Alashtyń aıboz abyzy

Bul Alashtyń alaýyn óshirmegen ǵu­lama qalamger Muhtar Áýezov súıin­shi­legendeı, shyntýaıtynda «Jyl kel­gendeı jańalyq» edi. Osy lepti el qu­laǵyna jetkizýge asyqqan, uly klas­­sıkten aq bata alýǵa muryndyq bol­ǵan, bul býynnyń toǵanaqty kósh ke­rýeniniń buıdasyn ýysynda ustaǵan, sonaý úsh qııan taraptan, Mańǵystaý túbeginen kelgen mańdaıy jarqyraǵan qarshadaı qara tory bala Ábish bolatyn. Ǵulama Muhtar Omarhanulynyń naýsha stýdent Ábish Kekilbaevtyń ba­laýsa saýaldaryna jazbasha jaýap berip, «Lenınshil jas» gazeti betinde suh­bat jasaýy da tulpar bolatyn taı­dy shashasynan ustap, kekilinen ta­raǵan kemeńgerliktiń dara úlgisi, abyz­dyq kóregendiktiń sáýesi edi. Kim biledi, alyp Muqań qarshadaı balaǵa ba­tasyn bergende danyshpan Abaıdyń uly Ábishti «jańanyń basyna» teńegen sózi sanasynda jańǵyryp turǵan bolar?!

Abyz! Iá, bul sóz sol uly Muqań­nyń ózi aıtqandaı hafız degen sózden bas­taý alǵanymen qazaqtaǵy maǵynasy aýqymdy da arnaly, aıdyndy da aıbarly. Túgel túrki jurtyna Qorqyt ata, Bilge Tonykók, Sypyra jyraý, keıingi qazaqqa Asanqaıǵy, Buqar jy­raý bas abyz bolǵan. Eldik sana qul­dyrap, bodandyq qamytqa tap bolǵan soń bul ózgeshe josyn álsirep, solyp, eles­ke aınalǵan-tyn.

Azattyqtyń aq tańy sibirlep at­qanda memlekettigimizdi nyǵaıtyp, rý­ha­nı tuǵyryn bekemdeýge, jańa tur­­patta zań-jarǵysyn túzýge dana­lyqpen úles qosyp, qalamgerligi men qaıratkerligin táýelsiz respýblı­ka­myz­dyń gúldený jolyna sarp etken, alǵashqy Memlekettik hatshy, Jo­ǵarǵy Keńestiń Tóraǵasy laýazymyn at­qarǵan, asa kórnekti memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri, klassık jazýshy Ábish Kekilbaevty abyz dep ataý jara­symdy-aq.

Mundaı dárejede eliniń qaltqysyz súıis­penshiligi men qurmetine ıe bolý úshin ulaǵatpen uzaq ómir súrip, ón­dirip eńbek etýdiń ózi de azdyq etedi. Beı­netqor qalam ıesiniń toqtaýsyz tom-tom shyǵarma jazyp, kóptiń kóńi­linen shyǵyp, zamannyń qatal synyna tótep bere de almaıtynyn kir­pııaz ýaqyt talaı dáleldegen. Osy kók­jıekten qııalap Ábish álemine kóz qıyǵyn salǵanda qalyń el men zııaly qaýymnyń Ábish Kekilbaevty zańǵar bıikke balaı bastaýynda tarıhı ádilet pen ádemi úılesimdilik bar.

Uly Muhtar Áýezovtiń «Eńlik-Ke­bek» dramasyndaǵy Nysan abyz qa­­ra qobyzyn kúńirene shalyp, zamana tarapyna, halqynyń bolashaǵyna tol­ǵanyp, soqyr tumandy túre sáýe ashýy kórermen kóńiline úmit uıalatady emes pe?! Sol Muqańnyń aq batasymen kógerip, táýelsizdik dáýiriniń al­dymyzǵa tosqan aýyr júgin talmaı ar­qalap, kók týdyń dińiniń berik bolýyna rýhanı-saıası turǵydan jan-jaqty ter tók­ken Ábish aǵany qalaısha abyz deı almaısyń?!

