Áýelgi kezekte ár otbasyn qazaqy tirlikten, qazaqy dúnıe tanymnan, otbasynyń birliginen, qazaqy tárbıeden aıyrý kerek edi. Bireýdiń ekinshi áıelin sol áıeldiń erkinen tys jylatyp eńiretip, kúıeýinen zorlap aıyrý jappaı óristedi. Ár otbasyna «sıvılızasııa» osylaı ákelindi. Eldi búldirgish biren-saran qutyrǵan jaýlyqty da tabyldy. Olar el-eldi aralap «áıel teńdigin» jyrlap baqty. Er men áıel teń. Erkek ne istese áıel sony isteýge bolady degen uǵym áıel sanasyna sińirildi.
Bul saıasat eldi dúrliktirgen baı ataýlyny jappaı kámpeskeleýmen, odan ári «kóterilis jasady» dep 1930-1931 jyldary azamattardy top-tobymen atýmen, 1932 jylǵy halyqty jappaı qyryp salǵan ashtyqpen, odan tiri qalǵandy «halyq jaýy» dep kózin qurtýmen, endi ǵana ósip kele jatqan jastardy fashızmniń oǵyna baılaýmen jalǵasty. Qazaq halqy eseńgirep qaldy. Osy tusta «Selına» degen opasyz aıqaı bastalyp, ár aýylǵa túrme-túrmeni meken etken neshe alýan buzyqtar qotaryla tógildi de, qazaq sany óz jerinde 30%-ǵa jetpeı qaldy. Eseńgiregen qazaq jappaı oryssha shúldirleı bastady. Bizdiń aýyldyń basqarmasy Táıim aqsaqal kartobyn jınaý úshin Rýdnıktegi orystan «kartoshka tam lı, mashına nam lı» dep kómek surap barypty.
Qazaq tili otbasylyq til, tipti odan da tómengi jaǵdaıǵa túsip qaldy. Qazaq mektepteri soltústik oblystarda jappaı jabylsa, basqa aımaqtarda «shyqpa janymnyń» jaǵdaıynda edi. Mektepterde qazaq tili «kereksiz pán» retinde qaraldy. Tipti qazaq balabaqshalary da joq edi. Betbaqdalanyń shetindegi balabaqshanyń aty «Chebýrashka» edi. «Qaı qazaq tilin burap muny aıtyp jatady, «Shubareshki» deıdi ǵoı» degenimizge sol sovhoz partkomy attaı týlap ashýlandy. Bir partkom «Itazý» degen jerdi «Bul ne sumdyq? Endi bul jerdi «Novaıa zarıa» deý kerek» dep ózeýredi.
Shaladúrsin partorgtar aqsaqaldardyń kóneniń sózin aıtýyna, jyraýlardyń esimin ataýǵa tyıym saldy, tipti qatty qadaǵalady. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy, otyzynshy jyldardaǵy qazaq oqyǵandary, zııalylar qazaqtyń ulttyq bolmysy, bolashaǵy úshin jantalasa kúresken. Endiginiń qazaq bolmysynan alystap oqyǵany, shala oqyǵany, ınstıtýttyń «zaochnıkı», «zaochno» bitirgeni, ózin «zııaly» dep sanaıtyny partııanyń aıtqanyn buljytpaı oryndaýshy, partııa saıasatyn júrgizýshi ǵana. Sol partııanyń negizgi kózdegeni qazaqty ult retinde joıý ekenin túsingisi de kelgen joq. Sóıtip basyna osynshama aýyrtpalyq túsken, eseńgiregen halyq bala-shaǵasyn jappaı oryssha oqýǵa berip, qazaqtyń ulttyq beınesinen biraýyz sóz aıtpaı ózi biletin, ishteı uǵatyn jaǵdaıdan balasyn «áıteýir tiri júrsin» dep aýlaqtatty. Qazaq otbasynan shyqqan balalar orystyń qazaqy kóshirmesi bolyp shyǵa keldi. Keńestik otbasylyq saıasat, sol sıstema degenine jetip qaldy. Sóıtip otbasy oryssha oılaıtyn, sóıleıtin adamdardy shyǵaratyn konveıerlik mashınaǵa aınalǵan. Bir kórshiniń qyzy «ıa rýsskaıa» degeniniń kýásimiz. Sony estigen ákesi ózinshe máz.
