Qalaıynyń álemdegi orny. Byltyr birqatar salada jetispeýshiligi baıqalyp, mamandar mundaı teńgerimsizdikti qalaıy qorynyń azdyǵymen túsindirgen. Álemniń 56 elinde baǵaly metaldyń 30 mıllıon tonnaǵa jýyq qory barlanǵan. Qytaı, Perý, Indonezııa, Malaızııa, Bolıvııa, Taıland, Brazılııa, Aýstralııa sııaqty memleketter alpaýyttar kóshin bastap keledi. Indonezııa, Perý, Qytaı úsheýi qosylyp, álemdik naryqtaǵy qalaıynyń 80 paıyzdaıyn óndiredi. Alaıda Qytaı, ári ketse 100 myń tonna ǵana shıkizat satýǵa qaýqarly, sebebi ishki tutynýdan artylmaıdy.
Kúmis tústi aq, jumsaq, ıilgish metall bizdiń zamanymyzdan alty myń jyl buryn belgili bolyp, turmystyq, ásemdik buıymdar jasaýǵa paıdalanylǵan. Al tehnologııanyń qaryshtap damyǵan zamanynda ónerkásiptik negizde qoldanylý aıasy keńeıip, búginde lıtıı-ıondy akkýmýlıatorlar men elektr energııa saqtaıtyn quraldar óndirisinde úlken suranysqa ıe. Tek akkýmýlıatordyń anodtyq materıalynyń ózi ǵana jylyna 10-20 myń tonna qalaıyny qajet etetin kórinedi. Mine, syrtqy áserge tózimdi, berik, sýda ózgermeıtin, jasandy jolmen kóptegen radıoaktıvti ızotoptar alynatyn artyqshylyq qasıetteri tutynýdy ulǵaıtpasa báseńdetpesi anyq.
Qalaıy jalatylǵan temirdiń totyqpaıtyny ámbege aıan. Onyń myspen quımasy qola ónerkásibin qarqyndy damytýǵa múmkindik berse, tórtkúl dúnıede óndiriletin metaldyń jartysyna jýyǵy aq qańyltyr, sonymen qatar podshıpnık, túrli symdar, qola buıymdar jasaýǵa jumsalady.
Qazaqstandaǵy qarqyn. Elimiz ken resýrstary jáne áralýandyǵy jóninen Ortalyq Azııada top bastap júrgeni daýsyz. Qýatty mıneraldyq shıkizat bazasy búginderi damý strategııamyzdy anyqtaıtyn negizgi faktorlardyń birine aınalyp, ulttyq ekonomıkamyzdyń qalyptasýyna óz úlesin qosyp keledi. Degenmen álemdik naryqqa shyǵarylatyn jerasty qazynamyz esepsiz emes. О́ńdelgen kúıinde jóneltilse quba-qup bolar edi degen el tileýiniń de aýyly alys emes syqyldy. Oǵan dálelimiz de joq emes. Qazaqstandaǵy qalaıynyń 65 paıyzy shoǵyrlanǵan Syrymbet ken orny arqyly ǵana elimiz álemdegi eń iri qalaıy óndirýshiniń ondyǵyna qosylady.
Biraq shattanýǵa ázir erterek. О́ıtkeni keıbireýler úshin taýsylmaıtyndaı kórinetin mol baılyǵymyzǵa syrttan da, ishten de kóz tikkender kóp bolǵanymen, tıip-qashty qarjy quıǵandar úshin shaǵylmaıtyn jańǵaq ispettes. Tústi metall óndirýdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna birneshe márte engizilip, áleýeti zor óndiristik joba retinde baǵalanǵanymen, qarajat tapshylyǵy talaılardyń qolyn baılaǵany ras. Qaltaly qarjygerlerdiń ózderi baǵdarlamany iske qosýǵa qansha talpynǵanymen, aqyryna deıin táýekel ete almaǵan. Bas shaıqasqan kúıleri keri qaıtqan.
Ýrashyl keıbir sheneýnikter jobanyń Indýstrııalandyrý kartasyna kirgenin ózderinshe jorydy ma eken, taý-metallýrgııalyq keshen 2018 jyly iske qosylyp, jarty myń adam turaqty jumysqa tartylatyn boldy dep alaýlatyp-jalaýlatyp jibergeni bar. Shırek ǵasyrǵa jýyq geologııalyq izdeý-barlaý jáne keshendi saraptamalyq jumystar júrgizilip, qalaıydan bólek 70-ten astam mıneral qory anyqtalǵan. Tabysty salany bastaýǵa uzaq ýaqyt, qyrýar qarjy jumsalsa da ıgerilmegen kúıi qala bergen.
