Eki aıda eńse tiktegen Arys eldik pen erliktiń eńseli eskertkishine aınaldy

Osydan týra eki aı buryn Arys­ta alapat jarylys bolǵan edi. Sodan beri eki aıdaǵy oqıǵalar tizbegin kóz aldymnan ótkizdim. Syn saǵatta órt pen jarylystyń qushaǵynda qalǵan Arysqa alǵashqylardyń biri bolyp, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń arnaıy kelgeni, órtenip ketken úıdi kórip, zardap shekken turǵyndarmen kezdeskeni, el úkimetine qadap tu­ryp tapsyrma berip, aǵaıynǵa basý aıt­qany sanamyzda saırap tur. Elba­sy­myzdyń da qabyrǵasy qatty qaıys­qanyn qalyń qazaq anyq ańǵardy.

Onan keıingi kúnderde Úkimet basshysy Asqar Mamın bastaǵan top elorda men Arystyń arasyn jol qyl­dy.

Túrkistandy túletý jolynda táý­lik boıy kezekshilik rejimde eńbek etip jatqan óńir basshysy О́mir­zaq Shókeevtiń sýyt habardy aly­sy­men Arysqa jedel jetke­nin bilemiz. Kelgen boıda halyqty eva­kýa­sııalaýǵa kirisken. Tipti qala ishin aralaǵan sátte mańaıynda snarıad jarylǵan.

Kóp ótpeı respýblıkamyzdyń ár óńiri­nen «Arys, biz birgemiz!» ak­sııa­sy­na únqosý bastalyp ketti. Eldiń ystyq yqylasy Arysqa aýdy.

Arysqa kelgen egemen­qazaq­stan­dyqtar – osy joldardyń avtory jáne óńirdegi menshikti tilshiler Ǵalymjan Elshibaı men Nurshat Tókendi Nur Otan partııasy oblys­tyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi oryn­basary Beısenbaı Tájibaev, ob­lystyq arnaıy shtab basshysy Ulas­bek Sádibekov, Arys qalasynyń áki­mi Murat Qydyrbek, orynbasary Saparbaı Dáribaı qyzý qurylystyń qaınaǵan ortasynan kútip aldy.

Mine, biz de apattan keıingi Arys­ty aralaı bastadyq. Úlken joldyń ús­­­tinen ótip ketkenimiz bolmasa, sha­har­­dy túgel sharlaǵanymyz osy. Te­mir joldyń boıyna, toǵyz joldyń to­­ra­by­na ornalasqan qala úlken eken.

Arystyqtardy úlken eńbek­kúsh­­pen qamtamasyz etken, árıne Arys temir jol stansasy. Qanshama halyq osy shoıyn joldyń boıynan nápa­qasyn taýyp otyr. 24 maýsymda qı­ran­dyǵa aınalǵan Arys temirjol beke­ti arshyǵan jumyrtqadaı keıip­ke engen. Kózimizge temir jol beke­tinde tur­ǵan janarmaı tasymaldaý­shy vagon­darǵa tústi. Dál osy sátte jol bas­tap júrgen shtab jetekshileri Arys apaty kezinde ysqyrǵan snarıad­tar tek shoıyn jol­dyń eki ortasyna ǵana túskenin aıtty. «Qudaı qaqqanda, bombalar vagondarǵa túspedi. Eger osyǵan tıgende qyzyl jalyndy tizgindeý qıynǵa soǵar edi» dedi.

«Oblys basshysynyń bastamasymen Arys 17 sektorǵa bólindi. Oǵan respýblıka oblystarynan bólek óńir­diń barlyq aýdan-qalalary tartyldy. Endigide óńir basshysy at­qarýshy bılik ókilderi ǵana emes, halyqtyń ózin eńbek maıdany­na tartý kerek degen sheshim qabyldady. Ol úshin jergilikti ózin ózi basqarý júıesin engizýdi usyndy. Osylaısha ár on úıge bir adamdy jaýapty etip belgileıik degen tapsyrma berdi. Biz osy júıe boıynsha «Onbasy», «Júz­basylarmen» jumys isteı bastadyq. Arys qalasynda segiz myń­nyń ústinde úı bolatyn bolsa, segiz júzdeı qoǵam belsendisin jumys­qa tarttyq. Qaladaǵy qoǵamdyq uıymdar, ishinde ardagerler keńesi, kásipodaq uıymy, máslıhat, Nur Otan partııasynyń qalalyq fılıaly bastaǵan úshtikti biriktirip, arnaıy shtab quryp, qalanyń kúl­li belsendilerin osynda iske jumyl­dyrdyq. 17 sektor boıynsha túsin­dirý jumystaryn júrgizdik.

Anyǵynda, jarylystan bas saýǵalaǵan 20 myńǵa jýyq arystyq turǵyn Shymkent qalasyndaǵy 56 eva­kýasııalyq bazaǵa ornalastyryldy. Alǵashqy gýmanıtarlyq kómek ákimdik ókilderi men erikti­lerdiń kómegimen halyqqa úlesti­rildi. Halyqtyń arasynda eldi alataıdaı búldirgisi kelgender de kóp boldy. Olardy quzyrly mekemeler anyqtap, tıisti sharalar qabyldady.

