«Jastar jyly» aıasynda júzege asyryla bastaǵan biregeı jobalardyń biri – bıznes ıdeıalardyń jolyn ashatyn «Jas kásipker» baǵdarlamasy. Bul Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ulyqtaý rásiminde: «...Jastardyń startaptaryn qoldaımyz. Meniń mindetim – Sizderdiń eń úlken maqsattaryńyzdy júzege asyrýlaryńyzǵa, derbes «tabys tarıhyn» jazýlaryńyzǵa barlyq múmkindikti jasaý» degen sózimen sabaqtas qadam deýge bolady.
Jalpy, jastar kásipkerligin damytý elimizdegi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdyń basty baǵyttarynyń biri. Shet memleketterdiń tájirıbesine júginsek, jastardyń neǵurlym jeke kásippen shuǵyldanýǵa beıim bolǵany eldi ınnovasııalyq damý jolyna túsýin jedeldetetin faktor sanalady. Egde tartqandarǵa qaraǵanda, jastardyń bıznesi tutynýshylardyń suranysyn tezirek óteıdi eken. Naryqtyń keıbir jekeleı segmentterinde sırek kezdesetin jańa ónimdi usynýǵa kelgende jastardyń jyldam qımyldaýy, kreatıvti oılaýy jalpy eldegi kásipkerlikti órge súıreıtin faktorlardyń biri deýge bolady.
Jastar yntaly ma?
«Memlekettik jastar saıasaty týraly» Zańda aıtylǵandaı, 14 pen 29-dyń arasyndaǵy el azamattary jastar sanatyna jatady. Resmı statıstıkaǵa júginsek, elimizdegi halyq sanynyń 21,5 paıyzy, ıaǵnı, 3 900 834 adam osy sanatta. Statıstıka komıtetiniń byltyrǵy deregi boıynsha, 29 jasqa deıingi tirkelgen jeke kásipkerlerdiń jalpy sany 124 myńnan asady.
Jyl sanap jas kásipkerlerdiń qatary kóbeıip kele jatqany baıqalady. Máselen, byltyr tirkelgenderiniń sany 4 myńǵa jýyqtaıdy. Kásipker jastary kóp óńirlerdiń kóshin Almaty qalasy bastap tur – 18 074. Odan keıingi oryn Nur-Sultan qalasyna tıesili – 14 204. Úshinshi oryn Almaty oblysyna tıesili – 9837. Qaraǵandy, Túrkistan, Shyǵys Qazaqstan oblystary, Shymkent qalasy salystyrmaly túrde kásipker jastary kóp óńirlerge jatsa, Soltústik Qazaqstan men Aqmola oblystaryna bul tizimniń sońynan oryn tıedi.
«Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy júrgizgen saýaldama nátıjesine júginsek, jeke kásipkerlikti jastar arasynda kóbirek nasıhattaý, bıznestiń qyr-syry týraly jıi aqparat berý ózekti kórinedi. Máselen, saýaldamaǵa qatysqan jastardyń 25,7 paıyzy jastar kásipkerligi týraly beıhabar bolyp shyqty. «Taıaý úsh jyl ishinde jeke kásibińizdi bastaý josparyńyzda bar ma?» degen saýalǵa qatysýshylardyń 51,3 paıyzy «joq» dep jaýap berse, 32,3 paıyzy bul týraly oılanbaǵanyn aıtypty. Osy suraqqa qalada turatyn jastardyń 17 paıyzy, aýyldyq jerdegi azamattardyń 14,5 paıyzy «ıá» dep jaýap bergeni anyqtaldy.
Joǵaryda «ıá» dep jaýap bergender, ıaǵnı, jeke isin bastaýdy josparlap júrgender qandaı bıznespen aınalysqysy keledi? Bul saýalǵa olardyń 34,3 paıyzy saýda-sattyq salasyn tańdaıtynyn aıtsa, 20,1 paıyzy qyzmet kórsetý salasyn tańdaǵan. Saýaldamaǵa qatysqan jastardyń jartysyna jýyǵy (47,7 paıyz) memlekettiń tikeleı qamqorlyǵy jastar kásipkerligin damytýǵa yqpal etetin eń mańyzdy qoldaý dep sanaıdy. Besten biri nesıe mólsherlemesin tómendetý men salyqtyq jeńildikter paıdaly dep esepteıdi.
Jastardy shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda ne qyzyqtyrady? Bul jaǵyna keler bolsaq, birinshiden, olar súıikti isimen shuǵyldanýdy jón sanaıdy. Ekinshiden, tabystyń joǵary deńgeıi. Úshinshi sebep – jumys kestesin ózi túzetini.
Betin qaqpaı, belin býatyn baǵdarlamalar
Endi jastar kásipkerligin damytý úshin jasalyp jatqan memlekettik qoldaýlarǵa toqtala keteıik. 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek» nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerikti damytý baǵdarlamasynyń basty maqsaty – jumyssyzdyqty joıý jáne ózin-ózi qamtýǵa jol ashý. Kásipkerlikti damytýǵa yqpal etetin, jastardyń jolyn ashatyn eń basty qujat osy «Eńbek» baǵdarlamasy deýge bolady. Bul baǵdarlama negizinen tórt baǵytta jumys isteıdi. Sonyń biri – jappaı kásipkerlikti damytý. Tıisti mınıstrliktiń málimetine súıensek, bul baǵyt boıynsha 84 mlrd teńge qarajat qaralyp otyr. Oǵan 19 myń azamat iligedi. Baǵdarlama boıynsha osyǵan deıin 4 myńdaı shaǵyn nesıe berilgen. Ony alǵandardyń 3200-i aýyl azamattary bolsa, qalǵan 800-i – qala turǵyndary. Sonyń ishinde startap jobalarǵa 2100 shaǵyn nesıe berilse, jeke isti keńeıtýge 1402 shaǵyn nesıe usynylǵan.