Kóptegen qalamger sııaqty Ábish aǵanyń da ádebıetke óleńmen kel­geni belgili. Ol jan túkpirindegi syrlaryn, kókeıindegi kórkem oılaryn óleńmen órnektedi. Sonaý stýdent kezinde jazǵan «Mahambet» poe­masy jastardyń ortasynda azattyq rýhyn shalqyta jyrlaýymen rezo­nans týdyrǵanymen, tolyǵymen jarııalanýyna shekteý salynypty. Ke­meńger Kekilbaev kele-kele kósheli pro­za men kesimdi kósemsóz salasynda keńinen kósiler shaqqa jetkende óleń­di janynan tastaǵan joq, qasıetti de kıeli ónermen arasyn sýytqan emes. Muqaǵalıdyń kúndeliginde aı­tyl­ǵandaı, kúlli ómirin tutas poe­ma túrinde óleńmen órnektep ketti. Mu­qaǵalı demekshi, «Mańdaıynan sı­paıtyn jan taba almaı» júrgen sherli aqynnyń «Qarlyǵashym, keldiń be?» atty jyr jınaǵyna pikir jazyp, óleńsúıer qaýymnan súıinshi suraýy da abyz qalamgerdiń kıeli poezııaǵa degen tereń qurmetin, adal mahabbatyn bil­dirmeı me?!

Ábish aǵa bir óleńinde:

Qoltyqqa sý búrikken,

Taqymǵa ıne júgirtken

Elbeńderge elikpe,

Jelbeńderge jelikpe,

Túspeımin deseń órtke,

Bórlikpe de bórtpe! – dep baǵzy jyraýlardaı tereńnen tol­ǵap sóıleıdi. Bul – abyzdyń beınesi!

Aǵanyń ańqańdy ańyzaq aptap kep­tirgen elsiz, qý-medıen dalada tir­shilik nári bolyp qarsy aldyńnan kezi­ger zámzám sýly qudyq týraly «Shyńyraý» óleńi 1959 jyly jazyl­ǵan eken. Osynaý óleń 1969 jyldyń maý­sym aıynda Iаltada bastalyp, shil­dede Almatyda núktesi qoıylǵan áı­gili «Shyńyraý» povesiniń áý bas­taǵy leıtmotıvi ekenin ańdaısyń. Keıingi «Úrker» men «Eleń-alań» epo­peıalarynyń da, basqa da hıkaıat, roman­dardyń qaınar-bastaýlaryn 60-jyldardaǵy «Obalar», «Qanjar», «Túıeler», «Arheolog», «Baǵzy ba­ba­larǵa oda», «Naǵashy» tárizdi óleń­derden izdegen jón. О́leńderiniń ózi­nen sýretkerlik alym, kórkemdik boıaý ańqyp qoıa beretin Ábekeńniń qaı-qaı shyǵar­masy da tereń taldaýlar men saýat­ty tápsirlerge suranyp turǵany anyq.

Árıne, Ábish aǵa – eń áýeli qara sóz­­diń qasıetin tergen jampoz jazýshy. Ol «Kúı» hıkaıaty arqyly sonaý 1966 jyly álemdik ádebıet keńistigine keıinnen fılosofııalyq-áleýmettik tereń maǵynaǵa ıe bolǵan Máńgúrt obrazy men kategorııasyn alǵash ret ákeldi. Jadysy óshken urpaqtyń, tarıhy men tanymynan aıyrylyp, óz halqyna ózi jaý bolatyn býaldyr sanaly, býdan býynnyń taqsyretin shoń Shyńǵys Aıtmatov 1980 jyly ja­rııalaǵan «Ǵasyrdan da uzaq kún» romanynda kúlli adamzat balasyna dabyl qaǵa jańasha túsindirip-túısindirip áı­gileýin ulylar arasyndaǵy úndestik-úıles­tik deýge bolady.

«Úrker» men «Eleń-alań», «Hansha darııa hıkaıasy», «Ańyzdyń aqyry» sekildi shoqtyqty týyndylarynda ańyz ben aqıqat, tarıh pen shejire óz­geshe órnekpen órilip, kaınozoı zamanynan bermen ishki syryn búgip únsiz jat­qan Uly dalanyń mańǵazdyǵy men márt­tigi, sabyry men samarqaýlyǵy, qahar­mandyǵy men qataldyǵynyń bir­tutas panoramasy jasalyp, san alýan­ keıipkerlerdiń ishki jan-dúnıesi qum sanalǵandaı qazyla tekseriledi emes pe?! Shyńǵys han, Ámir Temir, Ábil­qaıyr úshtigimen dáýirden dáýirge je­li tartyp, epıkalyq keńistiktiń syr­ly pernelerin basyp, atamzamanmen syrlasa alǵany ǵanıbet emes pe?! Kez kelgen shyǵarmasyndaǵy ult­tyq qaıtalanbas minez-qulyq, etno­grafııalyq boıaýdyń dáldigi men dáıek­tiligi tereń bilimdarlyqty ǵana emes, halyq ómiriniń ishki bolmysyna qanyq bolyp ósken máıektilikti tanytady.