Sóıtken keńestik júıe de kelmeske ketti. Osy táýelsizdik alǵan shırek ǵasyrdan asatyn ýaqyt ishinde qazaq jerinde týyp-ósken qazaqtyń balasy ne taza oryssha, ne eki sózdiń birine «rýsskııin» qosyp sóılep júr. Oramalyna shashyn jasyrý túgili, sholaq dambal kıgen talaı áıel balasyn «Ivanýshka» demese de «Imanjan» deýge tili kelmeı júr. О́tken sumdyqtan arylýdyń birden-bir joly otarsyzdaný, ıaǵnı qazaqqa jat pıǵyldan, jaýlyq áreketterden, sony júrgizýshilerden qutylý bizde iske aspady. Qandaı rejim bolsa da jabysa salatyndar úshin «Otan», «ult», «mádenıet» degen uǵymdar jat, ózderiniń qaraqan bastary aman bolsa, kenedeı jabysyp shirenip jatsa bolǵany.
Solardyń yqpalymen qazaq eliniń rýhanı damýy, til men dinniń óristeýi mádenıettiń ósýi óz ózinen birtindep oryn alady degen enjarlyq uǵym paıda boldy. Til shubarlansa, túrli dinder, sektalar araǵa kirip, qotyr eshkideı bolyp shyǵa keldik.
Jastarǵa balalyq shaǵynan ulttyq qundylyqtardy, ulttyq bolmysty, til, din, mádenıet týraly uǵymdardy júıeli túrde sińirmeýdiń saldarynan keshegi jappaı kitap, gazet oqıtyn otbasyn eshteńe oqymaıtyn otbasyǵa aınaldyrý saldarynan endi eshteńege qyzyqpaıtyn, yntalanbaıtyn súlesoq jandar shyǵyp jatyr.
Shetelderdiń rýhanı ekspansııasy otbasylyq birlikti irite túsýde. Musylman elderinde ajyrasý 1 ne 2% bolsa, bizde 30%-dan asyp ketti. «Sýısıd» degen páleden álemniń aldyndamyz. Teledıdardan árkimniń kóretini otbasyndaǵy urys-keris. Osydan «úlgi» alǵan soń... Qazaq «áıeldiń úndemegeni – bılik aıtqany» dep uǵynatyn, qyzdarǵa osyny uǵyndyratyn, eri de osy erejeni biletin, soǵan súıenetin. Qazaqy tárbıeni júıeli túrde uǵyndyratyn teledıdar bar ma? Búlingendi kórip ishiń ashıdy da.
Salmaqty, jurtty ilgeri súırer ıdeologııanyń bolmaýy saldarynan keshegi partııashyldar endi rýshyldyqty qozdyryp álek. Bir babasyn «kún kósem», áıteýir shoqpar ustaǵanyn «Alpamys» jasap, burynǵy ultty uıytqan tulǵalardyń arda isin jasyryp, tipti esimin óshirýge áýes. Keıbir sheneýnikter aýdandyq mýzeıden Shortanbaı jyraýdyń esimin alyp tastasa, endi bireýleri ony qalpyna keltirýge qarsylyq kórsetip, kedergi jasaýǵa tyrysýda.
Shortanbaıdyń kitabynyń professor Vınnerdiń aýdarýymen, zertteýimen HIH ǵasyrda aǵylshyn tilinde Amerıkada shyqqany olar úshin kerek emes. Kóz bar, kóńil sóngen, sana soqyr. Uly jyraýdyń kitabynyń aty «Zar zaman». «Zar zaman» degen jasyryn uıymǵa Álıhan Bókeıhanulynyń 20 jasynda múshe bolǵany sanasyna sáýle túspegenderge qajeti joq.
