Bul – jańa ekonomıkalyq baǵyt

Otyz jyl buryn qazaqstandyqtar ǵana emes, álem halqynyń basym kóp­shiligi kompıýtermen, ınternetpen jumys isteýge daǵdylanbaǵan edi. Búgingi tańda bizdiń azamattar ınternet-saýdany ıgerdi, áleýmettik jeliler keńistigine ábden tóseldi, esh qıyndyqsyz shetelge saıa­hattap jatyr. Biz ulttyq ekono­mı­ka­nyń básekege qabilettiligine sapaly ja­ńa talaptar qoıatyn jahandyq shy­na­ıy­lyqqa negizdelgen zamanda ómir súremiz.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jarııalaǵan reformalar paketi Uly depressııa kezinde el tizginin ustaǵan AQSh-tyń 32-inshi prezıdenti Franklın Delano Rýzvelttiń jańa baǵytymen ún­desedi. Dál osy ekonomıkalyq ózge­rister amerıkalyq orta tapty qalyp­tastyrýǵa múmkindik bergen onyń refor­malarynyń negizi boldy. Búgingi álemdik ekonomıkanyń ósý qarqyny báseńdegen shaqta kópshilik bul jańa baǵyttyń negizgi basymdyqtaryna taǵy da nazar aýdarady. Qazaqstan Prezıdenti mán bergen mańyzdy baǵyttar sııaqty jańa amerıkalyq ekonomıkanyń negizi de áleýmettik sıpatta boldy. Franklın Rýzvelttiń ekonomıkaǵa shamadan tys aralasýyn qatty synaǵany sonsha, onyń «Demokratııalyq basqarý adal bola almaıdy, tıimdi bola almaıdy deıtinderge salmaqty jaýap beretin kez keldi. Sizder de, men de birjaqty ustanymdardan kemshilik izdeıtin synshylarǵa muqtaj emespiz» dep aıtýyna týra keldi.

Sol kezeńde Amerıka baı men kedeı arasynyń ájeptáýir alshaqtyǵymen, jumysshylar teńsizdigimen, áleýmettik kepil­dikterdiń joqtyǵymen erekshe­lendi. Buǵan deıin birneshe jyl ishinde monopolııalardyń ústemdigin álsiretýge nazar aýdaryp, olarǵa qatysty kórin­beıtin shabýyl jasaýdy bastady.

Qazaqstan ekonomıkasynyń búgingi problemalary – baǵa kelisimderi, qolmen basqarý qajettiligi, josyqsyz báseke­lestik jáne taǵy basqalar. Kapıtalızm dáý­leriniń arsyzdyǵy AQSh-ta da kóri­nis tapty. Olar halyqtyń satyp alý qabile­tiniń kúrt tómendeýin eskerip, ótpeı turǵan azyq-túlikterdiń baǵasyn tómendetýden góri, jaǵyp jiberýdi jón kórdi. Amerıkanyń 32-inshi prezıdenti bul tusta qarjy men bıznestiń jetek­shi qaırat­kerleri ádildiktiń qara­paıym qaǵıda­laryn elemegeninen ekonomı­ka­nyń ju­tańdaǵanyn aıtty. Franklın Rýz­ve­lt ekonomıkany reformalaý sheń­­berin­de kapıtalısterdi paıdanyń adam­ger­shilik shegin belgileýge shaqyrdy. Bul eń al­dymen qajetti taýarlardyń tir­kelgen ba­ǵasyn qalyptastyrýǵa múm­kindik berdi.

Qazaqstandyq baǵa belgileý júıesi men olardy ákimshilik retteý saıasatyn synaıtyndar bir kezderi álemniń jetekshi ekonomıkasy da osyndaı máselelerge alańdaýǵa májbúr bolǵanyn bile bermeıdi. Shekti marjany retteý búginde kóptegen damyǵan elde qolda­nylyp keledi.

Rýzveltti aldymen turǵyndardyń áleýetti tobyna áseri tıgen salyq júıesiniń reformasyna baılanysty da synǵa aldy. Bul óz kezeginde Prezıdent To­qaevtyń «Ishki jalpy ónim men halyq tabysynyń artýyna qaramastan, qoǵam­daǵy múliktik jiktelý úderisi saqtalyp otyr, tipti kúsheıip barady... Ulttyq tabys­tyń ádil bólinýine basa mán bere oty­ryp, salyq júıesin jań­ǵyrtý qajet» degen tapsyrmasymen asa qatty úndesedi.  

Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyr­masymen az qamtylǵandarǵa arnap engi­zilgen kepildendirilgen áleýmettik paket pen áleýmettik salany túgendeý mejesi áleýmettik baǵdarlanǵan memlekette aıqyn ári túsinikti oıyn erejesin qalyptastyrýy tıis. Budan 100 jyl buryn Franklın Rýzvelt osy máselege qatysty «jeke tulǵanyń shynaıy erkin­digi ekonomıkalyq qaýipsizdik pen táýelsizdiksiz múmkin bolmaıdy. Qajet­tilik pen erkindik qatar úılese almaıdy. Ash ári jumyssyzdar buqarasy – dık­tatýra ósip-ónetin topyraq» degen edi. Osyǵan súıene otyryp, Prezı­dent Toqaevtyń áleýmettik saıasaty adam kapıtalynyń deńgeıin arttyrýǵa baǵyt­talǵanyn óz sózinde barynsha naqty tujyrymdaıdy: «Ataýly áleýmettik kómekke qaıta oralaıyq. Úkimet ony bólý tártibin retteýi kerek. Bul júıe ashyq ári ádiletti bolyp, adamdardy beıqamdyqqa emes, eńbek etýge yntalandyrýy tıis». Osy turǵydan alǵanda, ataýly áleýmettik kómek ómirdiń qıyn jaǵdaıyna tap bolǵandardy tezdetip aıaqqa turǵyzyp, balalarǵa bilim berýge, baıandy bolashaqqa umtylǵandarǵa qoldaý bolýy qajet. Osy saıasattyń arqasynda kóp balaly jáne az qamtylǵan otbasylardan shyqqan oqýshylar tegin tamaqtaný, avtobýsta tegin júrý, mektep formasy jáne oqý quraldarymen tegin qamtylý quqyǵyna ıe boldy. Árıne ol keıin adam kapıtaly deńgeıiniń joǵary­laýymen, qylmystyń azaıýymen, orta tapqa jatqyzýǵa keletin áleýetti aza­mattar úlesiniń artýymen qaıtarymy bolatyn edáýir shyǵyndy qajet etedi.

