Sharanyń maqsaty – aýyl-aımaqtaǵy əıelderdiń əleýetin anyqtap, olarǵa qoldaý kórsetý, túrli baǵyttar boıynsha damytyp, əl-aýqatynyń artýyna jaǵdaı jasaý.
Aıta keteıik, aýyldaǵy qazaq áıelderin óner-bilimge, qoǵamdyq-saıası ómirge belsene aralasýǵa shaqyrǵan aǵartýshylyq kúres HH ǵasyrdyń basynan bastalǵan. Keńes ókimeti tusynda bul qozǵalys «Raýshan kommýnıst» beınesinde óristeı tústi. Degenmen, 70 jyldyq keńestik kezeńde aýyl áıelderiniń kózi ashyq, bilimdi, eńbekqor, otbasynyń uıytqysy hám bala tárbıesindegi basty tulǵalyq róli berik qalyptasqany anyq.
Búgingi áıel qandaı?
Búgingi Qazaqstan qoǵamynyń qaı salasyn da áıeldersiz kózge elestetý qıyn. Názik jandar bilim, densaýlyq saqtaý sekildi asa mańyzdy salalarda eńbek etýshilerdiń basym bóligin quraıdy. Bul – Batys Qazaqstan oblysyna da tán qubylys.
– Bizdiń aýdandyq máslıhattardaǵy 149 depýtattyń 42-si – áıel. Jergilikti atqarýshy bılik oryndarynda 24 áıel basshy qyzmette otyr. 37 áıel basqarma basshylarynyń orynbasary bolyp qyzmet etedi. О́ńirde isker áıelder mektebi jumys isteıdi, qoǵamdyq-saıası isterge belsene aralasatyn qanshama bedeldi, isker, kásipker áıel tulǵalar qalyptasyp shyqty. Osynyń bári áıel-ananyń bedelin bıiktete túsedi. Qoǵamdyq máselelerdi sheshýde áıel belsendiliginiń mańyzy óte zor, – dedi forýmnyń ashylý saltanatynda sóz alǵan oblys ákiminiń orynbasary Ǵabıdolla Ospanqulov.
Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Elena Tarasenko memlekettiń birligi men tynyshtyǵyna, ekonomıkadaǵy jetistikterge búgingi áıelder qaýymy da ortaq ekenin aıtady.
– Elimizde qabyldanǵan genderlik teńdik strategııasy memlekettiń saıası jáne ekonomıkalyq salalarynda áıelder qaýymynyń belsendiligin arttyra tústi. Búginde Parlament Májilisinde áıelderdiń úlesi 27,1%-ǵa jetti. On jyl buryn bul kórsetkish 10 paıyzǵa da jetpeıtin. Áıelderdiń belsendiligi jyl saıyn artyp keledi. Oblystyq, qalalyq jáne aýdandyq máslıhattarda áıel depýtattar 22% boldy. 5 áıel – aýdan ákimi, 348 áıel – aýyldyq okrýg ákimi bolyp qyzmet etedi. Búgingi forým da áıelder qaýymynyń qoǵamdaǵy rólin odan ári bıiktetip, belsendiligin arttyrady degen oıdamyz, – deıdi E.Tarasenko.
Aýyldaǵy ahýal
Batys Qazaqstan oblysynda 650 myńdaı halyq turady, onyń teń jartysy aýylda ómir súrip jatyr.
Bókeı ordasy aýdanynda memlekettik genderlik saıasatty júzege asyrý týraly sóz alǵan aýdan ákiminiń orynbasary Larısa Qaıyrǵalıeva atalǵan óńirde 16068 halyq turatynyn, onyń teń jarymy áıelder qaýymy ekenin aıtady. Osy 8034 áıeldiń ishinen 285 adam kásipkerlikke den qoıǵan eken. Sonyń ishinde 48 áıel «Bastaý Bıznes» baǵdarlamasy boıynsha kásipkerliktiń qyr-syryn ıgerip, óz kásibin bastaýǵa talap qylǵan. «Igilik» nesıe baǵdarlamasy boıynsha 6 áıel jalpy kólemi 27 mln teńge nesıe alyp, oıǵa alǵan sharýalaryn bastap ketken.
«Damý» kásipkerlikti damytý qory AQ BQO óńirlik fılıalynyń dırektory A.Tilemisov «Damý» qory 2019 jyly 11 719 mln teńge kólemindegi qarjyny óńirdegi shaǵyn jáne orta bıznesti damytý maqsatyna jumsaýǵa josparlaǵanyn jetkizdi. Qazirdiń ózinde 950 mln teńge nesıe 79 adamǵa berilgen.
Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory oblystyq fılıalynyń dırektory A.Arslanbaevtyń baıandamasynan áıel kásipkerlerge qatysty túrli málimetke qanyqtyq. Máselen, mal sharýashylyǵy salasynda eńbek etip júrgen áıel kásipkerler 2017 jyly 712 mln teńge nesıe alsa, 2018 jyly onyń kólemi 972 mln teńgege jetken. Al 2019 jyldyń I jartyjyldyǵynda bul kórsetkish 674 mln teńge bolyp, ósim 73%-ǵa jetipti.
Áıelderdiń startap jobalaryn nesıeleý boıynsha da óńirde 64% ósim bar. Al kásibin odan ári keńeıtýdi oılaǵan aqjaıyqtyq áıel kásipkerler 2017 jyly – 259 mln teńge, 2018 jyly – 460 mln teńge nesıe alsa, 2019 jyldyń I jartyjyldyǵynda onyń kólemi 396 mln teńgeni qurap, 56%-ǵa artqan.
Qojalyq basshysynyń jetistik tarıhy
– Áý basta kásipkerlik jolym kondıterlik seh ashýdan bastalǵan edi. Ol kezde shıkizatty – sút pen qaımaqty jergilikti fermerlerden satyp alyp júrdim. Eseptep qarasam, qarjymnyń kóp bóligi osyǵan ketedi eken. Sóıtip ózimniń fermerlik sharýashylyǵymdy ashtym. Keıin kókónis ósire bastadym. Biz qazir kondıter ónimimizdiń búkil shıkizatyn ózimiz óndiremiz. Aýyl halqy úshin myńnan asa ónim túrin shyǵaryp jatyrmyz. Bizdegi jalǵyz qıyndyq – jumys qolynyń tapshylyǵy. Jastar aýylǵa kóbirek barsa, alqapta eńbek etse, aýyl kásipkerlerin qoldaıtyn jaqsy memlekettik baǵdarlama bolsa, – deıdi «Meniń jetistigimniń tarıhy-2018» baıqaýynyń jeńimpazy, Batys Qazaqstan oblysy Bórli aýdany О́spen aýylyndaǵy «Nur» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Svetlana Máýteeva.
Qazirgi tańda «Nur» sharýa qojalyǵyna iri qara mal ósirý boıynsha asyl tuqymdy sharýashylyq mártebesi berilgen. Sharýashylyq qazaqtyń aq bas sıyry jáne galshteın tuqymdy iri qara ósirýmen aınalysady. 2000 jyldary sharýashylyqta 100 bas sıyr men ondaǵan jylqy ǵana bolsa, qazir 700-ge jýyq iri qara, onyń ishinde 610 bas asyl tuqymdy mal (qazaqtyń aq bas sıyry men sımmental tuqymy), 133 jylqy, 100-den astam edilbaı tuqymdy qoı bar.
S. Máýteevanyń qaraýynda 200 adam eńbek etedi. Olar tegin baspanamen jáne áleýmettik qyzmet jıyntyǵymen qamtylǵan. Sharýa qojalyǵy qus ta ósiredi, jyl boıy kókónispen qamtıtyn jylyjaı da bar. Aýyl halqyn jumyspen qamtyp, tabysqa keneltip otyrǵan kásipkerdiń meıramhanasy, dámhanasy, eki kondıter sehy, naýbaıhanasy, Aqsaı men Oral qalalarynda eki dúkeni úzilissiz qyzmet etip tur.
Kásip bilimmen bekýi tıis
«Jasyl» ekonomıka jáne G-Global-dy damytý koalısııasy» ZTB Basqarma tóraǵasy Saltanat Raqymbekova áıelder kásipkerligin damytý úshin genderlik saıasattyń tıimdiligin dáleldep, kəsipker qyz-kelinshekterdiń jetken jetistikteri týraly aıtyp berdi.
Forým alańdarynda mamandar san-salaly máselelerdi kóterdi. О́ńirdiń týmasy, AES (AQSh) korporasııasynyń drondardy qoldaný jahandyq ınnovasııalyq baǵdarlamasynyń dırektory Ásel Aıapova beınequral kómegimen sóz sóılep, óziniń jetistikke jetý tarıhyn ortaǵa saldy. Forým ústinde kóp jyl túrli salada eńbek etken ardagerler aqjaıyqtyq Meńzıpa Jumatova, shyńǵyrlaýlyq Nadejda Álıeva, qaztalovtyq Dına Kenjına, báıterektik Nurzııa Ismaǵulova jáne qaratóbelik Rysty Toıshybaevaǵa Qurmet gramotasy tabys etildi. Forým 2019 jyly 7-8 qarashada Nur-Sultan qalasynda ótetin Qazaqstan aýyl áıelderiniń ekinshi forýmyna delegat saılaýmen qorytyndylandy.
Batys Qazaqstan oblysy