Sanamyzdyń tumshalanýyna ulttyq áýenniń, ulttyq mýzykanyń búgingi hali de qatty áser etýde. Ulttyq áýenniń sarqylmas qaınar bulaǵy, ózińdi qazaq ekenińdi sezdiretin, Uly dalanyń uly ekenińdi júregińe quıdyratyn Birjan saldyń, Aqan seriniń, Úkili Ybyraıdyń, Abaıdyń ánderin teledıdardan sońǵy ret qaı jyly estigenimizdi umytyp qaldyq. Osy elge qazaq kerek pe, kerek emes pe dep júr edik, Elbasy ulttyq mereke – Dombyra kúnin jarııa etti. Qýanyshta shek joq. Ári qaraı... «Ári qaraı qalaı bolar eken?» dep júrek kúpti. Aýdandarda dombyramen án aıtqyzbaı qoıǵaly qashan? Osy shara ilgerilep ketý úshin de Úkimettiń arnaýly sheshimi kerek ekeni aıdan anyq. Ár konsertte Birjan, Aqan, Ybyraı, Muhıt, t.b ánderiniń oryndalýy baǵdarlamanyń jartysyna jetýi kerek ekeni ashyq aıtylǵan sheshim bolmasa, Dombyra kúni de aıaqsyz sharanyń biri bolyp qala ma desedi jurt.
Táýelsizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan asyp ketse de búginde jıyrmadan asqan jastar oryssha sóılesip, ne qazaǵy qoıyrtpaq tilde uǵysyp jatqany árkimge aıan. «Qazaqtar óz tilderińdi ózderiń bilip alyńdar, bizde neleriń bar» degen bóten jurttyń kelemejin san estidik. О́z tiline ıe bolmaǵan bizdeı eldi taba qoıar ma ekensiz. Orysy joq jerde, aýdanda, orys klasyn ashyp júrgen de biz. О́rkenıetti elder tilin taza saqtaý úshin til polısııasyn engizgen. Bizde ózge jurt úshin zorlyq joq, qazaq bola tura qasaqana tildi buzǵan qazaqty jónge salýy úshin til polısııasy aýadaı qajet jaǵdaıda turmyz.
Marqum bıshi Maııa Plıseskaıanyń ınternet paraqshasyna «qazaqtyń orysqa qulaı berilgendigi, oryssha aksentsiz sóıleýge tyrysyp qubylýy qandaı jıirkenishti, qandaı ókinishti opasyzdyq» dep jazǵany aıdaı shyndyq. Bıshiniń osy sózin ár mekemeniń mańdaıshasyna ilip qoısa bolar edi.
Iаpyr-aı! Endiginiń balasy da qysta jabaǵyǵa minýdi qoıypty. «Jabaǵyńyz bar ma?» dep tizilip turýshy edi.
Endi ol da kórgen tústeı. Bala bitken úı kúshik. Kompıýterge ne qaltafonǵa telmirgen. Ákesi men sheshesiniń jumsaǵanyna qyrsyǵa ún qatyp, tyrjıǵan hal. Jabaǵy degennen qasqyrdy kórgendeı shoshıdy. Uly dalany dúbirletken jaýynger halyqtyń endigi urpaǵy osy. Atqa minip Uly dalany kezbek túgili aıfonynan bas kótermegen mynalar kisimen kisishe sóılese alar ma eken? Osylardan ulttyq namysty qorǵaıtyn azamat shyǵady deý bekershilik bolar. Balalar jabaǵyǵa emes, aıfonǵa «minip» shapqylap keledi. Súrinedi-aý. Beımálim asaýdy qalaı aýyzdyqtaımyz?
Kámel JÚNISTEGI,
jazýshy,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri
