Almat Dáýletov Samara oblysynyń Kınel qalasynda turady. Bıyl 8-synypty bitiripti.
– Oralǵa bıyl tórtinshi jyl qatarynan kelip turmyn. Munda lagerde óte qyzyq, maǵan qatty unaıdy. Men inim Samatpen birge keldim. Bıyl Oral qalasyndaǵy túrli mýzeılerdi araladyq. Kún saıyn túrli ekskýrsııa. Demalys baǵdarlamasy byltyrǵydan ózgeshe boldy. Keler jyly taǵy kelgim keledi. О́ıtkeni ár kelgen saıyn kóp nárse úırenemiz. Qazaq halqynyń salt-dástúrleri týraly bilemiz. О́zim qazaqsha úırengim keledi. Qazir túsinemin, tek sóıleýge qınalyp júrmin, – deıdi Almat.
Al onyń inisi Samatqa Taqsaı obasynan tabylǵan altyn hanshaıymnyń qalpyna keltirilgen ekspozısııasy qatty unapty. Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıin aralaǵan reseılik qazaq balalary osy jerde sýretke túsken. Ortaǵasyrlyq Jaıyq qalashyǵy ornynda arheologııalyq qazba jumysy barysyn kórip, Qadyr Myrza Áli atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵyn aralap, Oral qalasynyń kórikti jerlerin tamashalaǵan jetkinshekterdiń atajurty – Qazaqstan Respýblıkasynyń ótken tarıhymen de, búgingi jetistikterimen de maqtanatyny kózderinen kórinip turdy.
– Samaradaǵy bizdiń qazaq dıasporasy óte uıymshyl. Ulttyq-mádenı sharalardy jıi ótkizemiz. Bıyl Oralǵa demalýǵa kelgen qazaq balalarynyń bári de – Samara oblysyndaǵy «Aq jol» aımaqtyq qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasy» qoǵamdyq uıymynyń belsendileri. Biz ulttyq konsertterge, mádenı sharalarǵa qatysamyz, óz ultymyzdyń ónerin kórsetemiz, – deıdi bıyl 6-synypqa kóshken 11 jasar Dııar Toqtarbaıuly. Dııar Oraldaǵy lagerge 5 jasynan beri úzbeı kelip júr eken.
– «Daryn» – óte qyzyq lager. Munda voleıbol, basketbol, bárin oınaýǵa bolady. Tamaǵy da dámdi. Eń bastysy, munda jańadan kóptegen dos taptym. Olarmen ınternet arqyly habarlasyp turamyz. Bilesiz be, Samaradaǵy №124 mektepte qaryndasym ekeýmizden basqa qazaq joq. Reseıdegi jazǵy lagerlerde demalǵanda da aınalańda kileń orystar júredi. Al munda jaqsy, jan-jaǵyń tolǵan qandastaryń, olarmen sóılesip qazaqsha úırenemiz. Osynda kelgeli Qazaqstan týraly kóp málimet bildik, – deıdi Dııar.
«Daryn» qosymsha bilim ortalyǵynyń dırektory Gúlsim Dúısenǵalıevanyń aıtýynsha, reseılik qazaq balalarynyń demalys baǵdarlamasy olarǵa týǵan halqy, atajurty, ana tili haqynda barynsha mol málimet berýge laıyqtalyp jasalǵan eken. Ortalyqtyń «Úsh tuǵyrly til» jazǵy mádenı-tanymdyq aýysymyna tap bolǵan samaralyq balalar on kúndi Arys qalasynan kelgen 50 oqýshymen birge ótkizdi. Ana tiliniń atmosferasyna súńgip, túp-tórkinin tanýǵa bul da ıgi áserin tıgizgeni anyq.
Samaranyń úlgisi
...Aıta keteıik, samaralyq balalar «Daryn» qosymsha bilim ortalyǵynda on kún boıy tegin demaldy. Bul osydan 15 jyl buryn Samara oblysyndaǵy «Aq jol» aımaqtyq qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasy» men Batys Qazaqstan oblystyq bilim basqarmasy arasynda jasalǵan kelisimniń nátıjesi eken.