«Úıimdi Úkimet durys jóndep bermeı jatyr» degen áńgime de aıtylyp júr. Arnaıy komıssııa tekserý barysynda Arysta áý basta qırap qalǵan 27 úı jańadan soǵylý kerek degen sheshimge kelgen. Búginde sol jańadan salynatyn úılerdiń sany tórt júzdiń ústine shyqqan. Tipti arandatýshylar úılerińdi buzyp, úı turǵyzdyryp alyńdar degen áńgime taratty. Biz munda da belsendilerdi tarta bildik. 200-ge jýyq otbasy osylaı urandap shyqqan. Belsendilerdiń aralasýymen onyń qatary 100-den 51-ge, 34-ke, dál osy ýaqytta 16-ǵa aza­ıyp otyr. Qys kele jatyr. Sektorlarǵa bólingen óńir ákimdikteri ketip qalmas buryn osyndaǵy barlyq úıdi kúrdeli, ortasha, aǵymdaǵy jaǵdaıda jóndeý úshin túsindirý jumystaryn júrgizip jatyrmyz. Qurylys jumystary aıaqtalyp keledi. 24 tamyz kúni Jambyl oblysy sektorynda qonys toıy toılandy. Osylaısha jumys kezegimen rettele túsedi. Kelesi aptada eń qatty búlingen Atyraý sektorynda qurylys jumystary máresine jetpek. Al gýmanıtarlyq kómekti taratýǵa oblystaǵy Ardagerler keńesi tóraǵasynyń orynbasary Kenjeǵalı Tórehan aǵamyz bekitildi. Osylaısha halyqtyń bergenin arystyq aǵaıynǵa halyqtyń óz ishinen shyqqan ókilder úlestirip berdi», deıdi oblystyq shtab basshysy Ulasbek Sádibekov.

 Ajary kirip, eńsesi tiktelgen Arysqa el birligi men elshil azamattardyń erligine eskertkish ornatqan abzal dep oılaımyz. Bir sózben Arys apaty bizdiń memlekettigimizdiń máıegi myqty ekenin taǵy bir ret dáleldep berdi.

Saıdyń tasyndaı qurylysshylar kún-tún demeı, 50 gradýs ystyqqa qaramaı jumys istep jatyr. Qyzý qurylys ju­mys­taryn óz kózimizben kórdik. Eki aıdan keıin de kózge aıqyn kórinip tur. Qa­la qatty búlingen. Qırap qalypty. Son­dyqtan qaıta salynyp jatyr.          

Keı jerlerde eriktiler jumys istep júr. Temir jol beketi mańynda kezdesken dánekerleýshi Almatydan kelgenin aıtty. Qalaǵa járdem berý úshin óz erkimen kelgen ol azamattyq paryzymyzdy ótep jatyrmyz dedi. Qazirge deıin kóp qabatty úılerdegi páterlerdi sanaǵanda segiz myńnan astam úı kúrdeli jóndeýden ótipti. Onyń ishinde múldem ysyrylyp tastap, qaıta salynǵany qanshama?! Ieleri ádepkide kelisińkiremeı, kelisimderin keshigip bergendikten, jańa bastalǵan qurylystar da baıqalady. Qonys toıyn toılap, úılerine kirip jatqandar da kóp.

Bul jerde Úkimettiń de, jergilikti jerdiń de orasan zor eńbegin aıta ketý kerek. Kóptegen oblys ákimderi arnaıy kelip ketti. Al olardyń jaýapty orynbasarlary eki aı boıy aptaptyń astynda, qaınaǵan qurylystyń bel ortasynda júr. Qalaı rıza bolmaısyń?!              

«Arystyń ár kóshesin bir-bir oblystyń atymen ataý kerek», degen usynys aıttyq qala ákimine. Shahar basshysy Murat Qydyrbekten «Jarylys kezinde qaıda boldyńyz?», degen suraǵymyzǵa ol tańǵy 09.00-de ákimdik ǵımaratynda oblys ákiminiń onlaın selektorlyq jıynynda otyrǵandyǵyn aıtty. Jarylystan keıin áskerı garnızonmen habarlasqan, olar «qalany kóshirińiz!» degennen basqany aıtpaǵan. Sodan keıin halyqty qaladan alyp shyǵýdy uıymdastyrǵan. Osyny aıtty da ákim bizdiń suraýymyz boıyn­sha jumys barysymen tanystyrdy.

Al qaınaǵan jumystyń ótinde júrgen qala ákiminiń orynbasary Saparbaı Dári­baı Arysta jarylys bolǵan kúndi qamyǵa eske aldy.

«Jarylys bolardan táýlik buryn elordada ótken jármeńkeden kelgenmin. Tańerteń jarylys bastalyp ketti. Ákim mektep pen balabaqsha, densaýlyq saq­taý mekemelerin kóshirińder dedi. Biz uıaly baılanys arqyly «Qyrǵa qaraı qashyńdar», degen habarlandyrý tarat­tyq. Qalanyń bir sheti qyrat edi. Bar oıla­ǵanymyz halyq snarıad pen ottyń orta­synda qalyp ketpese dedik. Áıteýir qyrǵa ilinse, ári qaraı Aqdalanyń joly arqyly qaýipsiz aımaqqa kóshirip ketemiz dep sheshtik. Tipti aı-kúni jaqyn­daǵan kelinderimiz jolda bosanyp jatty. Ishteı jaqsylyqqa baladyq. Qyrǵa ketip bara jatyp artymyzdaǵy týǵan qa­lamyzǵa qaıyrylyp qaradyq. Qoımadaǵy jarylystyń qoıý tútini 200-300 metrdeı bıiktikke shyǵyp, sańyraýqulaq pishindes bolyp aýaǵa taralyp jatty. Mı qaınatar ystyq. Qarttar men búldirshinderdiń erin­deri kezerip, tilderi aýzyna syımaı ket­ken. Jas jigitterdi tómennen aýyzsý alyp kelýge jumsadyq. Odan myń bir ma­shaqatpen jetken sýdyń qadirin jasamys biz túgil búldirshinder de sezingen. Eki urttap bir-birine usynyp jatty. Tipti erinderin tıgizgen úlkender sábıler ishsin dep sýdan bas tartyp jatty. Al Arys pen Shymkenttiń ortasynda halyqty tegin tasyǵan taksıler men eriktilerdiń eńbegi eren. Biz Montaıtastan qalaǵa halyqty alyp shyqqanda jol boıy sýsyn arqalap, kóliktegilerge úlestirip jatqan jastardy kórdik. «Aınalaıyn-aı!», dep aq batasyn arnaǵan ata-ájelerdiń emis-emis únin estidik. Adamdar arasynda meıirimniń bar ekendigine súısindik», dep aǵynan aq­taryldy Saparbaı aǵa.

