Kóksheniń kórki kózqurtyna aınaldy

Sońǵy jyldary ormannyń jaýy kóbeıdi. Tabıǵatta apat qana emes, aıaýdy bilmeıtin ash­kóz adamdar az emes. Bal­tasyn sap­taǵan «batyrashtar» áldeneshe jyl kóshetten kór­keıip ósetin aǵash ataýlynyń shybyn janyn shyrqyratýda. Aqmola oblysynda 383,839 gektar orman alqaby bar. Ný jynystyń 695 gektary jeke menshiktiń qolynda. Osy oraıda túsinbestik týyndap, talaı másele kóterilgen.

– Qyryq jyl ǵumyrym ormanda ótti, – deıdi baıyrǵy or­manshy Shabdan Toqmýrzın, – keıingi tártip boıynsha ormandy qyryq jyl jalǵa berý meniń aqylyma syımaıdy. Eger shirigenin kesip, búlingenin otaý kerek bolsa, bul sharýany eń aldymen jergilikti orman sha­rýashylyǵy atqarýy tıis. Sa­nıtarlyq kesýden túsetin qarajat sol ormanǵa ıe bolyp otyrǵan, tabıǵat apatynan qorǵaıtyn, ury-qarynyń jolyna tosqaýyl qoıatyn orman­shylardyń materıaldyq-tehnı­kalyq bazasyn jaqsartýǵa jum­salýy kerek. Jeke menshikke be­­rý­diń ne qajeti bar? Bar ju­mys­­ty atqaryp otyrǵan orman sha­rýa­shylyqtary ǵoı.

Bul óz aldyna jeke taqy­ryp. Biz qaýzap otyrǵan jaı – or­man men jabaıy jan-ja­nýarǵa qaýiptiń kóbeıgeni. Ob­lystyq tabıǵı resýrstar men tabıǵatty retteý bas­qarma­sy­na 13 memlekettik orman sharýa­shy­lyǵy qaraıdy. Sondaı-aq óńir­de úsh memlekettik ulttyq tabıǵı parki, Qorǵaljyn mem­lekettik tabıǵı parki, San­dyq­taý oqý-óndiristik orman sha­rýa­shylyǵy, «Jasyl aımaq» mem­lekettik kásiporny tárizdi mekemeler bar. Osy mekemelerdiń barlyǵy tabıǵattyń en tegin baı­ly­ǵyn qysy-jazy kirpik qaq­paı qaraýyldaǵanymen, zań bu­zýshy­lardyń qarasy áli seıil­meı tur.

– Bıyl zańsyz 900,434 tekshe metr aǵash kesilgen 49 oqıǵa boldy. Ormandy oısyratyp ota­ǵan 32 oqıǵany ınspektor­lar anyqtady, – deıdi orman sharýashylyǵy jáne janýar­lar dúnıesi ınspeksııasy basshy­synyń orynbasary Nyǵ­met Qaýashev. – Osy oqı­ǵalarǵa qa­tysty barlyq isterdiń mate­rıal­dary ishki ister organdaryna tap­syrylyp, qylmystyq is qozǵaldy.

Zańsyz aǵash kesý ótken jylmen salystyrǵanda tórt ese kó­beıipti. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi ıns­­pek­sııasynyń basshylary jyl boıy turǵyndarmen qoıan-qoltyq jumys isteýde. Ormannyń el qa­zynasy ekenin halyqtyń qu­laǵyna quıyp, kókirek kózin ashý­ǵa tyrysýda. Áıtse de, orman ishinde baltanyń balaýsa qaıyńdy shyrqyrata shapqan daýysy báseńdeýdiń ornyna údep barady. Sonda bul ne?! Ál­de keıbireýler kem-ketikterin jal­pyǵa ortaq halyqtyń qazy­nasy – ormannyń esebinen tol­tyrmaq pa?

– Buryn ormanshy túgil el ishin­degi aqsaqaldar beı-bereket aǵash kestirmeıtin. Aǵash keskendi aıtasyz, ruq­satsyz qamshyǵa sap ta ala almaıtynsyz, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy Qyzylsaıa aýy­lynyń turǵyny Jumabek Zakırın. – Irgedegi Bıiktesin aýylynyń mańaıy qazir typ-tıpyl. Zamanynda ár jerde qa­ıyń shoqtary tunyp turatyn aýyldyń ózi áýel basta ormannyń ortasynda qo­nys tepken. Qazir kóz ushy jetetin jerge deıin aǵash joq. Joldybaı aýylynyń ma­ńaıyndaǵy orman da oısyraı otaldy.