«Shyńyraý» povesindegi shól dalada adamdarǵa sý syılaıtyn Eńsep qudyqshynyń Prometeılik beınesi adam muratynyń jasampazdyǵyn kórse­tedi. Shıyrshyq atqan shyǵarma­dan Ernest Hemıngýeıdiń «Shal men teńiz» týyndysyndaǵy jankeshtiliktiń sul­basyn tanyǵandaı bolasyz. Al «Tasba­qanyń shóbi» áńgimesinen tereń­digi álemdik klassıkanyń kez kelgen týyn­dysymen tebingi teńestirip, qam­shy qaǵystyra alatyn ólshem men órnek­ti tabamyz. Sol sııaqty «Shetkeri úı», «Avtomobıl» povesterindegi dás­túr men jańashyldyq, «Ańyzdyń aqyry» romanyndaǵy obrazdar júıe­sin daralasaq, názik te tereń psıhologızm, «Úrker» men «Eleń-alań» ro­ma­nyndaǵy tarıhı shyndyq pen kór­kemdik sheshimder – Ábish áleminiń kel­beti daladaı keń keńistikke, teńizdeı tereń býyrqanǵan sezimge, kórkemdik qýat-kúshke, qudiretke ıe ekendigin ta­ny­ta alady.

Ádebıettegi Ábish álemi degenimiz ultynyń tili, dili, dini, tinimen úı­les­ken qalyń eline tartý etilgen – ba­ǵa jetpes qazyna. Bul – álemdik áde­bıettiń myń boıaýly órnek jibin ózi­niń ulttyq oı stanoginde ıirip, kór­kemdikpen kestelegen sóz óneri. Ol Lev Tolstoıdyń «Soǵys jáne beı­bit­shilik» romanyn, Shekspırdiń «Korol Lır» dramasyn, Gı de Mo­passannyń «О́mir» romanyn aýdaryp, bolashaq qalamgerlik sapardaǵy sheberlik naqysyn shyńdady. Lev Tolstoıdyń áıgili «Holstomeri» men óziniń «Báıgetory» hıkaıatynda, Gı de Mopassanyń «О́miri» (Janna) men «Shetkeri úı» (Zýhra) povesinde uly­larmen úndestik-tindestik bar. Jalpy, adamzatqa ortaq kókeıkesti shyndyqtardy ulylar ózine tán qaı­talanbas órnekpen, ulttyq bitimmen ár qyrynan somdaǵanyna tańdanasyń?!

Ábish-abyz ádebıettiń barlyq janrynda eńbek etti: poezııa, proza, kósem­sóz, syn, saparnama, tipti ǵylymı zert­teýlermen arnaıy aınalyspasa da poezııa men prozanyń teorııalyq tabı­ǵatyn túsindirgen qyrýar qundy eńbekterdi tynbaı jazyp, artyna mol mura qaldyrdy. Al túrli qoǵamdyq-mem­lekettik suranyspen rýhanı-saıası is-sharalar kezinde túıilisken keleli máseleniń túıinin tarqatyp jasaǵan baıandamalary, jaryssózderi, oı-tolǵanystary, kerek bolsa, tabanda taýyp aıtqan sheshendik shıyrlary ony klassıkalyq ádebıettiń ókili retinde ataýǵa, jazýshy dep tanýǵa tarlyq etedi. Ol – qaıratker tulǵa, aqylman oıshyl, qarymdy qalamger, ǵulama-ǵalym, shejire-sheshen. Ol – Seńgirbaıuly Muryndaı tókpe jyraýl­ardyń, Abyl syndy aqtańger kúı­shi­lerdiń aq dombyrasynyń sha­na­ǵynan tógilgen epıkalyq-áp­sanalyq injý-marjandardy kórkem prozanyń kókoraı sulýlyǵymen kómkerip oqyrmanǵa tartý etken, es­te joq yqylym zamandaǵy túrki mı­fologııalyq kodyn urpaq sanasynda tirilte alǵan shandoz. Ol – baıa­ǵynyń bılerindeı sańqyldap sóılep ketkende túıdek-túıdek kórkem oı oram­dary men kesteli sózderi ekpini jolyndaǵysyn jaıpap ótetin taý sýyn­daı aǵyny qatty aryndy dilmar! Onyń bolmysy men bitiminiń symbat-syry mań dala tósindegi Ústirt sııaqty oqshaý bolsa, minez-sezimine býyr­qanǵan Kaspııdiń kókshýlan tol­qyny men Turan oıpatynyń sal­qar keńdigi tán edi. Mine, osy asyl qa­sıetterdiń báribir alyp tulǵanyń boıynda shoǵyrlansa, alty qyrly dúr-jaýhardaı jarqyraıdy.

