Joldaǵy qaýipsizdikti kim qorǵaıdy?
Qazaqstannyń Bas kólik prokýratýrasy «Talgo» poıyzynda jolaýshyny zorlaǵan jolserikterge shyqqan úkimdi zerdeleı kele, sotqa apellıasııalyq ótinish joldady. Qostanaı kólik prokýratýrasynyń talaby – sottalǵandarǵa neǵurlym qatań jaza qoldaný.
Bastapqyda memlekettik aıyptaýshy jolserikter jolaýshyny toptasyp zorlady degen uıǵarym jasap, olardyń árqaısysyn 6 jyldan asa merzimge bas bostandyǵynan aıyrýdy suraǵan bolatyn. Alaıda Qostanaı qalalyq №2 sotynyń úkimi boıynsha sottalýshylar 2 jyl 6 aı merzimge bas bostandyqtarynan aıyryldy.
Eń bastysy, bir qyzdyń taǵdyry sot pen jolaýshylar tasymaly júıesindegi, quqyq qorǵaý salasyndaǵy, qoǵamnyń talqysyndaǵy ózekti máselelerdiń basyn ashyp tastady.
Birinshiden, atalǵan soraqy oqıǵadan soń qoǵamnyń bir bóligi jolaýshylar poıyzdarynda áıelderge arnalǵan bólek vagon nemese kýpe shyǵarý qajet degen pikirlerdi jarysa aıtyp jatty. Biraq bul – uzaq talqylaý, zerdeleý men qatar orasan qarajatty qajet etetin usynys. Osy oraıda, «Qazaqstan temir joly» AQ basshylyǵy bul jumysty qoǵamdyq pikirdi bilýden bastaý kerektigin málimdep, poıyzǵa birge minetin erli-zaıyptylardyń da qalaýy eskerilýi tıis degen oı aıtty.
– Eger Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi áıelderge arnalǵan bólek kýpe shyǵar dep talap qoıar bolsa, oryndaımyz, – dedi «Jolaýshylar tasymaly» AQ departament dırektory Álibek Sultanov. Alaıda AQ ókili mundaı talaptyń qazirgi ýaqytta tıimsiz bolatyndyǵyn aıtty.
Árıne, temir jolǵa jańadan shyǵarylyp, poıyz quramyna qosylyp jatqan vagondar beıne baqylaý kameralarymen jabdyqtalyp jatqany da asa bir jubatarlyq shara emes. О́ıtkeni «Talgodaǵy» oqıǵada ózgeniń kýpesin qyzmettik kiltimen ashqan jolserikter jymysqy áreketke oqtalǵan bolsa, kamerany ne sóndirý, ne búrkemeleý amalyn qoldanar ma edi? Al Ulttyq tasymaldaýshy men osy saladaǵy azdy-kópti jeke kompanııalar qatardaǵy jolaýshylardyń suranysyn qanaǵattandyra almaı otyrǵandaryn vagon tapshylyǵymen de baılanystyratynyn eskersek, áıelder men erler vagony týraly usynys aıtýdyń ózi bos sóz shyǵyndaý ǵana sııaqty. Árıne, adamnyń ómiri men densaýlyǵynyń, qaýipsizdiginiń qorǵalýyna Konstıtýsııamyzdan bastap barlyq beıindi zańnamalarda kepildik berilgen. Biraq ekonomıkalyq múmkindikter ol kepildikterdiń mańyna da jýymaıdy.
Negizi, qoǵamdyq vagondarǵa jynysyna baılanysty bılet satý tájirıbesi álem elderinde burynnan bar. Bul órkenıet bizge de jaqyndap keledi. Máselen, qazirdiń ózinde elordamyzdaǵy taksı qyzmetteriniń birinen júrgizýshi áıeldi tańdaýǵa múmkindigińiz bar.
– Bul qyzmetti negizinen qyz-kelinshekter jeke bastarynyń, bala-shaǵasynyń qaýipsizdigi úshin paıdalanady. Qazir suranys asa joǵary bolmasa da, shaqyrtýlar bolyp turady. Bizden sol ótinish boıynsha tek qyz-kelinshekter basqaratyn taksıler jiberiledi, – deıdi taksı qyzmetiniń operatory.
Bolashaqta mundaı qyzmetterge suranys joǵary bolatyny da baıqalady. О́ıtkeni jıi issaparǵa shyǵatyn qyz-kelinshekter qazir «Talgo» oqıǵasynan» keıin qalyń úreıdiń qushaǵyna engen.
Máselen, belgili telejúrgizýshi Dana Nurjigit áleýmettik jelilerdiń birindegi paraqshasynda: «Issapardan kele jatyp, poıyz kýpesinde zorlanǵan áıel týraly oılasam, tóbe shashym tik turady! Men jolda kóp júremin... Kózge elestetýdiń ózi aýyr! Tániń zorlanǵany – bir, janyń zorlandy, namysyń taptaldy ǵoı! Mundaı qylmys úshin eki jarym jyl túrme degen az! AZ!», dep jazdy.
Osyndaıda ádette jolaýshylar poıyzdarynda vagon aralap, spırttik ishimdik ishýshilerdi ańdyp júretin polısııa qyzmetkerleri qaıda boldy degen saýal da týyndaıdy. Biraq ákki jolserikter poıyz quramyndaǵy polıseılerdiń tynyǵatyn, kezek aýystyratyn ýaqytyn da jaqsy bilgenderine kúmán joq. Qyzdyń zorlanǵan ýaqyty da tańǵy saǵat 4.00-diń shamasy...
Ulttyq dástúr qutqarady
Jalpy Batys elderi men Amerıka Qurama Shattarynda keńinen qoldanylatyn, túp-tamyry aǵylshynnyń «harassment» degen sózinen alynǵan uǵym bar. Bul «Harassment» túsinigi ártúrli keıiptegi psıhologııalyq qysymdy bildirgenimen, is júzindegi aýqymy keń. Taldap aıtar bolsaq, bir adamdy renjitýge nemese qorlaýǵa, ózgelerdiń jeke shekarasyn júıeli túrde buzýǵa baǵyttalǵan psıhologııalyq qysymnyń bul túrine sózben muqatý, is-áreket jáne ersi qylyqtarynyń barlyǵy, tipti janyńnan ótken adamnyń sońynan ysqyrýdyń ózi jatqyzylady. Ádette mundaıda jábirlenýshiler, aıtalyq balalar – eresekterden, eresek er-azamattar men áıelder – bastyqtarynan, áıelder – qoǵam talqysynan, al erler jaǵy – kúlki bolýdan jasqanyp, «Harassment» uǵymynyń aıasyna kiretin qysymdar boıynsha jaq ashpaıdy. Mundaı «úndemestik qasıet» bizdiń qanymyzǵa da ábden sińisti bolǵan. О́ıtkeni el ishinde basshylary jynystyq sıpattaǵy qysym kórsetip, meıramhanalarǵa shaqyryp, túrli syılyqtar jasap, zábir kórsetýge deıin baratyn jaǵdaılar az emes. Bul rette jábirlenýshi aldymen jumys ornynan aıyrylyp qalýdan, sonan soń abyroıynyń tógilýinen taısaqtap, qylmysqa para-par áreketterge amalsyz tózedi nemese jumystan ún-túnsiz ketip tynady. Al damyǵan elderde «Harassmenttiń» jazasy aýyr. Jalpy, mundaı táýeldiliktiń, jymysqy oıǵa qurylǵan ústemdiktiń sońy aýyr jaǵdaılarǵa da soqtyrary anyq. Birinshiden, jábirlenýshi belgili bir dárejede aýyr kúızeliske túsedi. Ekinshiden, jazasyzdyqtyń dámin sezgen adam anaý jolserikter tárizdi asa aýyr qylmystarǵa barǵanyn ańdamaı qalady.