Arystaǵy jarylysta áskerı qoıma­nyń ishinde bir azamat tiri qalǵan. Iá, kádimgi snarıad yshqynyp, gúrs etip jarylyp, dúmpýi shaqyrymdaǵy úılerdiń shatyryn ortasyna túsirip jatqanda bir azamat qoımada sý jınalǵan kólshikke sekirip ketken. Jarylys bolǵan sa­ıyn sý astynda, basylǵanda tynys alyp táýlik boıy ómir úshin arpalysqan. Tipti, jarylystyń qattylyǵynan kólshiktegi sý qaınaýǵa shaq qalǵanda denesine balshyq jaǵyp jata bergen. Erteńinde garnızon basshysy ákimdikke habarlasyp, azamatty aýylǵa jibergen. Denesi ystyqtan isinip, qulaǵy gúrsilden bitip qalǵan azamattyń basynan ótken oqıǵasy beıne bir gollıvýdtyq fılmderdiń sıýjetindeı áser qaldyrdy.

Arystyq aǵaıynnyń amandyǵyn áýeli Alla, sosyn qaıyrymdy azamattar qorǵap qaldy deıdi kez kelgen turǵyn. Shyndyǵynda, ýyn sepken bombalar tek bos úılerge, tórt túlik pen úı janýarlaryna ǵana túsken. Tek qoımada eki soldat pen jaryqshaq tıip qaza bolǵan azamattan basqa qalada adam shyǵyny bolmaǵan. «Qudaı qaqty» degen osy!

Qalanyń kireberis qaqpasyndaǵy jarylys aımaǵyna jaqyn úıler tú­gel­deı jóndeýden ótken. Rettilik, tazalyq men­mundalap tur. Shatyry jap-jańa úılerdiń eńsesi bıik. Aýlasynda balaqaılar asyr salyp júr.

Arysta úı bitkenniń barlyǵyna zaqym kelip jatqanda, qalanyń shetindegi meshit búlinbegen. Alaıda Atyraý oblysy men Jetisaı aýdany sektoryna tıesili osy meshitti sektor jetekshileri keńeıtip qaıta salyp beripti. Qabyrǵasyn órip, tóbesin jaýyp jatqan sáttiń kýágeri bolyp, «eńbek rátti bolsyn!», destik.

Arysta apattan búlinip, súrilip ketken úılerdiń turǵyndaryn qala ákim­­digi shahardyń birneshe aýdanyna ýa­qytsha ornalastyrǵan. Olar mektep, balabaqshalardyń ǵımaratyna qonystan­dy­rylǵan.

Biz qala ákiminiń bastaýymen qalanyń tústik bóligindegi mektepke ornalasqan turǵyndarmen kezdesip, jaǵdaılaryn bil­dik. «El basyna túsken qıyndyqtan ary­lyp, erterek óz otbasylaryńyzǵa tórt kózderińiz túgel jetińizder», degen tilek aıt­tyq. Qala basshysy Murat Qydyrbek qala­da jańa ǵımarattar bitisimen osy tur­ǵyn­darǵa kezeń-kezeńimen páter beriletindigin jetkizdi.

Ýaqyt degen emshi ǵoı. Mine, alpys kúnde el eńsesin tiktedi. Úreı men qor­qynysh qýanyshqa ulasty. Joıqyn jarylys saldarynan zardap shekken úıler qalpyna keltirildi.

Eń bastysy, qazaq halqynyń bereke-bir­ligi, tatýlyǵy synǵa tústi. Aıdyń, kún­niń amanynda Arystaǵy beıbit aǵaıynnyń basyna túsken aýyrtpalyqty el bólip alyp ketti. Bul syndarly kezeńnen de qaımana qazaq aman-esen ótti.

Qarapaıym halyq ta eńbektiń bel or­tasynda júr. Qazan basynda qurylys­shylarǵa as-aýqat daıyndap júrgen apa­ıymyz: «50 gradýs ystyqta taǵy 50 gra­dýs qosylǵan oshaqta bir aı boıy as daıyn­dadyq», dep jymıdy.

О́rtten kúli kókke ushqan nysandardyń ornyna bir aı ishinde sý jańa páterler salynǵan. Búginde ajary kirip, shahary shyraılana bastaǵan arystyqtardyń kóńi­lindegi kúdiktiń bulty seıildi. Samaladaı úıler sap túzep turǵyzylyp, qalpyna keltirýge bólingen 17 sektorda eńbektiń qazany qyz-qyz qaınaı túsken.

Bul el bıliginiń Arystaǵy aǵaıynǵa degen kómeginiń, tatýlyqty tumar etken halyqtyń eńbeginiń jemisi desek, artyq bolmas.

Arystaǵy jarylystyń habary jetisi­men el gazeti «Egemen Qazaqstan» basy­lymy da qarakózderdiń qamy úshin bir kúndik jalaqylaryn aýdarǵan edi. Árıne qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da kórsetilgen kómek, baıandy bastama elimizdiń barlyq óńirlerinen qoldaý tapty. Oblys ákimdigi janynan ashyl­ǵan qaıyrymdylyq qoryna aǵaıyn­nyń kóldeı kóńili men ystyq yqylasy aǵylyp jatty. Al oblystardan kelgen gýma­nıtarlyq kómektiń esebinde shek joq edi.

Árıne bul aǵaıynnyń basyna is tússe jany men malyn aıap qalmaıtyn aqkóńil kópshiliktiń «Kóp túkirse kól» deıtin peıili-tuǵyn.

Tilshilerimiz Arystaǵy jarylys pen arnaıy shtabtyń ortasynda júrip, gazet betinen sondaǵy atqarylyp jatqan jumys, kórsetilip jatqan kómek týraly shynaıy aqparat tarata bildi.

«Ǵasyrlyq tarıhy bar bas basylym Arystaǵy alapat apat, onan keıingi qalpyna keltirý jumystary týraly naqty, shynaıy aqparat taratýda kósh bas­tady. Aptanyń bes kúninde osy basylym arqyly qalada atqarylyp jatqan jumys týraly súbeli, súıekti maqalalardy úzbeı oqyp otyrdyq. Bul degenimiz otandyq BAQ-tyń zaman talabyna saı oqıǵanyń ortasynda bolyp, halyqqa shyndyqty jetkize alatyndyǵyn aıǵaqtasa kerek», deıdi jergilikti «Arys aqıqaty» gazetiniń bas redaktory Ábdimálik Aǵybaı.

Arystaǵy áriptesterdiń ystyq lebizi el gazetine berilgen baǵa dep túsindik. Osynaý qıyn kezeńde el birligimen eńse tiktegen shaharǵa kelip, ondaǵy aǵaıynnyń shynaıy ómiri, aptapta beınet keshken qurylysshylardyń eńbegin oqyrman nazaryna usynamyz degen nıetimiz odan beter jandana tústi.

Osylaısha apat aımaǵynda qaryndasqa qaraılasyp, únsiz eńbek etip, erlik jasap júrgen azamattardyń ómirin keńinen nasıhattaýdy, apattyń shynaıy beınesi týraly oqıǵa ornynan qalam terbeýdi azamattyq paryz sanadyq.

Baldyrǵandardy qutqarǵan bala batyr

Balań murty endi ǵana tebindep kele jatqan jetkinshektiń «ol meniń azamattyq boryshym edi», degen sózine qalaı rıza bolmaısyń?! Bul Arystaǵy «Lıder» balabaqsha­sy­nan 80-nen astam búldirshindi apat aımaǵynan alyp shyqqan Ábdihalyq Asqar degen batyr jigittiń áńgimesi.

Arystaǵy jarylys kezinde qanshama azamat janyn salyp jaqsylyq jasaý­dan jarysty. Bireýi turǵyndardy qala syrtyna tasysa, ekinshisi balabaqshalar men densaýlyq saqtaý mekemelerindegi emdelýshilerdi qaýipsiz aımaqqa kóshirýge umtyldy.

Sol «kózsiz» batyrlardyń ishinde Asqar Ábdiqalyq esimdi jastyń erligi bizdi eleń etkizdi. Túrkistan oblysy Arys qalasynda dúnıege kelgen Asqar kolledjde tis dárigeri mamandyǵynda oqyp jatyr eken. Ol bir aı buryn Arys­taǵy balabaqshaǵa ákesiniń ornyna júr­gizýshi bolyp jumysqa kirgen. Jarylys ke­zinde ata-anasymen qoshtasyp shyqqan júrgizýshi Asqar tutas bir bala­baq­shadaǵy búldirshinderdiń ómirin aman alyp qalǵan.

Úreıli sátti eske alǵan bala batyr ózi­niń sol kezdegi barlyq is-áreketin tizbek­tep aıtyp berdi.

«24 maýsymda tańǵy ýaqytta balalardy kólikpen balabaqshaǵa jetkizdim. Osydan keıin jarylysty estidim. Áse­rinen úı dirildeı bastady. Sol kúni kishkentaı inim men qaryndasym bala­baqshaǵa barmaǵan edi. Týystaryma kó­likke otyryp kete berińder dedim. О́zim jolaýshylar tasıtyn «GAZel» kóligime otyryp, quıyndatqan kúıi balabaqshaǵa shamamen 3 mınýtta jettim. Birden balalardy kólikke otyrǵyza bastadyq. Maǵan balabaqshada jumys isteıtin eki tárbıeshi kómektesti. Búldirshinderdi kólikke otyrǵyzyp jatqanda, basqa eshteńeni oılaýǵa múmkindik bolmady. Tek balalardy aman alyp qalý degen oı turdy. Osy sátte ǵımarat shatyrynyń bir bóligi qulaı bastady.

Negizi kólik 15 adamǵa ar­nal­ǵan. Sha­mamyz kelgenshe barlyq búl­dirshindi kóliktiń ishine syıǵyzýǵa tyrystyq. Olar da ábden shoshyp qalǵan. Balalar qalyp qoıǵan shyǵar degen oımen balabaqshanyń ishin túgel qarap shyqtym. Eshkim joq ekendigine kóz jetkizgennen keıin ǵana kólikke otyryp, temir tulpardy barynsha jyldam júrgizip, arsenal atylǵan qaladan shyǵýǵa tyrystym. Shahardan shyǵý qıynǵa soqty. Sebebi jolda keptelis. Dál osy sátte taǵy da jarylystyń daýysy estilip, kóliktiń artqy bóligi dirildep, jan-jaqqa teńsele bastady. Janar-jaǵarmaı beketinde benzınge talasqan jurttyń qarasy qalyń. Qudaı qýat bergende táýlik buryn toltyryp alǵan suıyq otynnyń kómegimen qala syrtyna shyqtyq», dedi erlik jasaý úshin jaratylǵan Asqar batyr.