Qazaq qoǵamynyń rýhanı ómirin­degi Ábish álemi degen kórkemdik-fı­lo­sofııalyq ǵajap qubylysty baǵ­am­daý abyz sýretkerdiń aımańdaıy jar­qyrap ortamyzda júrgen shaǵynda-aq júrekjardy san taraý pikirlerdiń ózegine aınalǵany belgili. Alashtyń aıboz abyzy týraly kezinde kórnekti aqyn Jumeken Nájimedenov: «Ol – segiz qyrly, bir syrly talant. Ol – talantty aqyn, talantty synshy, talantty prozaık. Bir kisige osynyń bireýi de jeter edi. Oǵan tabıǵat úsheýin de bergen. «Eki kemeniń quıryǵy» demekshi, bul jigit úsh kemeniń quıryǵyn ustap keledi», – dep jazypty. Shyndyǵynda, zańǵar talant keıin «tórtinshi kemeniń» de quıryǵyn ustady. Bul – pýblısıstıka edi. Sondyqtan Ábish Kekilbaev esimi ulttyq ádebıetimizde tórt aıaǵyn teń basqan jampoz jazýshy, tórt qubylasy túgel qabyrǵaly qalamger retinde altyn áriptermen jazylyp qaldy.

Ábish Kekilbaev pýblısıstıkasy – ult zerdesiniń ólshemi. Azattyqtyń aq tańyn «Oıdaǵymyz boldy, ortamyz toldy» dep tebirenispen qarsy alǵan ol bostan elimizdiń tuǵyryn bekitip, bo­lashaǵyn paıymdap, táýelsizdikti tııa­naqty dáriptep nasıhattaý úshin sanaly túrde qoǵamdyq ótkir sura­nysqa ıe júrdek janr kósemsózge bet burady. Ol rasynda baǵzy men ba­qıdy jalǵastyryp jatqan sara joldyń ústinde bizdi kemeńgerlik taǵylymymen sýsyndatyp otyratyn teńdessiz ulttyq qundylyqtardyń aı­nasy ispetti. Ábish aǵa Elbasy Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev aıtqandaı: «Kórkem oıdyń, kórkem ádebıettiń kósemsózge jol bergen tusynda ol el-jurtyna úlgi beretin úrdiske qol ar­typ, ýaqyt minberine kóterildi. Aǵynan jaryldy, adalynan sóıledi». Tereń bilim, týabitti sheshendik qasıet pen qalamgerlik qýaty pýblısıst Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmalaryna aıryqsha kórkemdik darytyp, qoltań­basyn daralap turady.

«Men ádebıetshi bolmasam, saıa­satqa kelmes em. Sýretker bolmasam, kúresker de bolmas em» degen sózi Ábish Kekilbaevtyń ómirlik kredosy, aınymas aqıqaty edi. Ádebıettiń bast­y muratyn qoǵam úshin shynaıy tarıhı sana, halyq úshin shynaıy ulttyq sana, adam úshin shynaıy aza­mattyq sana dep bilgen kemeńger Ke­kil­baev pýblısıstıkasynyń basty ustyny – elshildik, memleketshildik. Onyń qaıratkerlik ómir joly men bútin shyǵarmashylyq qyzmeti osyǵan tuǵyr bolyp, Táýelsizdik murattaryna qýatty sózimen ún qosýyna negiz saldy. Sondyqtan Ábish aǵanyń parasatty qaıratkerligi men pýblısıstik qalamgerligi – bir-birinen ajyraǵysyz. Sóz ben istiń birliginiń aıqyn aıǵaǵy.