Osy halyqaralyq uǵymǵa kiretin dáleldi alystan izdeýdiń de qajeti joq. 2013 jyly qazaqstandyq sportshy Azamat Teńizbaev elimizdiń taekvondodan jastar quramasynyń sapynda Meksıkadaǵy álem birinshiliginen qaıtar jolda Ulybrıtanııada oılamaǵan jerden úlken daýǵa tap bolyp, sottalyp kete jazdaǵan edi. Ushaqta qalǵyp ketken sportshynyń bir ıyǵy janynda otyrǵan qyzǵa tıip, ol boıjetken bir sátte jábirlenýshige aınalyp shyǵa kelgen. О́zine jynystyq sıpattaǵy qysym jasaldy dep, stıýardessaǵa shaǵymdanǵan ızraıldyq qyzdyń aryzy boıynsha jerlesimiz brıtandyq «Hıtroý» áýejaıynda tutqynǵa alynady. Aqyry ne kerek, bul daý jarty jylǵa sozylyp, abyroı bolǵanda, otandasymyz áreń degende aqtalyp shyqty. Mine, órkenıetti eldiń tártibi de, zańy da osyndaı.
Belgili saıasattanýshy Talǵat Qalıev mundaı áreketterdiń aldyn alýda ulttyq salt-dástúrimiz, bolmysymyz esepke alynýy tıis degen pikir aıtty.
– Halqymyzda «Jer daýy» men «Jesir daýy» – óte kúrdeli jáne aýqymy tereń uǵymdar. Oǵan qosa, Uly dalada áıelder, qyz-kelinshekter erekshe qurmetke bólendi. Al olardy zorlaý kisi óltirýmen teń qylmys retinde dárejelendi. Osyǵan qaramastan, qazir bizdiń qoǵamda qyzmet babyn nemese basqa da ústemdikterin qoldaný arqyly jasalatyn ersi áreketter týraly ashyq aıtyla bermeıdi. Mundaı áreketterdiń aldyn alý joly retinde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn aıtar edim. Biz halqymyzǵa tán asyl qasıetterdi, qundylyqtardy baǵalaı bilýimiz kerek. «Talgo» poıyzyndaǵy oqıǵa boıynsha pikir ekige jarylyp, bir tarap qyzdyń ózin kinálap jatyr. Biraq qandaı jaǵdaıda da zorlaýǵa jol berilmeýi qajet, – deıdi T.Qalıev.
Al kelesi saıasattanýshy Erlan Saıyrov «Talgo» poıyzynda bolǵan jaǵdaıǵa beıjaı qaraý múmkin emestigin aıtady.
– «Qazaqstan temir joly» halyqtan keshirim suraýy kerek. Búginde keshirim suraý degenimiz, álsizdiktiń, áljýazdyqtyń belgisi degen jalǵan pikir qalyptasqan. Al shynyna keletin bolsaq, keshirim suraý – bıik parasattyń, joǵary aqyl-oıdyń belgisi. Sondyqtan keshirim suraýdy ómir saltyna engizsek, kósegemiz kógerýdiń alǵysharty bolýy ábden yqtımal, – dep oı qorytty saıasattanýshy.
Ulttyq tasymaldaýshydan keshirim suratýdy qoǵam talap ete bastaǵan ýaqytta Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginde ótken keńestiń minbesin paıdalanǵan «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary Qanat Almaǵambetov tasymaldaýshy kompanııanyń jáne jeke óziniń atynan jábirlenýshiden keshirim suraıtynyn málimdedi. Al bul keńestiń izin ala uıymdastyrylǵan baspasóz máslıhatynda jábirlenýshige sot sheshimimen qarastyrylatyn barlyq zańdy ótemaqy tolyq tólenetinin habarlady.
Saıyp kelgende, halqymyzǵa tán dástúrler men táýelsiz elimizdiń zańnamasy da, Eýropa elderiniń saıasaty da qandaı da bir zorlaýǵa, qorlaýǵa, qorlyqqa, álimjettikke jol bermeýge baǵyttalǵan. Bul naǵyz quqyqtyq memleketterge jarasymdy qasıet. Qalaı desek te, joǵarydaǵy oqıǵalar qoǵam sanasyn bir silkip aldy. Biraq ýaqyt óte bul daýdyń da jańǵyryǵy kómeskilene tússe, qaýipsizdikti taǵy keıinge ysyra turatyn jaman ádetimiz bar.
