Aǵash kórki – japyraq» degendeıin «gazet kórki – el habary» deýge bolady. Ol az. Gazet qalyń buqaraniki bolý úshin elmen qoıan-qoltyq aıqasý kerek. Qaıtkende gazet elmen aıqasady? Árıne, eldiń óz turmysyn ózine, aınaǵa túsirgendeı ashyq kórsetkende.
Ishki-syrtqy habar, úkimettiń qaýlysy, buıryq-jarlyǵy, sezdiń protokoly eldiń oqýyna onsha qyzyqty kórinbeıdi. Joǵarydan shyqqan dereksiz tereń sóz, tereń saıasat, qarapaıym el qazaǵyna jat nársedeı kórinip, ári uǵymsyz, ári jalyqtyrǵysh bolýynda sóz joq. Gazetke eldiń selqos qaraýynyń bir sebebi: óz múddesin sóıleıtin, qyshyǵan jerine dóp keletin sózderdiń az basylýynan dep jorýǵa bolady.
Buǵan kim jazaly? Gazetshi me, habarshy ma? Árıne, eki jaqta da bar: «apama jeńgem saı». Bul bárimizdegi jalpy min, jalpy salaqtyq, jalpy dert, ne deseń sol.
Elge arnalyp shyǵatyn gazetti el oqymasa, óıtkeni janyna jaǵymdy, tisi batarlyq sózder basylmasa, ondaı gazet baǵasyn joımaq. Kim kóringenge qoljaýlyq, maılyq, shylym oraýysh taǵy birdeńe bolmaq. Biraq gazetshige kiná qoıatyn da, qoımaıtyn da oryn bar. Jurt jazbasa, ishindegisin taýyp jazatyn gazetshi táýip te, paıǵambar da emes («ǵaıypty paıǵambar da boljamaǵan» degen qazaq naqyly paıǵambar da ózimizdeı adam dep bilgeni). El muń-múddesin aıtyp, jetpegenine jetkisi kelse, «alma pis, aýzyma tús» dep qarap jatpaı, gazetshiniń qulaǵyn buraı berý kerek.
Turmys – tyrbanǵandiki, zaman – eńbekshiniki. Yrys – eńbekte. Turmys yrysy eńbekke tirelgen zamanda nendeı ıgilikti bolsa da eńbekshi jurt óz talabymen, óz kúshimen tabý kerek. Áleýmet isi kóppen, kómekpen, naýqanmen isteledi. Sol naýqan salatyn áleýmet isiniń biri – gazet.
El: «jazbasam – maǵan sert, baspasań – saǵat sert!» degen jolǵa tússe, sonda gazet eldiki bolady. Sonda jurt gazetti qyzyǵyp oqıtyn bolady. Gazetten paıdalanady.
Ras, gazetke ne bolsa, sony basa berýge bolmaıdy. Gazet eldiń kelesine, jalpysyna kerekti sózdi basady. Sársembaıdyń attan jyǵylǵany, Beısembaıdyń uıqysyraǵany, Jumabaıdyń araq ishkeni tárizdi qara sý urttaǵan qurly jurtqa paıdasy joq sózderdi gazet basa almaıdy. Gazet shamasy kelgenshe kópke ónegeli bolǵan ýaqıǵany, shyn sózdi basýǵa tyrysady. Biraq qaıǵy sol: bireýdiń bireý ertoqymyn unatpasa da áleýmet jumysymen shatastyryp, «ótirikti shyndaı, aqsaqty tyńdaı» móldiretip, gazetti adastyrady. Sóıtedi de gazetshige ókpeleıdi. О́tirik aıtsa, jala jabylsa jaýapty bolarmyn dep jurt oılamaıdy. Qıynshylyqtyń bir úlkeni – osy.
El gazetke ne jazý kerek? Endi soǵan keleıik.
Tirshiliktiń tutqasy – sharýa. Sharýasyz kúneltýge bolmaıdy. Ony bárińiz bilesiz. О́ner, ǵylym, saıasat, ádebıet, adamgershilik... – báriniń shyǵatyn jeri de, qoıatyn jeri de sharýa. Sharýa ońalmaı, basqa ıgilik te ornamaıdy.
Endeshe, jurt aldymen sharýa júzindegi múddesin jazý kerek.