– Reseı qazaqtary túrli kásippen aınalysady, negizinen aýqatty turady. Olarda turmystyq qıyndyq joq. Biraq jas urpaǵyn qazaq etip saqtaý, tárbıeleý óte qıyn. Balalar til bilmeıdi, jutylyp barady. Sondyqtan da osydan 14-15 jyl buryn Samaradaǵy qazaq dıasporasynyń jetekshisi Toqtarbaı Dúısenbaev «ol jaqtaǵy qazaq balalary jaz kezinde Qazaqstandaǵy oqýshylar lagerlerinde demalsa» degen usynys aıtty. Muny Batys Qazaqstan oblystyq bilim basqarmasynyń sol kezdegi basshysy Svetlana Bısembaeva qoldady. Sóıtip jyl saıyn 10-15 qazaq balasy atajurtqa kele bastady. Olarǵa arnaıy baǵdarlama daıyndaldy. Oraldan demalyp barǵanda, ol jaqtaǵy qazaqtar: «Balalarymyzdy on kún ishinde tanymaı qaldyq, Qazaqstannyń Ánuranyn úırenip alǵan, qazaqsha án shyrqap, patrıot bolyp keldi» dep rahmetin jaýdyrdy, – deıdi «Aqjayiq» telearnasynyń tóraǵasy, kóp jyl boıy Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń oblystaǵy ókili bolyp qyzmet etken Asylanbek Ǵubashev.
«Daryn» qosymsha bilim ortalyǵynyń dırektory Gúlsim Dúısenǵalıeva reseılik balalardyń qazaqtyń ulttyq kıimderin kıip keletinin, ana tiline degen súıispenshiligi, tól tarıhyna qushtarlyǵy óte joǵary ekenin qýanyshpen áńgimeleıdi. «Bul shettegi qazaq otbasylary úshin óte jaqsy salynǵan jol», deıdi Gúlsim Ǵabdýlǵazızqyzy.
О́kinishke qaraı, jyl saıyn 10-15 balanyń 10 kúnge atajurtqa kelip, demalyp ketýi máseleni sheshpeıdi. Árıne, Qazaqstanda Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy, «Otandastar qory» sońǵy kezderi belsendi jumysqa kiriskeni baıqalady. Biraq bul áli az. Asylanbek Zınnatuly Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas aımaqtary qosymsha jumystardy kóbeıtý kerek dep sanaıdy.
– Bıyl kóktemde Samara men Saratov oblysyna baryp, qazaq dıasporasy arasynda «Balapan» telearnasynyń tanystyrylymyn ótkizdik. Bir táýiri, Batys Qazaqstan oblysynyń Jánibek, Qaztalov, Tasqala aýdandary Reseıdiń shekaralas óńirlerimen jaqsy qarym-qatynasta. Máselen, Saratov oblysynyń Aleksandr Gaı aýdanyndaǵy sharalarymyzǵa bizdiń Qaztalov aýdany kómektesti, balalar konsertin uıymdastyrdy. Aıtaıyn degenim, Reseı qazaqtary qazaq aqparat keńistiginde ne bolyp jatqanynan beıhabar. «Balapan» telearnasy týraly bizden estip, smartfondaryna júktep, qazaqsha mýltfılmdi tuńǵysh ret kórip, tańǵalyp, bir-birimen bólisip jatty, – deıdi Asylanbek Ǵubashev.
Qandastar kómek kútedi
Batys Qazaqstan oblysy Reseı Federasııasynyń 5 oblysymen shektesedi. Osy bes oblysta da qazaqtardyń úlken dıasporasy bar. Biraq samaralyq qazaqtar sııaqty belsendilik tanytyp, jas býyndy ulttyq tamyryna jalǵaıtyn júıeli jumys júrgizip jatqan uıymdar az.
– Astrahan oblysynda beıresmı derekterge qaraǵanda 200 myńdaı qazaq turady. Nıkıta Ysqaqov aǵamyz ómirden ótkeli Astrahan oblystyq «Joldastyq» qazaq qaýymdastyǵynyń jumysy saıabyrsyp qalǵany ras. Biz bıyl Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵymen habarlasyp, astrahandyq 20 qazaq balasyn Býrabaıǵa demalýǵa jiberdik. Olardyń jol qarjysyn kóteretin jergilikti demeýshi taptyq. Eger bul jobanyń tıimdiligin kórsek, bolashaqta júıeli túrde jalǵastyramyz, – deıdi Astrahan oblystyq «Aqarna» qazaq gazetiniń redaktory Rahmet Bashbaev.
Rahmettiń aıtýynsha, Astrahan óńirinde qazaqtar kóp ári tutasyp turatyndyqtan, Reseı Federasııasynyń ózge óńirlerindegi aǵaıyndarǵa qaraǵanda qamsyzdaý, qapersizdeý kórinedi. Biraq keıingi tolqynnyń ana tilinen maqurym qalý máselesi Astrahanǵa da tán. Sondyqtan saratovtyq belsendiler basyp shyǵarǵan kómekshi qural – «Bystryı kazahskıı» anyqtamalyǵynyń kólemdi partııasyn satyp alýdy josparlap otyr eken.
– Qazaq tilin úırenýge kómektesetin kitaptar barshylyq. Biraq Qazaqstanda shyqqan kómekshi quraldar Reseı qazaqtaryna aýyrlaý, túsiniksiz tıedi. Bizge Reseı jaǵdaıyna beıimdelgen, osyndaǵy qandastardyń mentalıtetine jaqyn ádebıetter yńǵaıly. Sondyqtan da «Sıtýatıvnyı kazahskıı» serııasynyń avtory Qanat Tasybekov aǵamyzben de habarlasyp, Astrahan qazaqtarymen kezdesýge shaqyryp qoıdym, – deıdi Rahmet Bashbaev.
– Balalarymyzdy ana tilin úırený, qazaq halqynyń salt-dástúrimen tanysý úshin Qazaqstanǵa jiberý máselesi bizde de óte ózekti. Biraq ázirge ol balalardy qandaı shartpen jiberemiz, irikteý qalaı bolady, qaı jastaǵy balalar barady – osynyń bárin júıeleý kerek. Jaqynda Nur-Sultannan balalarymyzǵa shaqyrý keldi. Tilek bildirgender kóp bolǵanymen, Saratovtan Qazaqstan astanasyna jol qatynasy óte qıyn, alys. Kámeletke tolmaǵan balalardy jiberýdiń jaýapkershiligi zor ǵoı. Táýekel ete almadyq. Biraq jergilikti sarytaýlyq qazaqtar ana tilimizden, ulttyq dástúrimizden ajyrap qalmaý úshin barynsha qyzmet etip jatyrmyz, – deıdi Saratov qalasyndaǵy «Dostar» qoǵamdyq uıymynyń jetekshisi Erbolat О́teshev.
Iá, sarytaýlyq qandastardyń sońǵy jyldary erekshe belsendi áreket etip jatqanyn estip-bilip júrmiz. Joǵaryda aıtylǵan «Bystryı kazahskıı» anyqtamalyǵyn saratovtyq qandastar qurastyrǵan. Ondaǵy qazaq jastary Artýr Nurmuhambetov, Aıbar Azamatovtyń vıdeoblogtarynyń qaralymy joǵary. Til men dástúr týraly, týǵan ólkeniń tarıhy jaıly beınejazbalarǵa qyzyǵýshylyq kóp.
– 2017 jyldan beri Saratovta til úırený ortalyǵy ashyldy. Arnaıy ǵımarat aldyq. Ol jerde til ǵana emes, dombyra tartýdy da úıretemiz. Qazaq mádenıetin, tili men ónerin úırenýdi qalaıtyndar jylyna eki márte uıymdastyrylatyn kýrstarǵa qatysady. Kýrs bastalǵaly 100-den asa oqýshy, stýdent, tipti eresek adamdar qatysty. Halyqtyń yqylasy kúshti, – deıdi Erbolat О́teshev.
Reseılik qandastardyń talap-tilegine, túp-tamyryna umtylǵan yqylasyna otandastary árdaıym sergek qaraıdy. Oraldyq mesenat Aqserik Áıtimov Samaradaǵy qazaq qaýymdastyǵyna mýltımedııalyq kabınet jasaqtap beripti. Saratovtaǵy dombyra úıirmesine qajetti mýzykalyq aspaptardy Asylanbek Ǵubashev Oral halqyna saýyn aıtyp, az ýaqytta jınap berdi. Qazaqstan kúıshiler odaǵynyń batysqazaqstandyq fılıalynyń jetekshisi Asqar Kenjeǵalıev te shettegi qandastardyń muń-muqtajyna qulaq túre júredi. Biraq munyń bári teńizge tamǵan tamshydaı ǵana.
– Oraldaǵy Reseı konsýldyǵyna barsańyz, tarıhı otanyna oralý úshin kezekke turǵan órimdeı orys jastaryn kóresiz. Reseı jastardy elge shaqyrý úshin arnaıy baǵdarlama ázirlep, jaǵdaıyn jasap, qyzyqtyryp otyr. Al sheteldegi qazaq jastaryn biz osylaı etip atajurtqa shaqyra alamyz ba? – deıdi Asylanbek Zınnatuly.
...Shynynda da shette týyp, shette ósip jatqan mektep oqýshylaryn jazǵy kanıkýlda sanaýly kúnge atajurtqa shaqyryp alǵannan olar til úırenip ketpesi anyq. Biraq olardyń júreginde «Meniń tarıhı otanym – Qazaqstan! Meniń ol jerde qadirim bar. Men Otanyma kerekpin!» degen pikir, senim qalyptasar bolsa, bolashaqta jýsan ıisin ańsap, týǵan jerge oralýshylar kóp bolmaq.
Batys Qazaqstan oblysy
