Dárigerdiń de quqyǵy qorǵalýy tıis

Jyl basynda «Qazaqstan kom­mýnıstik halyq partııa­synyń» depýtattary Úkimet bas­shysyna dáriger mártebesine qatys­ty depýtattyq saýal joldaǵan bolatyn. Sol kezdegi Úkimet basshysynyń oryn­ba­sary Erbolat Dosaev dáriger­lerge qatysty arnaıy zań­nyń qabyldanbaıtynyn, Den­saý­lyq saqtaý mınıstrligi ja­ńa Kodekstiń jobasyn daıyn­daıtynyn málimdedi.

2009 jyly 18 qyr­kúıek­te qabyldanǵan «Halyq den­saý­lyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodekste naýqastar, emdelýshiler men balalardyń quqyqtary, dári­gerlerdiń mindetteri jazyl­ǵanymen, medısına qyzmet­kerleriniń quqyqtary týraly sóz qozǵalmaǵan. Ar-namys ko­deksinde de medısına qyz­met­kerleri jeke ómirge, saıa­sı kózqaras quqyǵyna ıe dep bel­gilense de, ózderin qorǵaýy týraly jazylmaǵan. Bizdiń qoǵamda dárigerler men polısııa qyzmetkerleri azamattardan jıi zábir kóretinder qatarynda. Elimizde quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń mindetterine qosa quqyqtary da arnaıy belgilengen, ıaǵnı olardyń qyzmetterine qatysty áreketterin zań júzinde qorǵaýy múmkindigi bar. Al dá­ri­gerlerdiń quqyqtary nemese olar­dyń mártebesi týraly zańnyń bolmaýynan, mańǵystaýlyq hırýrg Naýsqan Otarǵazıev sııaqty bilikti mamandarymyz ákimshilik jaýapkershilikke tar­tylyp jatyr. «Naýsqan Otarǵa­zıev – birneshe balanyń ómirin qutqar­ǵan tájirıbeli maman», deıdi áriptes­teri. Osy oqıǵaǵa baılanysty respýb­lıka­myzdyń túkpir-túkpirindegi dárigerler Naýsqan Otarǵazıevti qoldap, áleýmettik jelilerde pikirlerin bildirdi.

Áriptesteriniń qamaýǵa alyn­­ǵanyna baılanysty nara­zy­­lyǵyn jasyrmaǵan dári­ger­­ler búgingi tańda medısına qyzmetkerlerine qatysty sha­­ǵymnyń barlyǵy, tipti aqylǵa qonbaıtyndary da Qyl­­mystyq kodeks negizinde qara­lyp, keı kezde dáriger márte­besine nuqsan keltiretin jaza qoldanylatynyna kóńil­de­ri tolmaıtynyn aıtty. Olardyń oıynsha, qylmystyq jaýap­kershilik eń aldymen nátı­je­ge negizdelý kerek. Iаǵnı qol­da­ny­latyn sharalar dárigerdi ja­ýapqa tartýdan buryn medısı­na sapasyn jaqsartýǵa jáne ká­­sibı qatelikterdiń aldyn alyp, azaı­týǵa sebep bolýy ke­rek.

Álbette, bul jerde qate­lik­tiń qaı taraptan ekenin anyqtaý qıyn. Alaıda jalaqysy onsyz da az aq halatty abzal jan­dar­dyń ózderinen kómek surap kelgen naýqastardan jábir kórip, quqyǵynyń taptalýy durys pa?

Densaýlyq saqtaý júıesi – mem­lekettiń negizgi qu­ry­ly­mynyń biri. Mem­le­kettiń demog­rafııalyq kórsetkishinen bas­tap, adam kapıtalynyń sapasy, jalpy halyqtyń ómir sapasy atalǵan qurylymnyń jumysymen baılanysty ekeni anyq. Sondyqtan densaýlyq saqtaý júıesiniń damýy – mem­le­kettiń áleýmettik-eko­no­mı­kalyq saıasatyndaǵy mańyzdy máseleleriniń biri.

«Densaýlyq saqtaýdy da­mytý» respýblıkalyq orta­ly­ǵynyń bas dırektory Aınur Aıyphanova elimizde dári­ger­ler­diń quqyǵy qorǵal­maı­ty­nyn, osyǵan baılanysty jańa sharalardy qolǵa alý qajettigin aıtty. «Sózdiń shyny kerek, búgingi tańda elimizde medısına qyzmetkerleriniń quqyqtary qorǵalmaǵan. Jalpy bul álemdik tá­jirıbede de memlekettiń ne­giz­­gi fýnksııasyna jatpaıdy. She­telde dárigerlerdiń quqyǵy memlekettik emes uıymdarǵa júktelgen. Iаǵnı medısına qyzmetkerleri dárigerler assosıasııasy sııaqty uıymdarǵa jyl saıynǵy jarnasyn tólep, kómekke júginedi. Atalǵan uıym qajet jaǵdaıda advokat­pen de qamtamasyz etedi. Oǵan qosa basqa memleketter­de ká­sipodaq­­tardyń da orny erekshe. Al bizde keıbir uıym­­darda kásipodaq múlde joq. Osyǵan oraı dárigerdiń márte­besin kóterý, quqyǵyn qor­ǵaý maqsatynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi basqa da medısına qyzmetkerlerimen birlesip, jańa kodeks ázirlep jatyr. Onyń Parlamenttegi kezekti talqylaýy tamyz aıy­na josparlanǵan. Eger bári durys bolsa, zań kelesi jyly kúshine enedi. Jańa kodekste «Medısına qyzmetkeriniń már­te­­besi» degen bólek taraý bolady. Dárigerlerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartý – olardyń quqyǵyn qorǵaýdaǵy mańyzdy alǵysharttyń biri. Osylaısha medısına qyzmetkerleriniń quqyqtaryn qorǵaý qolǵa alyn­baq», dedi maman.

Aınur Aıyphanovanyń aıtýyna qaraǵanda, zań qabyl­dan­ǵan jaǵdaıda medısına qyzmetkerine áldekim qol kóterip, onyń namysyna tıetin sózder aıtsa, burynǵydaı sot sheshimi kútiletin uzaq prosess artta qalyp, medısına qyzmetkerine qarsy áreketti buzaqylyq dep tanyp, aıyppul tólenedi. Ázirge bul aýrýhana basshylyǵy nemese ýchaskelik polısııany shaqyrtý arqyly júzege asatyny belgisiz. Degenmen halyqtyń dárigermen qarym-qatynasyn rettemek.

 «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti, KSRO densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi Baqyt Túmenova dárigerlerdi qorǵaıtyn arnaıy uıymdardyń qajet ekenin aıtady. «Hırýrgter assosıasııasy sııaqty medısına qyzmetkerleriniń quqyǵyn qorǵaıtyn bólek uıym qajet. Dárigerdi jaýapqa tartpas buryn onyń qoǵamǵa qajettigin eskergen jón. Máselen, Aqtaýdaǵy jaǵdaıǵa baılanysty qaraıtyn bolsaq, qamaýǵa alynǵan dáriger bir kúnde birneshe balaǵa kómek berer edi. Al kóńili qalǵan dárigerler keı kezde jumystan shyǵyp, mansabyn toqtatyp jatady. Bul onsyz da maman tapshylyǵy bar kezde úlken másele. О́ıtkeni dáriger bolý ońaı emes. Basqa mamandyqtarǵa 5-6 jyl oqysa, dáriger bolý úshin adam 10 jylǵa jýyq bilim alady. Odan 3 jyl kóle­min­de jas maman sanalyp, táji­rı­be jınaıdy. Eń bastysy, dárigerlerdi kinálaýdan buryn olardy jigerlendirip turý kerek. «Jamansyń» degendi kúnde estıtin adamnyń jumysy nátıjeli bolmasy anyq. Halyq­qa da aqparat taratylýy tıis. О́ıtkeni ár adam óz ómirine jaýapty ekenin túsinýi qajet. Dárigerler qashan da kómekke ázir. Sondyqtan qoǵamda ár dárigerdiń orny bólek ári qymbat», dedi B.Túmenova.

Bul másele memleketimizde ǵana ózekti emes, shetelde de sheshimin tappaǵan túıtkil. О́ıtkeni kóp elde naýqastyń dóreki qylyqtaryn dárigerdiń qyzmet kórsetýine qanaǵattanbaý dep qabyldaý jıi kezdesedi. Alaıda dárigerlerdiń quqyǵyn qorǵaýǵa negizdelgen zańdar men uıymdar az emes. Máselen, 1986 jyly AQSh-tyń bir top dárigerleri Physicians for Human Rights dep atalatyn quqyq qorǵaý uıymyn ashady. Búginde halyqaralyq uıymǵa aınalǵan ortalyq álem elderiniń, ásirese Shyǵys Azııadaǵy eńbegi elenbeı qalatyn áriptesteriniń quqyǵyn qorǵaý, moraldyq kómek berýmen aınalysady. Uıym dárigerlerdiń jaǵdaıynan bólek, segregasııa, dıskrımınasııa, áıelder zorlyǵy, qarýly qaqtyǵys jaǵdaılarynda aza­mat­­tardy qorǵaý sııaqty másele­lerdiń sheshimin tabýǵa da atsa­lysady. Al Eýropa elde­rinde dárigerge qatysty shaǵymdar tolyq zerttelgennen keıin sheshim shyǵarylady. Máselen, byltyr Germanııada medısına qyzmetkerlerine qatysty 11 882 shaǵym túsken, olardyń 2 132-sinde ǵana dáriger qateligi rastalǵan.

Únemi bir taraptyń kináli bolmaıtyny belgili. Alaıda qanshama adamnyń ómirin qutqarǵan abzal jandarǵa dóreki sóıleý, qol jumsaý, eńbegin elemeý onsyz da az aılyǵyn qanaǵat tutyp, elge paıdasyn tıgizip júrgenderdiń qoǵamda baǵalanbaıtynynyń kórinisi. Emosııa men kásibıliktiń naqty shekarasyn belgileý qıyndyǵy dárigerler mártebesiniń tap­ta­­lýy­na alyp kelip otyr. Me­dı­­sına sosıologııasynyń bedeldi ókili A.V.Reshetnıkov «dárigerdiń áleýmettik mártebesi eńbek aqysy, mamandyqtyń mártebesi, ózin-ózi shyńdaý sııaqty krıterıılerge baılanysty» deıdi. Medısına qyzmetkerleriniń mártebesi – densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdi jumysynyń mańyzdy determınanty. Sondyqtan búgingi tańda júıedegi qıyndyqtarǵa qaramastan, olardyń eńbegin baǵalap, ózin-ózi shyńdaýǵa múmkindik berý, naýqastardyń orynsyz áreketterine qatysty sharalar qoldaný arqyly abzal jandardyń quqyǵyn qorǵaý mańyzdy bolyp otyr.