Qazaq sharýasynyń ultandysy – mal ósirý. Olaı bolsa, mal sharýasy jaıynan jazylýǵa tıis. «Maldyń nesin jazamyz» dep abdyraý jaramaıdy. Eń bolmasa, myna suraýlarǵa jaýap jazylyp otyrsa da sharýa jaıy kórinedi:
Qys qalaı ótti? Kúızeýshilikke, jutqa shaldyqqan el bar ma? Jaýyn-shashyn qalaı? Shóp shyǵymdy ma? Juǵa ma? Maldyń aýrýy, indeti joq pa? Bolsa, qaı elde? Aýrýǵa, indetke qandaı shara, nendeı em istelip jatyr? Álde istelmeı me? Dáriger kómegi tıe me? Ury, qasqyr taǵy da sondaı tótennen jolyǵatyn shyǵyndar qalaı bolyp tur? Olarǵa qarsy qandaı qam isteledi? Áıtpese, qam isteýge úkimetten kómek suraýǵa oılanýshy boldy ma? Maldyń narqy nemene? El malyn saýdagerge sata ma? Uıymdar, kooperasııalarǵa ótkize me? Olarda qaısysy tıimdi? Máselen, boıdaq qoıǵa neshe kez kıermendik shyt berip júr? Mal tuqymyn asyldaýǵa, eldiń kerek-jaraǵyn jetistirýge ashylǵan uıym, artel, kooperasııalar bar ma? Joq bolsa nelikten? Álde eldi alypsatarlar qanap júr me?
Egin salýshylardyń múddesi ne? Tuqym, saıman, jeri joqtyqtan egin sala almaı qalǵan elder kimder? Qaryzǵa aqsha beretin seriktik dúkenderinen aqsha alyp paıdalanǵandar bar ma? Altyn qaryzy, astyq qaryzy degen sózderdi jurt uǵynyp, paıdasyna kózi jetti me eken? Alýshylar shyǵymy qalaı bolatyn? Shegirtke, sarshunaq degen zııangerler joq pa? Bar bolsa, jer bólimderine aıan ba? Bildirildi me?
Qonys alǵan, jersiz qalǵan, otyryqshy bolǵan, bola almaı júrgen elderdiń jaıy qalaı? Qolynan kelmeı, jónin bilmeı otyrǵan qandaı muń-múddesi bar? Jer satýshy, jer jaldaýshylar joq pa? Jer daýy qalaı tynyshtalyp bitedi? Bitirýshiler bar ma? Kórshi ulttarmen jer jaıynda shekisý joq pa?
Odan keıingi gazetke jazylatyn sóz: el basqarý – ákimshilik, bılik jaıynan bolýǵa tıis.
El ishindegi keńes qyzmetkerleri: aýyldyq sábet, bolystyq ıspolkom, mılısııa, ınstrýktor, halyq bıleri, tergeýshileri. Osylardyń qyzmeti, tutynǵan baǵyty, kedeı tabyna áperip otyrǵan teńdigi, qyzmetine jaramdy-jaramsyzdyǵy, eresen jaqsy, orasan uıat isteri, keńse qaǵazdary qazaqshaǵa aınalýy, qyzmetker tabylýy, onyń kemshilikteri, paıdasy, qazaq tilimen júrgizýge kedergiler, bolystardy biriktirýdiń-aýdandaýdyń saldary, el partııasy, kedeıler oıanýy, eldegi kommýnıst uıalary, músheleri, olardyń qyzmeti, bolystyq ıspolkomdarǵa kómegi, shekisýi, jastar uıymy, olardyń mańyzy, qyzmeti, jıylysy, qaýlysy; áıel teńdigi: qalyń mal alý, oǵan tyıym salyný, jesir daýy, qun, barymta; sottardyń daý bitirýi, eldiń tynyshtalýy, bolmasa jolsyz ister, laý miný, salyq jııý jumystary qalaı ótedi – mine, osynyń bári gazetke basylatyn eldiń kúıindi, kerekti máseleleri.
Jazylýǵa tıisti habar: oqý-oqytý, mektep, muǵalim jaıy.
