Bilim granttary qalaı bólindi?

Jalpy, Qazaqstan azamattarǵa joǵary bilim berý máselesin eshqashan nazardan tys qaldyrǵan emes. Elimiz jastarǵa tegin bilim alý múmkindigin udaıy jetildirýmen keledi. 2000 jyldardyń basynda memlekettik bilim grantymen qatar, kredıt arqyly oqý júıesi de bolǵan. Biraq bul júıe keıin alynyp tastaldy da, tek bilim granttary qalǵan-dy. Buryn shamamen alǵanda mektep bitirýshilerdiń úshten birine ǵana jetetin memlekettik bilim granttary 2018 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty úndeýinen keıin birden 20 myńǵa kóbeıdi.  Buryn elimizdegi bilim granttary 30-35 myńnyń tóńireginde bolatyn. Máselen, 2014-2015 oqý jylynda joǵary bilim alýǵa arnalǵan grant sany 34 115 bolsa, 2015-2016 jyly 32 168, 2016-2017 oqý jylynda 31 702, 2017-2018 oqý jylynda 37 932 boldy. Byltyr memlekettik bilim granttarynyń sany 53 594-ke jetti. Sonymen qatar byltyr magıstratýraǵa 12 504, doktorantýraǵa 2240 grant bólingen. Sóıtip jalpy alǵanda memlekettik bilim granttarynyń sany 70 myńǵa jaqyndaǵan edi. Al bıyl joǵary bilim úshin 53 755 grant, magıstrlerdi daıarlaýǵa 12 984, PhD doktory bolmaqqa nıet qylǵandar úshin 2 312 grant bólindi. Odan bólek birqatar ýnıversıtettiń, túrli oblys nemese qala ákimdikteriniń de granttary  bólinetinin eskerý qajet.

Bıylǵy bilim granttarynyń 47%-dan astamy ınjenerlik, óńdeý jáne qurylys, IT-tehnologııalar salasyna bólinipti. Ony brıfıng barysynda Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Fatıma Jaqypova aıtty. «Jalpy, bıyl konkýrsqa 53 785 grant bólindi, qatysýshylardyń sany 64 452 adam boldy. Osy oraıda bir grantqa ortasha konkýrs 1,29 adamdy qurady. Jalpy granttardyń 47 pa­ıyzdan astamy ınjenerlik, qurylys, IT-mamandyqtarǵa bólingen. 8 myńnan astam grant pedagogıkalyq baǵytqa arnalǵan. 4 myń grant jaratylys­taný ǵylymdary, matematıka jáne sta­tıstıkaǵa bólindi. Bıyl konkýrsqa qatysqan «Altyn belgi» ıegerleriniń sany 5 800-den astam boldy, onyń 4600-den astamy grantty aldy», dedi vıse-mınıstr. Onyń sózine qaraǵanda, bıyl medısına, sonyń ishinde farmasevtıka-stomatologııa baǵytynda oqyǵysy keletin azamattardyń jınaǵan upaılary joǵary bolypty. Bul baǵyttaǵy granttardy ıelengen azamattardyń basym bóligi 100 baldan joǵary jınaǵan. Bir sózben aıtqanda, báseke tym joǵary. Al bilim alamyn deıtin azamattar úshin múmkindik jetkilikti. Bilim granttaryna ıe bolý úshin tyńǵylyqty daıarlyq pen barmaqtaı baq kerek. Bilim granty ıegerleriniń tizimine engen jastar  baq pen baby úılesken azamattar ekeni anyq. Alaıda keshe jarııalanǵan tizim tegin joǵary bilim alý múmkindigi osymen shektelip qalǵanyn bildirmeıdi. Kerisinshe, izdengen oqýǵa shyn yntaly azamattar úshin áli de talaı múmkindik bar. Tym bolmaǵanda keler jyly da baq synap kórýge bolady. 

Taǵy 5 myń grant bólinedi

Memlekettik bilim granttary sóz basynda atap ótken mólshermen shektelmeıtinge uqsaıdy. El halqynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartyp, kóp balaly jáne turmysy tómen otbasylarǵa qoldaý kórsetý maqsatynda memleket taǵy 5 myń grant bólipti. Ony Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov shildeniń basynda resmı túrde málimdegen bolatyn. Mınıstr 5 myń granttyń birine ıe bolý úshin Ulttyq biryńǵaı testileýden shekti ball jınaý qajet ekenin aıtqan. Ári granttardyń qarjysy jergilikti ákimdikterge transfert arqyly aýdarylýy tıis. Al ákimdikter ózderine qajetti mamandyqtardyń tizimin jasaıdy, sodan soń taǵy konkýrs bolady. «Jalpy, osy grantqa ıe bolý úshin úmitkerler, eń aldymen, jyldaǵydaı negizgi 53 785 grantqa 21-31 shilde aralyǵynda respýblıkalyq konkýrsqa qatysyp, baǵyn synaıdy. Al sol jalpy konkýrs boıynsha grantqa ıe bolmaǵan kóp balaly otbasydan shyqqan jáne ataýly áleýmettik kómek alýshylar sanatyndaǵy talapkerler qosymsha berilgen jańaǵy 5 myń grantty alý úshin tamyz aıynyń 5-10 aralyǵynda kelesi konkýrsqa qatysýǵa jergilikti atqarýshy organdarǵa ótinish bere alady», degen edi A. Aımaǵambetov. Al keshe ótken brıfıngte Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri F.Jaqypova bul 5 myń grant Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes bólingenin aıtty. Ony úlestirý 5-15 tamyz aralyǵynda ótedi. «Jalpy respýblıkalyq konkýrsta grantqa ıe bola almaǵandar qosymsha múmkindik alady. Granttardy bólý júıesi kompıýterlik baǵdarlamaǵa negizdelgen, onda adam faktory joq», dedi vıse-mınıstr.

Aıtpaqshy, F.Jaqypova memleket bólgen 3 myńnan astam grant úlestirilmeı qalǵanyn aıtty. Iаǵnı, ınjenerlik jáne jaratylystaný baǵytyndaǵy mamandyqtarǵa 3 myńnan astam bilim granty qaıta bólinedi. Bizdiń «oqýǵa shyn yntaly azamattar úshin áli talaı múmkindik bar» deýimizdiń syry osynda. Myna 3 myń grantty qosatyn bolsaq, tamyzda áli de 8 myń grant óz ıesin tabýy múmkin. Árıne, kóp balaly jáne áleýmettik jaǵdaıy nashar otbasylardyń balalaryna arnalǵan 5 myń bilim grantyna eshkim talaspas, biraq ıesiz qalǵan 3 myń grantty qaıta úlestirý de talaı adamǵa úmit syılaıtyny anyq. Brıfıngte vıse-mınıstr bul 3 myń granttyń jalpy konkýrsta ıgerilmegenin  aıtty. Demek, 1 tamyz kúni jarııalanǵan tizimde 53 785 emes, 50 myńnan astam azamattyń aty-jóni boldy degen sóz. Sebebi keıbir mamandyqtarǵa úmitkerler tym az bolypty. Sondyqtan grant bólinbepti. Endi mınıstrlik Úkimet qaýlysyna ózgeris engizýge ázirlenip jatyr. Sóıtip 1 tamyzda bilim grantyna ıe bola almaı qalǵan azamattar qaıtadan «báıgege» túsedi.

 Bilim granttary elge el qosady

Qazaqstan tegin joǵary bilim berýde jahandaǵy bar qazaqqa da janashyrlyq tanytyp keledi. Bıyl da shetelderde turatyn qazaq jastaryna arnalǵan bilim granttary bólindi. Sonyń ishinde pedagogıkalyq ǵylymdarǵa 335, óner jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar baǵytyna 65, áleýmettik ǵylymdar, jýrnalıstıka jáne aqparat baǵytyna 35, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar baǵytyna 100, ınjenerlik, óńdeý jáne qurylys salalaryna 125, densaýlyq saqtaý baǵytyna 90 degendeı ártúrli baǵyttardy qamtyp, jalpy sany 866 grant bólinipti. Oǵan birqatar ýnıversıtetter bólgen granttardy qossańyz bizdiń el qıyr jaılap shet qonǵan qazaqtyń balasyna myńǵa jýyq grant bólip otyr. Endi olar ózderi tańdaǵan oqý oryndarynda oqıdy. Jataqhanamen qamtamasyz etilip, el qatarly shákirtaqy alady. Byltyr 862 qandasymyz atajurtta bilim alý múmkindigine ıe bolǵan edi. Qazaq eli shetelderdegi qazaq jastaryna bilim granttaryn berip qana qoımaı, olardyń aldyn-ala daıyndyq bólimderinde oqýlaryna da yqpal etip otyr. Byltyr Qazaqstandaǵy daıyndyq bólimderinde júzdegen qandasymyz bilim alǵan edi. Máselen, bir ǵana L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ja­nynan ashylǵan daıyndyq bóliminde shet­elden kelgen 181 qazaq azamaty bi­lim aldy. Olardyń kóbi bıyl oqýǵa tústi, sonyń ishinde 97-si atalǵan ýnıversı­tet­tiń stýdenti atanatyn boldy. Mundaı de­rek­ter eldegi barlyq joǵary oqý oryn­daryn­da tirkelip jatqanyn eskersek, bi­lim grant­tary elge el qosyp jatqan jaıy bar.

Jalpy, bilim granttary qazaq jastary úshin qýatty áleýmettik lıft qyzmetin at­qaryp tur. Jyl saıyn mektep bitiretin 120-150 myń aralyǵyndaǵy túlektiń teń jartysy elimizde joǵary bilim alý múm­kindigine ıe bolsa, taǵy bir toby arnaýly orta oqý oryndarynda oqıdy. Alys-ja­qyn shetelderge ketetinder de bar. Bir sóz­ben aıtqanda memleket jastardyń ara­synda NEET nemese «oqý men eńbek pro­se­sinen tys qalǵan jastardyń» qata­ry kóbeıip ketpeýine baryn salyp jatyr. Ári ekonomıkaǵa maman da qa­jet. Sonymen qatar bilim granttary mem­leket­tiń áleýmettik jaýapkershiligin múl­tik­siz oryndaýǵa tyrysyp kele jatqanyn kórsetedi.