Tańjaryq túpnusqasyn túgendeıtin kez keldi

«Tańjaryq – tóńkerisshil aqyn. Onyń ómiri, búkil eńbegi Otanynyń, týǵan halqynyń azattyǵy, jarqyn bolashaǵy úshin arnaldy. Bir úlken sýretkerdiń bar eńbegin bir ıdeıalyq júıege syıǵyzýǵa, bir ólshemge túsirýge áste bolmaıdy. Sondyqtan, Tańjaryq shyǵarmalarynan tek tóńkeristik ıdeıalar bıiginen ǵana emes, ár dáýirdegi oı tolǵamnyń, dúnıetanymnyń logıkasy, shyndyǵy turǵysynan nazar salýymyz kerek».

Tańjaryq Joldyulynyń jyr kerýeni endi, mine, Arqa tósindegi Astanaǵa da jetip, EUÝ-de dúrkirep aqynnyń 110 jyldyǵy ótti. «Alash ıdeıasy jáne Tańjaryq Joldyuly murasy» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa S.Negımov, Q.Alpysbaev, T.Mámeseıit, B.Omar, A.Shárip, D.Másimhan, O.Jálel, B.Jyl­qybek, Y.Oljaı bastaǵan bilikti ǵalym­dar shyn yqylastarymen atsalysty.

Tańjaryq Joldyuly qazir jurt qo­lynda júrgen óleń-dastandarymen-aq qazaq ádebıetinen oıyp turyp ornyn alady. Oǵan kúmán joq. Biraq, ómiri aýmaly-tókpeli zamanǵa dóp kelgen, ımperııanyń jastaı qurbany bolǵan bozdaq úshin, árıne, óz túpnusqa óleńderiniń orny men mańyzy qashanda bólek.

Áńgimeni osy másele tóńireginde qaýzaý úshin sózdi sál áriden bastaýǵa týra keledi. 1978 jyly QKP 11-quryl­taıy­nyń «Úshinshi jalpy jıyny» ashylyp, Den Sıaopınniń úshinshi márte bılik basyna kelgen, eki tizgin, bir shylbyrdy qolyna shyndap alǵan mezgili – kommýnıstik júıedegi Qytaı eliniń alasapyrannan qutylyp, jańa dáýirge aıaq basqan kezi-tuǵyn. Kelesi, 1979 jyly Beıjińde búkil qytaı ádebıet-kórkemóner qyzmetkerleriniń tórtinshi quryltaıy ashyldy. Den Sıaopınniń ózi kelip, arnaıy sóz sóılep, baǵyt-baǵdar usyndy. «Ádebıet-kórkemóner qyzmetkerleri partııa men halyqtyń senimine, aıalaýyna, qurmetteýine ıe bolýǵa tıis», dedi ol osy jınalysta. Budan keıin lapyldap turǵan tóńkeristik kúres bir jolata aıaqtalyp, saıası, rýhanı buǵaý alynyp tastaldy. Qytaı qoǵamynyń barlyq salasynda jańa serpin paıda boldy. Beıbit kún, mamyrajaı tynyshtyq ornady.

Bul kezde tańjaryqtanýdy sonaý elýinshi jyldary bastaǵan jazýshy Orazanbaı Egeýbaev Tarym alańyndaǵy jaza merzimin támamdap, jabylǵan jala­dan arylyp, jaǵylǵan kúıeden qutylyp, qaıta qa­tar­ǵa qosyldy. Irkilip-tartynbastan birden qalamyn qolyna alyp, óz shyǵarmalaryn jazýmen birge Tańjaryq muralaryn jınaý, zertteý jumysyn bastap ketti.