Mektep jabdyǵy, mektep shyǵyny el moınyna artylǵannan beri mektepter shaǵyndalyp, muǵalimder iriktele bastaǵany málim. Biraq sol shaǵyn mekteptiń ózin el qamtamasyz etip, balasyn oqytyp otyr ma, joq pa? Oqytpasa, mektepke salqyndyqtyń sebebi ne? Qaı elde qansha mektep, muǵalim bar? Oqýyna quntaqty ma? Osylar jaıynan joǵarǵy mekemeler tolyq maǵlumaty bar dep aıtýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni mundaǵylar jer-jerdiń baıandamasynan ǵana biledi. Jerindegi oqý mekemeleriniń ózi de «pálen elde pálen mektep bar, pálendeı bala oqıdy...» degen sııaqty uzynyrǵa esep bolmasa, el mekteptiń ishki jaıy-kúıimen, ishki syrymen tanys bola almaıdy. О́ıtkeni jylynda birli-jarym kelip ketken ınstrýktorlar mektep jaıymen tolyq tanysý múmkin emes. «Qystaı pálen bala oqyp shyqty» dep otyrǵan mektepte bir-eki-aq aı ondy-besti bala oqyp, anyǵynda muǵalim «qaraqshy» bolyp qalatyny múmkin nárse. Uly sezde, bolmasa mekemede qashyp otyryp oqyǵan, tyńdaǵan baıandamalar este qalmaıdy. Sondyqtan eldegi oqý jaıyn el kisileri jazbaı, durys maǵlumat alý múmkin emes. Eldiń oqýǵa kózqarasy, qatynasy, istegen qamy, saldyrǵan mektebi bar ma – bul da jazylýǵa tıis.
Aldymyzda saýatsyzdyqty joıý kele jatyr. Adamnyń júzden 96-sy hat tanymaıtyn qazaqqa bul qalpynda, aspannan shuǵa jaýsa da ultaraq tımeıdi. Bostandyq, teńdik, ádildik, tynyshtyq, bereke, óner, bilim, saıasat, qysqasy, qandaı jaqsy nıet, taza maqsat bolsa da nadan adamǵa qonbaıdy. Aldymyzdaǵy qaýyrt jumys sol nadandyqtyń uıasyn buzý. Ol úshin aldymen álipbı oqytyp, hat tanytý kerek. Ana jylǵydaı saýatsyzdyqty joıýǵa shartyq muǵalimder shyǵyp, laý minip, qyz-qatyndy jınap, eldi ábiger qylady dep oılamaý kerek. Bul joly jumys tártippen isteletin sıqy bar. Mine, el osy týraly jazǵany da jón.
Taǵy bir jazylatyn habar – jumysshylar turmysynan bolý kerek.
Qazaqstanda túrli kásipte jumysshylar bar: balyqshy, tuzshy, kómir, mys, altyn kenderin qazýshy, bylǵary, teri zaýytynda, júnde, otyn kesýde, sal aǵyzýda, parohod – barjyda, shoıyn jolda jumys isteýshiler bar. Mine, solardyń turmysy, uıymy, alǵan teńdigi, bolmasa kórgen kemdigi qandaı ekeni gazet betinde kórinip otyrý kerek.
Adamnyń salt-sanasyna ózgeris kirgizetin turmys – kásip. Jumysshylar turmysy el kedeıiniń turmysynan anaǵurlym aıyrmasy bar. Eńbekshiler, kedeıler taby degende betke ustaıtynymyz sol jumysshylar bolmaq. Tap sezimi aldymen solarda oıanbaq. Olaı bolsa, jumysshylar turmysynan jazý – kerektiń keregi.
Qysqasha aıtqanda, eldiń gazetke jazatyn habarlary mynaý:
Sharýa jaıy;
Ákimshilik, sot jaıy;
Áıel teńdigi, jastar turmysy;
Oqý jaıy;
Jumysshylar turmysy.
Gazetke ne jazý kerektigi buryn da talaı aıtylǵan, qaqsalǵan áńgime. Sóıtse de, «baspasóz kúninde» taǵy aıtamyz. О́ıtkeni anda-sanda esine salyp otyrmasa, el umytyp, salaqsyp ketý qaýpi bar.
Endigi tilek: sózdi uzartpaı, shubatpaı, qysqa, tıimdi qylyp jazýlaryńyzdy basqarma suraıdy. Árıne, ol múmkin bolǵansha.
J. A.