Adamzattyń arǵy-bergi ótkeni ke­shegi kúndeı sanasynda saırap turǵan Ábish Kekilbaev – tarıhı taqyrypta kól-kósir tereń bilim ıesi. Onyń pýb­­­lı­sıstıkalyq shyǵarmalarynda qa­zir­gi qazaq qoǵamynyń murattary men maqsattary jalpy álemdik da­mý­­dyń tendensııalarymen tyǵyz sa­baq­tastyqta saralanady. Ulttyq ta­rıhtyń talqyly tustary tar aýqym­men shektelmeı, árdaıym kúlli adamzat órkenıeti keńistiginiń aıasynda kórinis tabady. Shalqar aqyl, da­na paıym arqasynda ol óziniń kósem­sózdik týyndylarynda tarıhı derekter men teorııalyq qısyndardy sheber­likpen ushtastyrady. Onyń pýblısıstıkalyq týyndylarynyń baıyr­ǵy jyraýlardyń fılosofııalyq tolǵaýlaryndaı erekshe qushtar­lyq­pen, bir demmen oqylýynyń syry da osynda.

Ol qaı tarapqa, qaı taqyrypqa salsa da, oıy taýsylmaıtyn, sózden tosylmaıtyn, qalamynyń qunary qaǵazdyń betin nurlandyrǵan sóz zergeri boldy. Onyń pýblısıstıkasyn janrǵa jiktegende, «saıası», «tarıhı», «ǵylymı», dep birjaqty at qoıyp, aıdar taǵýdyń ózi qıyn. Sebebi qaı­ratker-qalamgerdiń zamanaýı sóz saraıynyń ishinde dáýirdiń barlyq oı-pikir baǵyty ózara toqaılasyp, bir qazanda qaınap jatady.

Táýelsizdiktiń eleń-alańynda «Ege­men Qazaqstan» gazetine basshylyq ja­sap, onyń búgingi ataýyn alýǵa uıyt­qy bolǵan Ábish Kekilbaevtyń 1990-2015 jyldar aralyǵynda basylym betterinde 144 maqalasy jaryq kórgen eken. Árıne, 25 jyl ishinde bul qarymdy qalamger úshin az bolyp kórinýi de múmkin. Degenmen, qaı­ratker aǵanyń materıaldary kólem­di bolyp keletinin jáne olardy úlken memlekettik qyzmetterde júrip qoly qalt etkende jazǵanyn eskerý kerek.

Qazaq halqynyń baıtaq rýhanııatynda, memlekettik saıası-qoǵamdyq ómirinde Ábish Kekilbaev namymen kelip, abyz bolyp attanǵan dańǵaıyr dana ýaqyt pen keńistikterden Shal­quı­ryqtaı quıǵyta shaýyp, baǵzy bı-babalardan bizge sarqyt bolyp jetti, tulpar tuıaq dúsirimen el sanasyn sil­kip oıatyp dúbirletip ótti.

Sondyqtan bolar, danyshpan Abaı uly Ábish qaıtqanda jazǵan:

«Keshegi ótken er Ábish

Elden bir asqan erek-ti.

Júregi – jyly, boıy – qurysh,

Týysy jannan bólek-ti.

О́neri onyń jurt asqan,

Ǵylymǵa kóńili zerek-ti.

Boıamasyz aq kóńil,

Kirletpeı ketken júrekti» – degen joqtaýyn búgin alash jurty Ábish-abyzǵa aıtyp turǵandaı áser qaldyrady.

Birtýar aıaýly tulǵanyń, qoltań­basy qaıtalanbaıtyn qadirli abyz aǵa­nyń qadir-qasıetin qara orman halqy, ege­men memleketi árdaıym tap basyp tanyp, ádil baǵalaı bildi. Ol Elbasynyń qolynan Altyn juldyz alyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek Eri atandy. Búgingi rýhanı ómirimizge áserli áshekeı bergen Ábish Kekilbaev ortalyǵy, Ábish Kekilbaev atyndaǵy mektep pen dańǵyl-kóshe zańǵar jazýshynyń artyndaǵy mıras pen taǵylymnyń alash jurtyn rýhanı jańǵyrtyp, sýsyndata beretin sarqylmas qaınarǵa aınalǵanyn aıǵaqtaıdy.

Abyz týraly ańyz endi bastal­ǵandaı...

Darhan QYDYRÁLI