Arystan alystaǵannan keıin balalardy kólikten túsirip, olarǵa sý bergen. Jolda 10-ǵa jýyq búldirshindi ata-analaryna tapsyrypty. Qalǵan 70 balany Shardaraǵa alyp ketken. Jas Asqardyń áńgimesi erte eseıgen adamnyń áńgimesindeı áser etti. Irilenip estildi. 70 otbasynyń amanatyn bir ózi arqalap bara jatsa, qalaı eresek bolmasqa, qalaı irilenbeske?!

Jolda kólikpen ketip bara jatyp, turǵyndardyń áýre-sarsańǵa salynǵanyn kóripti. Arysta týǵannan beri turyp kele jatqan jetkinshek, bul retki jarylystyń dúmpýi burynǵylardan kúshti bolǵanyn tilge tıek etti.

«Surapyl jarylys kezinde qorqynysh bolmady emes, boldy. Biraq balalardy aman alyp qalý degen oı, odan da kúshtirek edi. Baıqaǵanym, jarylys kezinde ata-analar balalaryn umyt qaldyryp jatty. Aıaq astynan bastalyp ketken jarylys turǵyndardy qatty qorqytyp jiberdi», deıdi ol baısaldy qalyppen.

Shardaraǵa jetkennen keıin uıaly telefon arqyly barlyq balanyń ata-anasyna habarlama jiberilgen. Búldirshinderdiń tamaq iship, oınap jatqan sátin sýretke túsirip, áleýmettik jelidegi toptarǵa jibergen. Nátıjesinde, barlyq bala ata-analarymen qaýyshqan.

Ertesine keshke deıin balalardyń kóbin ata-analary Shardaradan alyp ketken. Tek 5 bala ǵana Asqardyń qaraýynda qalǵan. Keıinnen Shymkentke aparyp, ata-analarynyń qolyna tabystapty. Sóıtip barlyq balany otbasymen qaýyshtyrǵannan keıin ǵana bel sheship demalypty Asqar batyr.

Bylaı qarasańyz, Asqardyń áreketi baǵzy batyr babalarymyzdyń jaýyn jaıpamaı qaıtpaıtyn birbetkeıligimen úndesip jatqandaı...

Netken úlken júrek?! Elbasy aıtyp ótken «Beıbit zamannyń batyry» dál osyndaı bolsa kerek. Qıyn sátte janyn kúıttep qalmaı, 80 búldirshindi qutqarǵan Asqardyń erligi qandaı marapatqa da laıyq-aq! Dál osy sátte bizdiń kókeıimizde bir suraq qalyp ketti. Asqar da bir úıdiń úmit otyn jaǵar perzenti edi ǵoı. Úıinen qoshtasyp shyǵyp ketkende ata-anasynyń kóńil kúıi qalaı boldy eken?..    

Alasapyranda týǵan Kámıla

Kóptegen janmen kezdesip, eki aı burynǵy jantúrshigerlik oqıǵany jadymyzda qaıta jańǵyrttyq.        

Ár keıipker – bir taǵdyr!       

Ol taǵdyrdy tebirenbeı tyńdaý taǵy múmkin emes...    

Máselen, aty-jónin jazbaýymyzdy jáne sý­retin jarııalamaýymyzdy (eriniń ruqsaty bolmaǵany úshin) ótingen bir kelin­shek bastan keshken qıyndyǵyn baıan­dady...              

Sol kúni aıy-kúni jetip, aýrýhanaǵa túsken. Ári qaraı jaǵdaı belgili.

Snarıad jańbyrsha jaýa bastaǵan sátte janyndaǵy bekitilgen medbıkemen birge amalsyz qaladan shyǵýǵa májbúr bolǵan. Apalań-topalańda jurtpen birge jaıaý-jalpylap júrip qyrǵa shyqqanda jaǵdaıy aýyrlaı túsken.            

Tipti, ázer taýyp mingen mashınalary baǵytynan adasyp ketken.           

Sodan UBT úshin Arysqa kele jatqan kólikke mingesken. Kólikte otyrǵan Nur-Sultannan kelgen Naǵıma degen ustaz jolda dúnıege kelgen perishteniń kindik sheshesi atanypty. Keıipkerimiz Qazyǵurtqa barar jolda tanymaıtyn bir úıge toqtaı sala, Kámıla esimdi búldirshindi dúnıege ákelgen.

«Bárine, janymnan qalmaǵan medbıkege, jolda ala ketken kólik ıelerine, Naǵıma esimdi elordalyq ustazǵa jáne úıinde qonaqjaılylyq tanytqan Qazyǵurttaǵy beıtanys jandarǵa alǵysym sheksiz», deıdi kózi jasaýrap.            

Qaıtsin?!. Bir ózi eki ǵumyr úshin kúres­ken qaısar áıeldiń janarynan «mun­daı qıyndyqty basqanyń basyna salmasyn», degen analyq tilekti ańǵarǵandaı boldyq.

Bizdiń «Dúnıe tóńkerilip túsken osy sátte ne oıladyńyz?» degen saýalymyzǵa «Eki jasar qyzymdy», dedi aqyryn ǵana.

Bizdiń túsinbeı otyrǵanymyzdy sezdi de: «Qaladan shyqqanda eki jasar qyzym­dy tappaı qaldym, sony oıladym», dedi kómeıine óksik, janaryna jas tyǵylyp...