Tańjaryq Joldyulynyń shyǵar­ma­larynyń halyq júreginen qaǵaz betine shyn­dap túse bastaǵan kezeńi de osy sek­seninshi jyldardyń basy. Alǵashqy bir-eki jylda aqyn óleńderi qaýyrt jınaldy. Búkil Shyǵys Túrkistannyń túkpir-túkpirinen, tipti alys-jaqyn shetelderden de Tańjaryqtyń jyr-dastandary óz mekeni Kúnes aýdanynyń mádenıet mekemesine kelip quıylyp jatty. «Túrme hali», «Anar-Sáýle» atty shaǵyn kitaptarynyń shyqqany bolmasa, ol kezde tolyq jınaǵy jaryq kórip úlgermegen edi.

Tańjaryq Joldyulynyń 80 jyl­dy­ǵy Kúnes aýdanynda ataldy. Atalmysh mereıtoıǵa Úsh aımaqpen birge, ólke ortalyǵy Úrimjiden de qonaqtar qa­tys­ty. Sol saparynda bolý kerek, Omarǵazy Aıtanuly Tańjaryqqa arnap das­tan jazǵany bar. Osy toıdan Úrimjige qaıtarynda aqynnyń Kúnes aýdany bas bolyp jınalǵan mol murasyn Orazanbaı Egeýbaev ózimen birge ala qaıtady. Bul Tańjaryq aqynnyń qalamymen qalaı jazyldy, halyq jadynda solaı saqtalǵan túpnusqa edi.

Osydan keıin kóp ótpeı, Úrim­ji­den Tańjaryq Joldyulynyń to­lyq jınaǵyn shyǵarý qolǵa alyndy. Omarǵazy Aıtanuly, Ǵalym Qana­pııa­uly, Orazanbaı Egeýbaev, Qasymhan Ýathanuly áskerı qonaq úıde aılap jatyp, aqyn óleńderin kitap etip qurastyrýǵa kiristi. О́kinishtisi, el aýzynan jınalǵan dúnıelerdi, sol kezdiń jaǵdaıynda, qaz-qalpynda shyǵarý múmkin emes edi. Gomındań úkimeti bılik júrgizgen tusta ómir súrgen, sol úkimettiń Kúredegi mektebinen oqyǵan, qytaıshaǵa jetik, Keńes Odaǵyna baryp-kelip turǵan, jasyryn ult-azattyq uıym uıymdastyrǵan, Shyǵys Túrkistan respýblıkasynyń qurylýy qarsańynda kúdikti retinde qolǵa alynǵan, Shyń Shysaı túrmesinde jeti jyl otyrǵan aty shýly Alash aqynynyń asaý óleńderiniń basy kommýnızmniń qaıys noqtasyna sııa qoısyn ba?!

Amal joq, tarpań talanttyń tas t úrmeniń qabyrǵasyn qaqyratqan, qara aspandaı kúrkirep turǵan rýhy asqaq jyrlaryn jumsartýǵa týra keledi. Aqynǵa óz tabıǵatyna múlde jat «materıalıst», «demokrat» degen shapan kıgizildi. «Shapany» jabylyp, «taby aıqyndalǵannan» keıin partııa men úkimettiń beti beri qaraı bas­tady.

Sóıtip, eki tomnan turatyn qońyr kitap, «Tańdamaly shyǵarmalar» degen atpen 1985 jyly baspadan shyqty. Úshinshi tomy 2002 jyly jaryq kórdi. Bul tusta Tańjaryqpen zamandas, balalyq, jastyq dáýrenin birge ótkizgen, qoǵamdyq jumystarda tize qosyp qyzmet atqarǵan, tipti túrmede birge jatqan, alasapyran jyldardyń qandy sheńgelinen áýpirimdep aman qalǵan Áseıin Jaqsylyquly, Yrymbek Sarquljauly qatar­ly kónekózder túgelge jýyq tiri edi. Sol qos tomdyqtyń ba­spadan shyǵýyna ǵana qa­rap turǵandaı, manaǵy dana kó­ki­rek qarttardyń qalamymen ar­daqty aqyn týraly asa qun­dy esseler men zertteý maqa­lalary tolassyz jazyla bastady. Osylaısha, birden tańjaryqtanýǵa keń jol ashyldy da ketti. Uzaq jyl kóz jazyp qalǵan aqynymen qaıta tabysý – ol kezde arǵy bettegi qazaqtar úshin óshkeni janyp, ólgeni tirilgen bir mezgil boldy.

Orekeń eki tomdyqty ildál­dalap shyǵaryp alǵan soń, ary qaraıǵy jerde ardaqty aqynnyń shyqqan tegi, týǵan jeri, úrim-butaǵy, ósken ortasy, azapty ómir joly, atqarǵan qoǵamdyq qyzmeti, shetel asqan izderi, aqyndyq bolmysy, óleńderiniń týý tarıhy, kórkemdik álemi, túrmege túsý sebebi, qaıratkerlik tulǵasy jaıly keń aýqymdy zertteýge bel sheshe kirisip ketken bolatyn. Osynyń bári qazir aıtýǵa ońaı bolǵanymen, árbiri bir-bir tomǵa júk bolatyn kúrdeli taqyryptar edi. Sol qyzyq ta qundy dúnıeler Orazanbaı qalamynyń qudiretimen Úrimjiden Shyńjańnyń alys túkpirinde jatqan qarapaıym qazaqqa deıin kún qurǵatpaı jetip jatty.

Tańjaryq Joldyuly týraly oı tolǵamaǵan, pikir bildirmegen qalamger, áı, joq shyǵar deımin. Qazaqty qoıyp, aqynmen kezinde dos bolyp ótken Qasym Ázezov, Mómin Saparı bastaǵan uıǵyr zııalylary da qarap qalǵan joq, ózi biletin shyndyqtardy qazaq týysqandarynyń qorjynyna bir-birlep salyp otyrdy. Árkim óz shama-sharqynsha, tanym-túsiniginshe bezbendep baqty.

Árıne, bul Tańjaryqty zertteý tolqynynyń úlken arnasyn Orekeń – Orazanbaı aǵa Egeýbaev osynaý kerýendi isti alǵa súıredi de otyrdy. Bári de elim dep eńirep ótken aqynǵa degen jaqsy nıetten, adal júrekten týǵan dúnıeler edi. Áıtse de, amalsyzdan japsyrǵan sol «materıalıst», «demokrat» degen shapannyń qyzyl boıaýyn qalyńdatatyndardyń, aqyn jyrlarynan Lenın men Mao Szedýn tóńkerisiniń boranyn izdeıtinderdiń sany kún sanap molaıyp bara jatty. «Tákeń jaýynger ateıst. Halyqqa, ásirese, qazaq halqyna ateızm tárbıesin júrgizý jóninen jemisti eńbek etken adam», «Tańjaryq tek qazaq halqynyń ǵana aıaýly aqyny bolyp qalmastan, qaıta ol júńge ultynyń da kórnekti aqyndarynyń biri» nemese «Tańjaryq ıdeıasy – materıalıstik qarapaıym dıa­lektıka» degen sekildi naýqandyq tujyrymdardy eki maqalanyń birinen oqýǵa bolatyn edi ol kezde.

