Altyn Orda tarıhy – qazaqtyń tarıhy

О́ıtkeni álemdik tarıhna­ma­daǵy Joshy ulysy nemese orys tarıhnamasyndaǵy Altyn Orda tarıhy aldymen bizdiń tarıhymyz, qazaqtyń tarıhy. Ertis ózeninen Dýnaı ózenine deıingi keń-baıtaq terrıtorııanyń negi­zin qalaǵan Shyńǵys han­nyń úlken uly Joshy han Qazaqstanǵa 1221 jyly kelse, 1269 jyly Talas quryltaıynan soń óz aldyna egemendik alǵan Altyn Ordaǵa bıyl 750 jyl tolyp otyr. Árıne kez kelgen kózi-qaraqty sheteldik azamat alyp Joshy ulysynyń tarıhymen, qaldyrǵan muralarymen, álemdik órkenıetke qosqan úlesimen túrli zertteýler arqyly tany­sady, degenmen kózimen kórgen­ge eshteńe jetpeıtinin túsine­di. Osy qyzyǵýshylyqpen Qazaq­stanǵa keledi. Al biz týrısterge ne kórsete alamyz?

Ata tarıh Saraıshyq, Túr­ki­stan, Ulytaý, Otyrardyń Joshy ulysy tarıhymen astasyp jat­qanyn jaqsy biledi. 1999 jyly 3 qyrkúıekte Saraıshyq mý­zeı-qoryǵynyń ashylý sá­tinde Elbasy Nursultan Nazar­baev: «Mine, mynaý Aq-jaıyq­tyń sýy shaıyp jatqan Saraı­shyq Eýrazııanyń apaıtós dalasyndaǵy kóptegen eldi órkenıet pen erlikke, birlik pen tirlikke, aqyl-parasat pen baýyrlastyqqa baýlyǵan Altyn Orda elinen qalǵan sary jurt. Ol Qasym han bılik qurǵan tusta Qazaq handyǵynyń astanasy boldy. Saraıshyq topyraǵy qasıetti, óıtkeni búkil túrki ále­mine ortaq Altyn Orda handary – Toqta, Jánibek, Berdi­bek, noǵaılynyń bıleýshisi – Ohas, odan bergi Qasym han sııaqty ataqty handarymyz ben batyrlarymyzdyń jany osyn­da máńgilik jaı tapty. Ony elimizdiń alǵashqy panteony desek te bolady» dep ortaǵa­syrlyq Saraıshyqty asqaqtata joǵary baǵalaǵan bolatyn.

Saraıshyqta Batý hannyń urpaqtary áz-Jánibek, Berdi­bek han retinde Altyn Orda taǵy­na otyrdy, О́zbek han musyl­man dinin Altyn Ordanyń memle­kettik dinine aınaldyrdy. Qasym han Saraıshyq ordasynda Qazaq memleketin nyǵaıtty, el shekarasyn Edilge deıin uzartty. Olaı bolsa, Saraıshyq álemdik týrızm ortalyǵyna suranyp tur. Oǵan Saraıshyq mýzeı-qoryǵynyń respýblıkalyq mártebege ıe bolýy, jylda Jaıyq sýy basatyn jaǵalaýdyń bekitilýi, arheologııalyq-restavrasııalyq jumystardyń qatar júrýi, sapar ortalyǵy qurylysynyń sheshim tabýy, maman-kadrlardyń jınaqtalýy tolyq jaǵdaı jasady. Aldymyzda ortaǵasyrlyq Saraıshyqtyń aýmaǵyn qorshaý, onyń qorǵanyn, kerýen-saraıyn qalpyna keltirý, Qasym han eskertkishi men kesenesin turǵyzý, Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan túsiriletin «Qasym han» fılmine daıyndalatyn dekorasııasyn Saraıshyqta ornatý, álemdik arhıvterdegi jańa qujattardy aldyrý mindetteri tur. Munyń barlyǵy shynaıy týrızmniń damýyna jańa jol ashady. Prezıdenttiń Joldaýda eko, etnotýrızmdi ekonomıkanyń mańyzdy salasy retinde damytý, Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn osy baǵytta atap ótý týraly tapsyrmasy bizdiń jumysymyzǵa tyń serpin bereri anyq.

Ábilseıit MUQTAR

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor,  «Saraıshyq memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» RMQK dırektory