Aınalaıyn-aı...

Kóńil qurǵyr bosap sala berdi... Bizdiń de sóıleýge dármenimiz joq edi...              

Biraz únsizdikten keıin ǵana esimizdi jıyp «Qyzyńyz tabyldy ma?» dep suradyq.

Kenjegúl kúlip, basyn ızedi...

Jolshybaı ómir esigin ashqan perish­tege uzaq ómir bersin dep aq tilegimizdi jaý­dyrdyq.

Aıtpaqshy, qaısar ana qýanyshtan balasynyń esimin kólik júrgizýshisiniń qurmetine qoımaq bolǵan. О́mirge kelgen sábı qyz bala bolǵandyqtan, júrgizýshiniń anasynyń esimimen Kámıla dep atapty.

Bir sátte ómir jalt burylyp, attyń jaly, túıeniń qomyna aýysqan sátte de qarakózderimizdiń qatary osylaı kóbeıip jatqandyǵyna ishteı súısindik. Al osydan keıin jas ananyń er jigitke bergisiz erik-jigerine, elordalyq ustazdyń táýekelge bel býǵan tabandylyǵyna tánti bolmaı gór...

Arystaǵy qurylys qalpyna kelti­rilýde. Sonymen qatar qalalyqtardyń sana­syna tańba salǵan jan jarasy da jazylyp keledi.

Endi birneshe jyldan keıin sol alasapyranda týǵan Kámılanyń nursultandyq ókil anasy izdep kelip, ańyzǵa bergisiz osy áńgimeni aıtyp berse, jas Kámıla qandaı kóńil kúıde bolar eken?!

Árıne, aınalasyna meıirim shashqan ókil anasy sekildi burymdy qyz da el-jurtqa jaqyn bolyp óseri anyq.

Úıiniń bir shegesine de zaqym kelmegen

Qoǵamdyq isterdiń bel ortasynda júretin «Otan» aýǵan soǵysy ardagerleri qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ergentaı Kóshkinbaev jarylystan keıingi Arystyń jaǵdaıy Aýǵandaǵy soǵystan da beter bolǵanyn aıtady.

«Aýǵanda nysanamyz belgili, jaýdyń qaı tustan keletini anyq edi. Al Arysta qoımadan atylǵan snarıad beı-bereket jaýyp jatty», deıdi.     

Qan maıdanda ysqyrǵan oqtan júregi shaılyqpaǵan Ergentaı aǵa beıbit kúni de naǵyz jaýjúrek batyr ekenin dáleldegen.

«Bireýge bireý qaraılaıtyndaı ýaqyt joq edi. Eń úlken baılyq ýaqyt boldy. Úıdegi eresek uldarymmen birge abdyrap qalǵan aǵaıyndy, kórshi-qolańdy qala syrtyna tasýmen boldyq. Sharshaý degenniń ne ekenin de sezbeı qaldyq. Kishi ulym Qanat jarylystyń ekinshi kúni tań ata: «Eki áskerı dosymnan habar joq. Izdep taýyp keleıin», dep qalaǵa kirip ketti. Birer saǵattan soń habarlasyp, «Qalada sý, jaryq joq. Saperler qalany bombadan tazartyp jatyr. Aýyzdary kezerip, shól qysqandarǵa sý tasysaq», dedi. Qaladaǵy eki ulymnyń kóligi men dáriger dosymnyń bir kóligine aýyzsý, azyq-túlik tıep alyp, Arysqa tartyp kettik. Qala ishinde áskerılerden basqa eshkim joq. Beıne ólip qalǵan qalaǵa uqsaıdy. Boıymyzdy úreı bıledi. Úreı ózim úshin emes, urpaǵym, nemere-shóberelerimniń amandyǵy úshin paıda bolǵan qorqynysh ekenin sezindim», deıdi Ergentaı aǵa.

Ergentaı aǵa keıin qalany qalpyna keltirý isinde dostarymen birge ákim­dik­ke kómektesip, halyqtyq jasaq uıym­das­tyryp, búkil elden jıylǵan járdemdi jurtshylyqqa jetkizý isine basshylyq jasapty jáne osy isi úshin ákimdikten aqy talap etpegen.

Áý basta Ergentaı aǵa bastaǵan, arda­gerlerdiń qoǵamdyq birlestigi qostaǵan, per­zentteri qolǵanat bolǵan eriktiler qalanyń eki núktesinde óńirlerden kelgen gý­man­ıtarlyq kómekti qabyldap alǵan. Mek­teptiń qoımasyna zattardy tasýǵa qala turǵyndaryn kómekke shaqyrǵan. Ke­ıinnen qor azaıa bastaǵanda zattardy rettep, áleýmettik az qamtylǵan otbasylarǵa úlestirip otyrypty.

Zat taratýdan bastalǵan eriktilerdiń jumysy keıinnen Arystaǵy qurylys jumystaryna kómektesýge ulasqan. Kishi uly Qanat Kóshkinbaev bastaǵan jigitter qurylys otrıadyn quryp, búlingen úılerdi jóndeý jumysyna kirisken. Bir qyzyǵy, Ergentaı aǵanyń úıiniń bir shegesine deıin maıyspaǵan. El basyna kún týsa, qalaı ǵana uıqymyz tynysh, kóńilimiz toq bolsyn. Tipti, Almatyda joǵary oqý ornynda bilim alatyn nemerem: «Ata, sizdiń qasyńyzda bolyp, týǵan qalam úshin eńbek eteıin» dep, qalaǵa kelip, eriktiler sapynda boldy», deıdi ol emirenip.