Soltústiktegi serpilis. Qazaqstandaǵy alǵashqy jáne Ortalyq Azııada balamasy joq Syrymbet ken orny ıgerilip, turalap qalǵan jumystar qaıtadan jandanatyn bolypty degen jańalyqqa senimsizdikpen qaraǵandardyń qarasy az bolmaǵan. «Aýzy kúıgen úrlep ishedi» demekshi, kúmán keltirýshilerdiń esine bıoetanol óndirýge baǵyttalǵan «Bıohım» zaýyty túsken. «Dalanyń ǵajaıyp qubylysyna» balanǵan kásiporyn kóp uzamaı óz jumysyn toqtatqan. Shıkizattyń tapshylyǵynan baqandaı on jyl ıesiz qalǵandaı kúı keship, sheteldik, otandyq ınvestorlardyń arqasynda ǵana «Bıoopereıshın» degen atpen qaıtadan iske qosylǵan. Al bul jolǵy qarjygerlerdiń óte áleýetti ári bıznestiń maıyn shaıqap ishken tájirıbeli ekenine sengen jandardyń boıynda úmit oty janǵan. Birinshi jumys sapary barysynda-aq olar óndiristi damytý josparyna sáıkes bolashaqta atqarylatyn san-salaly is-sharalar tizbegin usynǵan.
– Qalaıy – eksporttyq ónim. Solaı bola tura, elimizde birde-bir ken ıgerý ónerkásibi joq jalǵyz oblyspyz. Paıdaly qazbalar – joǵary ósimniń negizi, kenishterdiń tóńireginde shaǵyn jáne orta bıznes alǵa basady, turaqty jumys oryndary qurylady, salyq jınalady. Biz óz tarapymyzdan ınfraqurylymnyń oń sheshilýine kómek qolyn sozamyz. Ken ornyna deıin jol salyndy. Temir jol tartylýda. Ken baıytý fabrıkasy tolyq qýatyna kiriskende 600-700 adam jumysqa ornalasady, – degen edi alqaly basqosýda aımaq basshysy Qumar Aqsaqalov.
Oblys ekonomıkasyna buryn-sońdy quıylyp kórmegen rekordtyq ınvestısııanyń mólsheri – 100 mıllıard teńge! Iesi – «Tin One Mining» AQ. Qaltaly bıznesmender qatarynda 25 paıyz aksııany «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory ıelengen. Demek, memleket jaýapkershiligi de joǵalmaıdy degen sóz. Aksıonerlik qoǵamnyń vıse-prezıdenti Dmıtrıı Hannyń sózine qaraǵanda, elektr jelileri jetkizilip, 50 megavattyq stansa ornatyldy. Kelesi jyly kendi óńdep, daıyn taýarly ónim etip shyǵaratyn kombınat iske qosylady. Úkimet pen jergilikti bılik tarapynan jasalatyn qoldaýlar jer qoınaýyn paıdalanýshylardy yntalandyryp otyr.
Ken orny 4,5 shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. Onyń tıimdiligi polımetaldy ekendiginde. Sonysymen kúrdeli. Volfram, mys, taǵy basqa elementter jınaqtalǵan 99 mıllıon tonna ken qorynyń jarty mıllıon tonnadaıy – metall túrindegi qalaıy. Onyń 153 myń tonnasy ashyq ádispen alynady. Eki shaqyrymyna qazý jumystary júrgizilip, karer tereńdigi 230 metrge deıin jetedi. 1 tonna kennen shamamen 0,45 paıyz qalaıy alynady. Jylyna 10 myń tonnaǵa deıin óndiriledi. Tıimdi tehnologııa men joǵary ekologııalyq standarttarǵa negizdelgen joba 2021 jyldan bastap tolyq kúshine enip, Qazaqstandy álemdegi qalaıy óndirisi boıynsha úzdikter qataryna qosýǵa aıqara jol ashatyn bolady.
Soltústik Qazaqstan oblysy