Taıaýda Úkimet úıinde baspasóz máslıhatyn ótkizgen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý birinshi vıse-mınıstri Erjan Jylqybaev:
– Shaǵyn nesıe alýshylardyń arasynda áıelderdiń úlesi artyp kele jatyr. Kórsetkish byltyrǵydan 33 paıyzǵa artyp, 2000 myńǵa jetti. Bıyl shaǵyn nesıe alǵan kásipkerlerdiń ózi 5 myńdaı jańa jumys ornyn ashty, – dedi.
«Damý» kásipkerlikti qoldaý qorynyń aıasynda «Bastaýshy kásipkerler úshin», «Kásipkerler úshin», «Bıznestegi áıelder úshin» arnaıy baǵdarlamalary qarastyrylǵan. «Bıznestiń jol kartasy-2020» qujaty, «Atameken» kásipkerler palatasynyń arnaıy «Bastaý» baǵdarlamasy, Jastar bastamalaryn qoldaý qorynyń jumysy... Aıta bersek, bıznesmen bolamyn degenderdiń betin qaqpaı, belin býatyn baǵdarlamalar barshylyq. Qazaqstannyń damý banki, Ulttyq tehnologııalyq damý agenttigi, «QazAgroQarjy» aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory, «Qazaqınvest» ulttyq agenttigi syndy uıymdar beretin jeńildetilgen granttardyń ózi bir tóbe. Dúnıejúzilik bank qarjylaı demeýshi bolǵan «Jasprojekt», Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń jobalary, Microsoft muryndyq bolǵan Bizpark syndy jobalar da biraz jastyń jolyn ashty.
«Jas kásipker» bastaldy
Jastar jyly jalyndaǵan urandarmen ótip ketpeı, naqty nátıjeli jumystardyń jasalýyna negiz bolatyn jobalardyń biri «Jas kásipker» ekenin joǵaryda aıttyq. Bul birer apta buryn ǵana iske qosyldy, bıyl jeltoqsanda, «Jastar jylymen» birge toqtap qalmaıdy, buıyrsa odan ári jalǵasa berýge tıis. «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy júzege asyryp jatqan jobaǵa 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy azamattar qatysa alady.
«Jas kásipker» qalaı júrgiziledi? Birinshiden, jobaǵa qatysýǵa tilek bildirgen azamattarǵa alǵashqy kapıtal retinde qaıtarymsyz 200 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı 500 myń teńgeden astam qarjy grant retinde beriledi. Grant ıelengen adam bul qarajatty qandaı da bir jeke kásibin bastaýǵa jumsasa bolǵany. Ekinshiden, 6 paıyzdyq jyldyq mólsherlememen 8 myń AEK kóleminde jeńildetilgen nesıe usynylady. Úshinshiden, bıznespen shuǵyldanbaq jastarǵa istiń qyr-syryn úıretý, kásipkerlik túrleriniń ishinen oń jambasyna keledi-aý degenine tańdaý jasaýǵa múmkindik beretin joldar qarastyrylǵan. Bul jobanyń negizgi maqsatty aýdıtorııasy – eki qolǵa bir kúrek tappaı júrgen NEET sanatyndaǵy jastar, az qamtylǵan kóp balaly otbasynan shyqqan jastar. 18-29 jas aralyǵyndaǵy eńbekke jaramdy múgedekter, kolledj ben ýnıversıtet túlekteri de baqtaryn synaýyna bolady.
«Jas kásipker» arqyly bıznes-jospar jasaý daǵdylaryn úırený, tájirıbeli bıznes-trenerlerdiń dárisin tyńdaýǵa múmkindik jasalýda. Jobaǵa qatysýshylarǵa 20 myńǵa jýyq shákirtaqy beriletinin de aıta keteıik.
Taıaýda Úkimet basshysy Asqar Mamın elordadaǵy «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasyna barǵanynda, Premer-Mınıstrge jobanyń jaı-japsaryn baıandaǵan «Atameken» UKP basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov kolledjder men ýnıversıtetterde oqyp júrgen 100 myńǵa jýyq stýdentke «Jas kásipkerdiń» negizinde bıznes negizderi oqytylatyny týraly aıtty. Jyl sońyna deıin taǵy 75 myń adam «Bıznes Bastaý» jobasy boıynsha kásipkerlik daǵdylaryn úırenip jatqanyn da aıta keteıik.
«Jastar – qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi» degen tirkesti jıi aıtamyz. Alaıda, búgingi tańda elimizde jastardyń róli qoǵamdy órge súıreıtindeı deńgeıde emes ekeni jasyryn emes. Qoǵamdy súıremek túgili, qara basyn alyp júrý muń bolyp, eki qolǵa bir kúrek tappaı sendelip júrgender jeterlik. Byltyrǵy derek boıynsha ondaılardyń sany 82 myńǵa jýyqtaıdy. Memlekettiń maqsaty – «Jastar jylyn» jarııalaýdaǵy kózdegeni de osy kórsetkishti azaıtý, jastardyń áleýetin kóterý ekeni túsinikti. Shyndyǵynda, eldi órge súıreıtin basty kúsh – eldiń tepse temir úzetin býyny. Úkimet kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar qabyldap, jobalardy júzege asyrý arqyly jas býynnyń áleýetin kóterýdi kózdeıdi. Endi jastar jaǵy áreket etip, bir-bir kásiptiń qulaǵyn ustaýǵa umtylyp, jeke bıznesin dóńgeletip áketýge tyrysqany jón bolar edi.