Tańjaryq tabıǵatynyń tym jaı­daqtalyp, múlde basqa baǵytqa ketip bara jatqanyn baıqap, shynymen qynjylǵan bolý kerek, sol kezdegi Ile Qazaq avtonomııaly oblystyq Jazý­shylar qoǵamynyń tóraǵasy, qazaqtyń asa kórnekti jazýshysy Orazhan Ahmetov 1988 jyly ózi basqaratyn «Ile aıdyny» jýrnalynda «Sónbes alaý» degen atty maqalasyn jarııalady.Orazanbaı Egeýbaevtyń túrmeles dosy, qazaq qara sóziniń zergeri Orazhan aǵa atalmysh maqalasynda Tańjaryqtyń uly Abaıdyń dástúrinen úlgi-ónege alǵan Shyǵys Túrkistandaǵy qazaq ádebıetiniń alǵashqy ókili ekenin aıta kelip: «Tańjaryq – tóńkerisshil aqyn. Onyń ómiri, búkil eńbegi Otanynyń, týǵan halqynyń azattyǵy, jarqyn bolashaǵy úshin arnaldy. Bir úlken sýretkerdiń bar eńbegin bir ıdeıalyq júıege syıǵyzýǵa, bir ólshemge túsirýge áste bolmaıdy. Sondyqtan, Tańjaryq shyǵarmalarynan tek tóńkeristik ıdeıalar bıiginen ǵana emes, ár dáýirdegi oı tolǵamnyń, dúnıetanymnyń logıkasy, shyndyǵy turǵysynan nazar salýymyz kerek», dedi. Aqynnyń «Anar-Sáýle» dastanynyń kórkemdik álemin jerine jetkize taldaǵan Orazhan Ahmetov taǵy da «Anar-Sáýle» dastany – dáýir synaǵynan ótken ádebıetimizdiń asyl murasy. Ol ıdeıa, kórkemdik jetistigi jaǵynan ózimen zamandas qazaq sovet poezııasynyń tańdaýly úlgileri – «Sulýshash», «Quralaı sulý», «Kúıshi» dastandarymen teń tura alatyn asa kúrdeli e ńbek», dep baǵalady.

Bul mezgildiń Alshorda kósemderiniń endi aqtala bastaǵan tus ekenin eskersek, Tańjaryq turaqtaıtyn tuǵyrdyń Marks negizdegen kommýnıstik urandarmen kómkerilgen qyzyl alańdar jaqta emes, Bókeıhanov týyn jelbiretken anaý alystaǵy Alash topyraǵynda – Ahmet, Mirjaqypqa taqaý tur­ǵan Jansúgirov, Baızaqov shyq­qan bıikte jatqanyn Orazhannyń batyl­dyqpen, kóregendikpen nusqap kórsetýi, tańjaryqtanýdyń tizginin óziniń áýelgi baǵytyna qaraı birden buryp jiberdi.

Osydan bastap aqyn óleńderin taldaýda jańa kózqaras, tyń serpin paıda bola bastady. Buǵan sol kezdegi ádebıet álemine jańa qadam basqan jas periler Omaráli Ádilbekov, Ydyrys Ádilhanov bastaǵan synshylardyń maqalalaryn atap aıtýǵa bolady. Omaráli «Zaman talaby tylsym qaharman emes» dese, Ydyrys Tańjaryqty birden «ultshyl aqyn» dep aıta almaǵanymen, soǵan jaqyn, sol maǵynany beretin «halyqshyl aqyn» degen tirkesti aınalymǵa engize bastady. Árıne, bul «Tańjaryq – ulttar dostyǵynyń úlgisi», «Tańjaryq – materıalıst aqyn» degendermen múlde salystyrýǵa kelmeıtin jańalyq edi.

Biraq, bul qadam da tym alysqa uzap bara qoıǵan joq. Tańjaryqtaný ǵylymy qanatyn endi-endi eptep ulttyq baǵytpen qaǵa bastaǵan sol kezeńde – 1989 jyly kóktem men jaz aralyǵynda Bejińdegi stýdentterdiń kóterilisi burq ete tústi. Oǵan qosa, erkindik ańsaǵan uıǵyr men tıbettikterdiń de bas kóterýleri jer-jerde jıilep ketti. Ereýilderdiń sońy qandy qyrǵyndarǵa ulasty da, ortalyqtan «býrjýazııalyq erkinsýge qarsy» qatań saıası naýqan júrgizildi. Mundaıda naýqan eń aldymen baspasóz, aqparat quraldarynan bastalatyny belgili...

