Ádildik ornasa – áleýmet tynysh

Qoǵamdaǵy áleýmettik máselelerdiń barly­ǵyn túbegeıli sheship tastamasa da, osy baǵyt­taǵy qordalanǵan jaǵdaıattardy eńserýge baryn­sha kúsh salý, qandaı túıtkil bolsa da sony sheshýge qatysty óziniń josparyn usyný ózin áleýmetshil sanaıtyn memlekettiń basty min­­deti bolsa kerek. Áleýmettik memleket ha­lyq­tyń ál-aýqatyn kóterý, turǵyndardyń qor­­da­lanǵan máselelerin ońtaıly sheshý qa­dam­darymen sıpattalady. Desek te, bul sı­pat­tama áleýmettik memlekettiń shynaıy kelbe­tin kórsete almaýy múmkin. Negizinde, kúr­deli máselelerdiń aldyn alý, halyqtyń kókeıin­degisin der kezinde bilý, qoǵamdaǵy túrli top­tardyń qajetin erterek túsiný ári qalyptas­qan jaǵdaıǵa qaraı saýatty sharalar qabyldaý naǵyz áleýmettik memlekettiń bolmysyn kórsetedi.

Elimizde sybaılas jemqorlyq, az qamtyl­ǵan kóp balaly otbasylar, elimizdiń demo­grafııalyq ósimine keri áserin tıgizip otyr­ǵan ajyrasýlar, baspana, eńbekaqydaǵy sáıkes­siz­dik jaıy jáne basqa da jaǵdaıattarǵa qatys­ty kóńilsiz kórsetkishter kóptegen máseleniń qordalanyp qalǵanyn ańǵartady. Bul óz kezeginde aldyn alý, tıisti organdardyń jaǵ­daıdy ýaqytynda baqylaý, kóre bilý deńgeıiniń tómendigin aıǵaqtaıdy. Osylaısha der kezinde qımyldamaý, ıaǵnı máseleni asqyn­dyr­maı eńsermeý ekonomıkaǵa az aýyrlyq túsirmeıdi.

Qoǵamymyzdaǵy kóptegen salanyń jaı-kúıine synı kózben qarap, ondaǵy túıtkilderdi naqty anyqtaý isi tym kenjelep qalǵandaı. Túrli salalar boıynsha máseleniń mánisin, kúrdeliligin «estirtetin», «eskertetin», qoıa­syn qoparatyn qural halyqtyń ashý-yzasyn týdyrǵan tosyn kórinister men adam shy­ǵynyna ákelip soqtyrǵan oqys oqıǵalar ǵana bolyp otyrǵan syńaıly. Qulaq asýǵa, tekserip bilýge múmkindigi mol memlekettik qurylymdardyń óz resýrsyn tıimdi paıdalana almaı, qoǵamdy dúr silkindirgen oqys oqıǵalar arqyly ǵana máselege mán berýi, álgi keleńsizdiktiń saldarymen kúresýge ǵana kúsh jumsaýy qynjyltady. Memlekettik organdardyń oqys oqıǵalarǵa «súıenip» qana is-qımyl jasaýy, sheshim qabyldaýy jaqsy úrdis emes. Tosyn oqıǵalardyń ǵana «eskertpesine» qaraı qadamdar jasaý ústirt qabyldanǵan, ózin ózi aqtamaıtyn sheshim­derdiń paıda bolýyna soqtyratynyn da qaperden shyǵarmaýymyz kerek...

Qoǵamdyq kóńil kúıdiń tómendeýine nendeı máseleler tikeleı áser etip otyrǵanyn saralap, sonyń nátıjesine qaraı naqty is-qımylǵa kóshý qaı memleket úshin de mańyzdy. Bul jerde qoǵamdyq kóńil kúıdiń deńgeıin ólsheıtin memlekettik «barometr» úlken mánge ıe. Mundaı «barometri» durys jumys istemeıtin memleket qaýqarsyz keledi. Sondyqtan bizge osy memlekettik «barometrdiń» (eger bar bolsa) ýaqyt talabyna saı jumys isteýin qam­tamasyz etý kerek. Áıtpese «jaýyrdy jaba toqý», bárin jaqsy dep kórsetý shyndyqpen betpe-bet kelgende berekeni qashyrady.

Biz joǵaryda jalpylama jaǵdaıǵa toqtal­dyq. Degenmen, osy arada búginde halyq­tyń senimine selkeý túsirip, eldiń kóńil kúıine keri áser etip turǵan, qanshama ret qoǵam, BAQ tarapynan aıtylsa da memlekettik organdar jaǵynan shynaıy aqparatqa súıengen, jaǵdaıdy túsindirgen tushymdy sóz arnalmaı kele jatqan ózekti máselelerdiń birine toqtala ketsek. Ol – eńbekaqy tóleýdegi aıyrmashylyqtarǵa, ıaǵnı elimizdegi sheteldik kompanııalarda eńbek etetin otandastarymyzǵa syrttan kelgenderge qaraǵanda jalaqynyń az tólenýine qatysty.

Elimizde túrli salalarda bas merdiger nemese qosalqy merdiger retinde belgilengen sheteldik iri kompanııalar tıimdi kelisimsharttar arqyly óz maman-jumysshylaryna joǵary eńbekaqy tóleıtini belgili. Al jergilikti sýb-qosalqy merdiger qurylymdardyń jumysshylary jalaqysy mardymsyz qara jumystar atqaryp, óz jerinde ógeıdiń kúıin keshýde. Bul óz kezeginde kóptegen otandastarymyzdyń ashý-yzasyn týǵyzyp otyr.

Atqaratyn tıisti mindetteri uqsas shetel­dik jáne qazaqstandyq eńbekkerlerdiń jalaqy­syndaǵy úlken aıyrmashylyqty kórse­tetin dálelder kóp. Osy oraıda halyqara­lyq táji­rıbelerge júginip, jumys berýshiler­di «aýyzdyqtaıtyn» naqty tetikterdi qoldaný mańyzdy. Áıtpese sheteldik kompanııalarmen aradaǵy kelisimderdiń talaptary men norma­lary qazaqstandyq qoǵamnyń «kóńilin qal­dyrýdan» tyıylmaı, álgi sheteldik kompa­nııalardyń óz elderinen jumysshy kúshin tartýyn jalǵastyra bermek. Bul sheteldik kəsiporyndardyń qazaqstandyq mamandardy daıarlaý, jańa kəsipke baýlý jónindegi mindettemesine júrdim-bardym qaraıtynyn kórsetedi. Sonyń kesirinen qoǵamdyq kóńil kúıdi túsiretin atalǵan ótkir másele qordalana túsedi...