Jalǵyz osy eki aýyl ǵa­na­emes, qanat­tas qonǵan Aqan, Ba­ra­­taı, Ýgolkı eldi meken­de­ri­niń tóńiregi de seldireı suıy­lyp qalǵan. Áne bir jyl­ǵy eko­nomıkalyq qıyndyq kezinde osy aýyldyń azamattary jańa jo­syqty kásip ashty. Ol kásip – balǵyn qaıyńdy baý­daı túsirip, oblys ortalyǵyna apa­­ryp otynǵa satý. El ishinde eki qolyna bir kúrek taba almaı júrgen azamattar aıdalada jatqan batpan quıryqqa kezdeskendeı tura umtylǵanda, syńsyp turǵan ormannyń túte-tútesi shyqty.

Keskeni bylaı tursyn, kók ós­kindi tamyrymen qoparyp qa­zyp alyp jatqandary ne sán?! Tek­seris barysynda 59 aǵash­tyń zańsyz qazylyp alynǵany anyq­talypty. Bul anyqtalǵany ǵa­na, anyq­talmaǵany qanshama de­se­ńizshi. «Otradnensk» orman sha­rýashylyǵynda 514 aǵash kó­sheti zaqymdanǵan. Ma­kınsk qus fabrıkasy úshin sý qubyryn tartý kezinde jer­­diń betki qabaty syrylyp, jas kóshettermen birge qopary­lyp tastalǵan. Bul da jany ashy­mastyqtyń ózegińdi órter ókinishti kórinisi.

Bıyl ormanǵa qııapat qaýip tóndirgen 56 órt oqıǵasy tir­keldi. Munyń da deni adam qoly­men jasalǵanyna shúbá joq. Ras, aragidik naızaǵaıdan dala órtiniń ormanǵa aýysýy­nan da bolǵan kezi bar. О́rt ótken jylmen salystyrǵanda 2,2 esege kóbeıgen. Máselen, «Buırataý» memlekettik ulttyq tabıǵı par­kiniń Ereımentaý fılıalynda óńirdegi eń iri orman órti bolyp, 2,59 gektar alqap janyp ketti.

Oblystyq orman sha­rýa­shy­lyǵy jáne janýarlar dú­nıesi ınspeksııasynyń qyz­­­­metkerleri bıyl 260 ret jos­­parly jáne josparsyz tek­seris júrgizip, birqatar ke­leń­sizdiktiń oryn alyp otyr­ǵanyn anyqtady. Nátı­jesinde 63 eskertý ja­sal­dy. Áıtse de ta­bı­ǵatqa taǵy­lyq azaıyp kete qoıǵan joq. 2019 jyldyń 10 aıynda orman zańnamasynyń 200 márte buzyl­ǵany belgili bolyp otyr. Quqyq buzýshylarǵa 5384,4 myń teńge ákimshilik aıyppul salynǵan.

Oblys kóleminde 160 ańshy­lyq sharýashylyq bar. Onyń 134-i ártúrli menshiktegi 78 uıymǵa bekitilip berilgen. Kúzet­shisi kóp bolǵanymen, ke­leń­siz oqıǵasy da az emes. Bıyl ańshylyq týraly erejeler 145 márte buzylǵany anyqtalǵan. Sóı­tip tabıǵat baılyǵyna suq kózin sala­tyndarǵa 171701 teńge aıyp­­pul salynǵan. Ańshy myl­tyqtary, áldeneshe tuzaq, qaq­pan tárkilengen. Janýarlar ále­mindegi zańnamany óreskel buzǵan 28 fakti tirkelip, 8 qyl­mystyq is qozǵalǵan.

Tamyljyǵan tabıǵat aıasyna qanshalyqty qastandyq jasalyp jatqandyǵyn bir-aq derekpen kóz aldyńyzǵa keltirelik. Janýarlar álemine 1 420 148 375 teńge shyǵyn kel­tirilipti. Endi ne aıtarsyz?..

Aqmola oblysy