 Bas maman qalaı janarmaı beketiniń jumysshysyna aınaldy?

Jarylysqa deıin Qazybek Aqylbaı – Arys qalalyq turǵyn úı-kommýnaldyq, sharýashylyq, jolaýshylar kóligi, avtomobıl joldary bóliminiń bas mamany edi. Tańǵy saǵat 9-10-dar shamasynda bolǵan alapat jarylys onyń qyzmetin aýys­tyryp jiberdi. Birden janar-jaǵarmaı beketiniń jumyskeri bolyp, qaladan shyǵýǵa benzıni taýsylǵan aǵaıynǵa túnge deıin tegin qyzmet kórsetken.

«Erteńgilik jınalystan shyǵa sala qoıý tútin shyqqan jaqqa bet aldyq. Kó­pir ústine shyqqanda áskerı qoıma jaq­ta jarylys bolǵandyǵyn kórdik. Bala-sha­ǵany balabaqshadan alyp, úıge jetkiz­dim. Biraz ýaqyttan soń habarlas­tym. Jarym týys-týǵandarmen birge kórshi­miz­diń jertólesinde otyr eken. «Ne isteımiz?» deıdi áıelim ańtarylyp. «Oty­ra berińder», deppin sasqanymnan. Ke­ıin­nen kórshime qaladan shyǵyp jatsań­dar birge ala ketińder dep sálem aıttym. Qıyn-qystaý sátte otbasynan memle­kettiń sharýasy mańyzdy boldy, sebebi memlekettik qyzmetkermiz», dedi Qazybek.

Arystan turǵyndardy qaýipsiz aımaq­qa shyǵaryp bolǵan soń qalaǵa qaıta kir­gen Qazybektiń kóńili qatty bosaǵan. Qala áki­miniń orynbasary Erbol Aqtaev oǵan qala­daǵy janarmaı beketterin ashyp, kólik júrgizýshilerine qyzmet kórsetýdi tap­syrǵan.

«Bizdiń janarmaı salasynda bıznesimiz bolǵan. Osyny eskergen ákim orynbasary shahardaǵy Sapargúl Mombekovanyń beketin ashyp, halyqqa janarmaı taratýdy buıyrdy. Bastapqyda menshik ıesiniń ruqsatynsyz qalaı bolar eken dep júreksindim. Erekeń paıdalanylǵan ár lıtr janarmaı úshin ótemaqy tólenetinin aıtqan soń, ákimdik qyzmetkerlerin ertip, beketterdiń qulybyn buza bastadyq. Degenmen, árbir kólik ıesiniń kólik nómirin, qansha janarmaı quıǵanyn tirkep otyrdyq.

Dál osy sátte shaharda taǵy da jarylys boldy. Biz turǵan beket áskerı qoımaǵa eń jaqyn ornalasqan edi. Tipti, dúmpýiniń kúshinen tereze-esiktiń shynysy kúlparsha boldy. Biraq tústen keıingi saǵat besten bastap turǵan ornymyzdy, «ýaqytsha» qyzmetimizdi tastap ketpedik. Sebebi halyqty qaýipsiz aımaqqa kóshirý úshin kólik, kólikke janarmaı aýadaı qajet-tuǵyn. Qorqynyshty jeńý úshin bir-birimizdi áńgimege tartyp aldaýsyrattyq. Osylaısha eń sońǵy kólikke túngi saǵat 01:30-dar shamasynda janarmaı quıyp berdik de basqa jumysqa kiristik», dedi qaısar Qazybek.

Árıne, erlikti Qazybek jalǵyz ja­saǵan joq, onyń janynda mindetine adal jigitter boldy. Sonyń biri – qalalyq qurylys bó­liminiń bas mamany Ǵanı Sadyqov!

Ǵanı sózge joq, úlken isti úndemeı is­teıtin qarapaıym, uıań jigit eken! О́ziniń sol kúni atqarǵan isterin erlikke de sanamaıdy. Ibaly, ımanjúzdi jigittiń ǵajap isterin Qazybek aıtyp berdi.

«Janar-jaǵarmaı beketterin ashýǵa ketip bara jatqanda bir úıdiń órtenip jatqanyn kózimiz shalyp, «Mynaý kimniń úıi eken?» degen edim, Ǵanı jaı ǵana: «Meniń úıim ǵoı», dedi alaý astynda qalǵan úıge kóziniń qıyǵymen ǵana qarap.

Men Ǵanı aǵaǵa «Úıińizdegi órtti sóndireıik» degenimde de eshqandaı abyrjýsyz, «kettik, oǵan ýaqyt joq, adamdar kútip qalmasyn» dep gazǵa basty», deıdi Qazybek kúlip.

Sodan óz úıine qaramaǵan Ǵanı janyp jatqan birneshe úıdi sóndirip, tún jarymǵa deıin jurtqa janarmaı quıyp berip, qyzmet etken. Tek qaıtyńdar degen buıryq túskende baryp qalany tastap shyqqan.

Qazir Qurylys bóliminiń bas mamany retinde qalany qaıta qalpyna keltirý isine bel sheship, bilek sybanyp kirisip, kún­diz-túni qaınaǵan qurylystyń ortasynda júr. Bizben kezdesýden keıin de qury­lysyna qaraı asyǵyp bara jatty.

Qarapaıym ǵana qaısar jigittiń qaı­ratyna súısinip, sáttilik tiledik.

Keıde memlekettik qyzmetkerler týraly ártúrli pikir aıtylyp jatatyny bar ǵoı. Al otbasyn kórshisine amanat etken Qazybek pen órtengen dúnıe-múlkinen el múddesin joǵary qoıǵan Ǵanı sekildi azamattar – osy memlekettik qyzmetkerdiń ozyq úlgisi!

