan jerlerge demalatyn, tamaqtanatyn oryndar, geoglıfti kvadrokoptermen kóretin alańdar, tipti geoglıfti ekrannan emes, óz kózimen kórgisi keletin týrıster tilegin oryndaý úshin munara jasap qoısa Torǵaı dalasynyń keremetin kórýge kimniń ańsary aýmaıdy deısiz? Qazir jazdyń jalpaǵy, dalanyń shóbi jaıqalyp tur. Geoglıfterdi qyzyqtaýǵa, úıindilerin kórý­ge ol da kedergi. Oblystyq Kásip­ker­lik jáne ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq basqarmasyndaǵylarǵa habarlas­qany­myzda, jumystyń Amangeldi aýdanynd­aǵy «Úsh toǵaı sharshysy» men «Torǵaı svastıkasyna» baratyn joldar boıyna siltemeler jazyp ornatýmen shektelgendigin ǵana bildik.

Týrıst at shaldyryp Torǵaı óńirine barǵan soń, tek geoglıfti ǵana emes, basqa da tarıhı, arheologııalyq eskertkishterdi aralaýy tıis.

– Torǵaıdaǵy mýzeıler keshenin, Amangeldi aýdanyndaǵy mýzeıler men tarıhı-sakraldy oryndardy, Ashýtasty, Qumkeshý sekildi tabıǵat tamashalaryn, Keıki batyrdyń kesenesin qalaı kór­meı ketedi? Týrıster ár tıynyn, onyń ózine tıimdiligin sanaıdy. Bir geo­glıf­ke bola eshkim de Torǵaıǵa sabyl­maıd­y. Sondyqtan bul óńirdiń eskert­kish­terin týrızm nysanyna aınaldyrý úshin keshendi jumystar kerek, – deıdi Valerıı.

Aıtpaqshy, Torǵaı geoglıfterin qor­ǵaý máselesi de bir sala áńgimeniń jelisi bolar­lyq. Mysaly, Aǵashtykól aýy­lyn­daǵy aıaq astynda jatqan «Torǵaı svas­tı­kasyn» mal baspaıtyndaı etip qor­shap qoısa, artyq emes edi. Ejelgi nysan­dardyń aldy órkenıet «qurbanyna» aınalyp ta úlgerdi. «Kogaı kresti» geo­glıfiniń 70 paıyzy osydan birneshe jyl buryn jol jóndeý kezinde aıdalyp ketti. Jergilikti arheologtardyń shý­la­ǵan daýsy eshbir qulaqqa jetken joq.

Negizi Qostanaı oblysynda týrıster­diń kóńilinen shyǵatyn tarıhı eskert­kishter, sakraldy oryndar, tabıǵat týrızmi de barshylyq. Biraq jerdiń shal­ǵaılyǵy, qystyń uzaqtyǵyna baılanysty týrıstik maýsym tez bitip qalady. Al ın­fraqurylymdy durystasa, Torǵaı óńi­rine, ásirese, geoglıfke kóńili aýǵan týrıs­ter­di qara kúzge deıin aparýǵa bolaty­nyn aıtady týrızm mamandary. Qazir jer­gi­likti týrızm Qostanaı men Rýdnyı, Lı­sakov qalalaryndaǵy mýzeılermen, oblys ortalyǵyna jaqyn jerlerdegi sakraldy oryndarmen shektelip tur. Álem jumbaǵy jatqan Torǵaı óńiriniń ınfraqurylymyn zamanaýı deńgeıge jetkizse, geoglıf elimiz týrızminiń pili­ne aınalar edi. Onyń jumbaq kúıiniń ózi týrısterge Torǵaıǵa jetkenshe sabyr bermesi aıan.

QOSTANAI