Árıne, Tańjaryqty zertteý toqtap qalmaǵanymen, oǵan óz deńgeıinde tarıhı baǵa berý qıynǵa soqty. Burynǵy kepeshin qaıta kımegenimen, esesine kójege qatýǵa kelmeıtin kókjasyq dúnıeler taǵy qylań bere bastady. Orazanbaı Egeýbaev sekildi tásilin taýyp, tigisin jatqyza almaǵandar aıaǵyn ańdyp basýǵa májbúr boldy.

Soǵan qaramastan, 1993 jyly Tańjaryq Joldyulynyń 90 jyldyq toıy keń kólemde atalyp ótildi. Qulja qalasyndaǵy Ile pedınstıtýtynyń janynan, qaı baǵytta jumys istese de «Tańjaryqtaný qoǵamy» quryldy. Onda arnaıy qyzmet isteıtin adam­dar­ǵa jumys kestesi bekitildi. Qoǵam tú­gel­deı memleket qazynasynan qarjy­landyrylatyn boldy. Kúnes aýdanynan Tańjaryqtyń murajaı úıi salynyp, qundy jádigerler sonda toptastyryldy. Aqyn kitaptarynyń taralymy da buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke jetti. Eń bastysy, alǵashqy adymdaǵy «Tańjaryqtaný» ǵylymy qalyptasty.

Sóz reti kelgende aıta ketkenimiz jón shyǵar, osynyń bárinde marqum Orazanbaı aǵa Egeýbaevtyń qýatty qoly tımegen, ashy teri tambaǵan jumys joq.

Jalpy, Orazanbaı Egeýbaevtyń Tańjaryq muralaryn erte bastan tolyqtaı Úrimjige alyp ketip jarııalaýynan, dáriptelýi jaǵynan Tańjaryq ta, zerttelý turǵysynan tańjaryqtaný ǵylymy da zııan tartqan joq. Árıne, Úrimjini Kúnes ne Quljamen salystyrýǵa kelmeıdi ǵoı. Qazaq zııalylarynyń qaımaǵy, baspasóz ben aqparattyń oshaǵy da sol qalada boldy. Orekeńniń ózi de folklorǵa arnalǵan «Mura» degen jýrnaldyń basynda otyrdy. Eń bas­tysy, bul shaharda pármendi bılik bar edi. Etektegini taýǵa shyǵarýdan góri, taý basyndaǵy dúnıeni etekke qaraı syrǵytý, árıne, ońaı. Orazanbaı aǵa osy múmkindikterdiń bárin kóregendikpen, eptilikpen óte utymdy paıdalana aldy. Bul – bir. Ekinshiden, Orekeń sonaý bala jasynan Tańjaryqqa basybútin berilgen, ekeýiniń tabıǵaty tabysqan, sanaly ǵumyryn aqyn ómirin zerdeleýge arnaǵan, arýaq aldynda qandaı qıyn kúnderde de tıtteı aýytqymaı adal qyzmet atqarǵan azamat. О́zi keń qulashty jazýshy bolýmen qatar, asa bilikti ǵalym da bolatyn. Oǵan jankeshti qajyrlyǵyn qosyńyz. Hanmen de, qaramen de túgel til tabysyp, sóılese biletin alǵyrlyǵy taǵy bar. Úlken esikterdi qaqpaı kiretin ataq-abyroıy men bet- bedeli de bar edi. Ǵasyr sońyna taıaǵanda Tańjaryq Joldyulynyń da, ony ómirlik taqyryby etip zerttegen Orazanbaı Egeýbaevtyń da ataǵy aspandady. Ekeýi birin aıtsa, ekinshisi eske túse ketetin egiz uǵymǵa aınaldy.

Arada dúnıe adam tańǵalarlyqtaı ózgerdi. Tańjaryqtanýdyń Shyǵys Túrkistanda bastalǵan sol kerýeni endi shetel asty. Orekeń – Orazanbaı aǵa Egeýbaev Tańjaryqqa qatysty ǵumyr boıy j