AQSh-taǵy dál sol Uly depressııa jyldary áleýmettik kepildendirýler paıda bola bastady. Jumyssyz qalǵan adam buǵan deıin kúnkóris qaraja­tynsyz qalyp kelgen edi. Tek Franklın Rýzvelttiń tusynda ǵana jumys­syzdyqqa baılanysty zeınetaqylar men járdemaqylar paıda boldy. Alaı­da, bul járdemaqylardy alýǵa bar­lyǵy birdeı úmittene almaıtyn edi. Jumys­qa qabiletti turǵyndardyń shıregi jumyssyz qaldy. Tyǵyryqtan shyǵý­dyń jalǵyz joly – qoǵamdyq jumys­tar edi. Dıplomy bar ǵalymdar, qarjy­gerler men ınjenerler aıtqanǵa kónip, mektep, aýrýhana jáne jol qury­lysymen aınalysa bastasa, qalys qalǵan ártister olarǵa arnap tegin konsert uıymdastyrdy. Bul jaıt bálkim birqatar azamatqa qolaısyz kóringeni­men, Rýzvelt prezıdenttiginiń sońǵy keze­ńinde olardyń basym kópshiligi turaq­ty orta tap ókili sanalyp, jeke baspa­naǵa ıe bolyp, bolashaqqa barynsha senimdi qaraı aldy.

Mundaı jetistikke jetý daryndy jáne óz ustanymyna berik maman­dar­dyń qatysýymen júzege asty. «Mem­lekettiń bizge bere alatyn eń daryn­dy mamandarynyń kómegimen ǵana Kon­gresstiń ákimshilikke bergen quzyreti iske asyrylady jáne biz sondaı mamandarǵa izdeý salamyz», dedi Franklın Rýzvelt aza­mattardy memlekettik qyzmetke shaqyra otyryp. Jastar kadrlyq rezer­vin qurý – Prezıdent Q.Toqaevtyń eń al­ǵashqy bastamalarynyń biri. Toqaevtyń oıynsha, «bilimdi, patrıot jáne eńbekke qabiletti jastar – elimizdiń turaqty damýy men progresiniń negizgi qozǵaýshy kúshi». Qazirdiń ózinde rezervtegilerdiń úshten biri memlekettik qyzmetten jumys tapty. Alaıda, memlekettegi kez kelgen reformanyń negizi halyq. Pre­zıdent Rýzvelt halyqty memleket ómirine belsendi aralasýǵa shaqyrdy. «Eli­mizdiń ár túkpirindegi jumysty baqylap otyrasyzdar dep úmittenemin. Erkin synańyzdar. Eger bir jerde jumys tıisti túrde júrmeı jatsa, jumysty odan da jaqsy uıymdastyrýǵa bolatyn bolsa, maǵan habarlańyzdar... men ár azamattyń úkimetti  amerıkalyq halyqtyń ıgiligi úshin qoǵam qarajatyn barynsha tıimdi jumsaý týraly eskertý aıtý quqyǵyn qatań saqtaıtyn bola­myn». Prezıdent Q.Toqaev «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujy­rymdamasyn bekitti. Onda «azamattar­dyń barlyq konstrýktıvti talaptaryna jedel jáne tıimdi jaýap beriledi. Bılik pen qoǵam arasyndaǵy turaqty dıalog arqyly ǵana zamanaýı saıasatqa negizdelgen úılesimdi úkimet qurýǵa bolady. Sol sebepti azamattyq qoǵamdy qoldap jáne nyǵaıtyp, barynsha ózekti problemany sheshýde azamattyq qoǵamdy tartý kerek».

Franklın Rýzvelt bıligi jemisti boldy – prezıdenttikke kelgende elde úısizderdiń marshy bolsa, prezı­dent­­tiktiń sońyna qaraı baspanaly aza­mattar­dyń sany halyqtyń 66 paıyzyna jetti. Rekordtyq 25 paıyz ju­mys­syzdyq bolǵan amerıkalyq qoǵam turaqty orta tapqa aınala bastady. Prezıdenttiginiń basynda Franklın Rýz­velt bylaı degen edi: «Bizdiń qorqýy­myz kerek jalǵyz nárse – úreıdiń ózi, alǵa damytatyn qa­jyr-qaıratty sal qylyp tastaıtyn es­siz, betsiz, negiz­siz úreı». Bul sóz qazirgi zamanda da ózekti­ligin joımady. Bul sóz úlken ózgerister aldynda árkimniń oıynda bolýy kerek.

Talǵat QALIEV,

Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi, saıası ǵylymdar kandıdaty