Betin ári qylsyn, biraq el basyna aýyrtpalyq túsken syn saǵatta kóptegen memlekettik qyzmetkerdiń Qazybek pen Ǵanıdaı batyrlyq tanytyp, antyna adal bolary anyq!

Arysqa saparymyz barysynda bizdiń buǵan kózimiz ábden jetti!

Jaqsylyq jasaǵan saıyn eselener

Jaýgershilik zamanda erlermen birdeı atqa qonǵan qazaqtyń qyzdary batyr ǵoı! Oǵan keshe taǵy bir kóz jetkizdik.

Arystaǵy jarylystyń epısentrinde ornalasqan «Altyn tumar» balabaq­sha­synyń meńgerýshisi, 113 búldirshin men 27 qyzmetkerdi alapat apat aımaǵynan aman alyp shyqqan Gaýhar Ýálıhanova – sondaı batyr qyzdardyń biri!

«Búldirshinder tańǵy asqa otyrǵan kez edi. Gúrs ete tústi. Ile-shala irgemizdegi áske­rı qoıma jaqtan qoıý qara tútin kókke kóterildi. Qatty jarylystan esik-te­reze qırap jatty. Jas mamanym qatty sho­shyp aıǵaılap jiberdi. Búkil qyzmet­kerdi jınap, balaqaılardy syrtqa tez shyǵarý kerektigin aıttym. Árbir úıdiń mápelep otyrǵan balapandarynyń amandyǵy meniń moınymda bolǵandyqtan, shuǵyl sheshim qabyldap, esepshi men kúzetshi qyzmetkerlerdiń kóligine 17-20-dan astam búldirshindi otyrǵyzyp jiberdik. Ishke qaıtadan kirip, barlyq bólmeni jeke-jeke tekserip shyqtym. Soǵys bolǵandaı, bólmelerdiń bári qırap jatty. Ǵımaratta jan balasy qalmaǵanyna kózim jetkennen keıin ǵana syrtqa shyqtym.

Sodan keıin eki-úsh baladan kóterip, eresekterin jetektep, qala syrtyna bet aldyq. Ujym qyzmetshilerine qandaı jaǵdaı bolsyn búldirshinderdi jandarynan bir eli tastamaýdy tapsyrdym.

Ol kúni otbasyn, óz balalarymyzdy oılaýǵa shamamyz kelmedi. Barlyq oıymyz eldiń amanatyn qaladan aman alyp shyǵý boldy. Allanyń qoldaýymen perishtelerdi aman-esen alyp shyqtyq. Shymkenttegi Aqmeshitte, №87 mektepte túngi saǵat 02.00-ge deıin búldirshinderdi ata-anasymen qaýyshtyrdyq. Ujym qyzmetkerlerimen birlese otyryp, 113 balaqaıdyń alań kóńil ata-anasyna balapandaryn tabystadyq», deıdi Gaýhar Ýálıhanova.

Ol ózin erlik jasadym dep eseptemeıdi, tek mindetimdi oryndadym, amanatqa adal­dyq – boryshymyz dep esepteıdi. Biraq qandaı marapatqa bolsa da laıyq jan!

Jańa maýsymǵa búldirshinderdi kútip otyrǵan batyr ustazǵa sáttilik tiledik!

Iá, Arys apaty kezinde aǵaıyndy qatty alańdatqany osy jas búldirshinderdiń ata-analarymen aman-esen qaýyshýy boldy. Bul rette áleýmettik jelidegi bel­sendi azamattar balalardyń áke-sheshesin tez tabýyna kóp kómek kórset­ti. Áleýmettik jelidegi Arys apatyna ar­nal­ǵan toptar kómekke muqtaj jandarǵa alysta otyryp ta naqty járdem jasap jatty.

Bir aýyz sózben aıtqanda, keń júrekti, qo­lynan qaıyrymdylyq jasaý keletin árbir el azamaty bul qıyndyqqa kirisip ketti.

Arysqa bir murajaı kerek

Kez kelgen alapat apattan soń álemniń damyǵan elderinde sol oqıǵanyń kýágerindeı etip murajaılar jasaqtalǵan. Chernobyl, Nagasakı men Hırosımanyń estelikteri osyny aıǵaqtasa kerek.

Búginde Arys apatyna da bir murajaı qajet sekildi.

Biraq jamandyq osymen ketsin degen, eski jaranyń aýzyn tyrnap ne qylamyz degen pikirler de aıtylyp qalady. Bul qanshalyqty qaıǵyly, úreıli bolsa da – ótken tarıh. Jarylys eldegi bereke-birliktiń, tatýlyqtyń saltanat qurǵan sátiniń sebepkeri boldy. Barsha qazaqstandyq beıbit kúnniń qadirine kóz jetkizdi. Táýelsizdikti aıalaýǵa, qur­met­teýge, qorǵaýǵa shaqyrdy.

Arystaǵy qanshama tarıhı sáýlettik nysandar buzyldy. Osynyń barlyǵyn jı­naqtap, bir murajaıǵa toptastyrý arqyly óskeleń urpaqty týǵan qalasyn qur­metteýge shaqyra alamyz.

Kúni erteń úreı úzilip, qýanysh qalyńdaǵan sátte jas urpaq Arysty qaıta soqqan ata-babalarynyń erligimen maqtanatyn bolady. Arystaǵy árbir azamattyń eńbegi elenýge laıyq! Endeshe, eki aıda eńse tiktegen Arys eldik pen erliktiń eńseli eskertkishine aınaldy!

 Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan»

Nur-Sultan – Arys – Nur-Sultan