«Men qazaqpyn» dep ótken Juban aqyn

Batys Qazaqstan oblysyn­daǵy Aq­jaıyq aýdany aýmaǵyna kire be­riste «Juban eli» degen ja­zý kózge bir­den túsedi. Iá, aq­jaıyqtyqtar óz­derin «Juban elinenbiz» dep atap, maq­tanysh etedi. Onyń sebebi – aqyn san jyrlaǵan, jyl saıy­n kelip ara­laıtyn týǵan jeri – Jy­landy, Saı­qudyq, Taıpaq óńiri dál osy aýdan aýmaǵynda jatyr.

Juban aqyn kózi tirisinde týǵan jerine jıi ke­lip, sharýa­shy­lyqtardy aralap, halyqpen kezdesip júretin. 1980 jyly saı­­qudyqtyqtar asarlatyp kitap­hana salǵan kezde Juban Mol­daǵalıev óz qarjysyna 500 kitap syıǵa tartqan eken. Qazaq KSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty retinde týǵan jeriniń – Taı­paq óńiriniń talaı túıitkildi máse­lelerin depýtattyq saýal sa­lyp júrip sheshkenin aǵa býyn áli umyt­paıdy.

Jubandy jerlesteri de erekshe súıedi. 1990 jyly, aqyn­nyń 70 jyldyǵy tusynda aýyl­das­ta­ry qarajat jınap, okrýg ortalyǵy Qýraılysaı aýylynda eńseli eskertkish ornatty. «Jubanǵa eskertkish ornatamyz de­gende búkil aýyl qoldady. Qarııa­lar zeınetaqylaryn ber­di. Sóıtip músinge qajetti 40 myń keńes somy (rýbl) tez jı­nal­dy», deıdi sol kezdegi aǵa shopan, maqtaýly malshy bol­ǵan Naý­ryzbaı Ábilqaıyrov aqsa­qal. Naý­ryzbaı aǵa sol joly bas­ta­ma­ǵa bir ózi 1 myń som qosqan eken.

Týǵan jerden TÚRKSOI-ǵa deıin

Mine, sodan beri aqynnyń 5-10 jyl saıyn keletin mereıtoılary onyń týǵan jerinde júıeli ótip keledi. Ádettegideı bıylǵy toı da erekshe bastaldy.

Aldymen Juban Molda­ǵa­­­lıev atyndaǵy Batys Qa­­zaq­stan oblystyq ǵy­lymı-ám­be­­­bap kitaphanasy, Al­maty qala­syndaǵy Ulttyq ki­taphana, Ǵabdol Slanov atyn­daǵy Atyraý oblystyq ki­­taphanasy jáne Aq­jaıyq aýdan­dyq kitaphanasy arasynda onlaın vıdeokonfe­rensııa uıym­dastyryldy. Beı­ne­jıynǵa Al­maty qalasynan qo­sylǵan Myńbaı Rásh, Aqushtap Baq­tygereeva, Israıl Saparbaı, Temirhan Medetbek, Nurdáýlet Aqysh syndy qalamgerler Juban aqyn jaıly estelikterin ortaǵa sal­dy. Atyraý qalasynan sazger ári qalamger Ilııa Jaqanov má­tinin Moldaǵalıev jazǵan áıgi­li «Edil-Jaıyq» ániniń shyǵý ta­rı­hyn áńgimelep berdi. Al aqynnyń jerlesteri mádenıet sa­la­synyń ardageri Jaısań Aq­baı, aqyn Aıtqalı Nárikov Ju­ban aqynnyń týǵan jerine, Aqja­ıyq óńirine kelgen ke­zindegi oqıǵalardy ortaǵa sal­sa, aqyn, jubantanýshy Úzil­dik Eleýbaeva aqynnyń týǵan je­rinde bıyl atqarylatyn mereı­toılyq sharalar týraly aıtty.

– Búgin Aqjaıyq aýdanynyń ortalyǵynan shyqqan bir top qalamger, zııaly qaýym ókilderi Juban Moldaǵalıevtiń kindik qa­ny tamǵan jeri – Qýraılysaı, Saı­qudyq aýyldaryna attandy. Osylaısha aqyn toıyna start berildi. Jyl sońyna qa­raı aýdan ortalyǵynda Juban Mol­daǵalıev atyndaǵy ádebıet jáne óner ortalyǵy ashylmaq, ol jerde aqyn murajaıy, kitaphana já­ne kópshilik sharalar ótkizetin arnaıy zal bolmaq, – deıdi Úzildik Eleýbaıqyzy.

«Juban aqynnyń júz­jyl­dyq mereıtoıy atalyp ótetin jyldyń basynda uıym­das­ty­rylǵan onlaın konfe­ren­sııa­ǵa Qazaqstannyń ár aıma­ǵyn­daǵy kitaphanalardyń qa­ty­sýy – qalamger toıynyń jal­py­halyqtyq sıpatyn kórsetedi», deıdi aqynnyń kózin kórgen árip­testeri.

Aıta ketetin jaıt, Juban toıyna halyqaralyq TÚRKSOI uıymy da atsalysatyny belgili boldy.

«Respýblıkalyq deńgeıde toılanýy josparlanǵan me­reı­toıdyń aqynnyń týǵan óńiri Aqjaıyq aýdanynan bastaý alýy da zańdy ári abyroıly is dep bilemin. Aqtańger aqyn, ári ta­masha aýdarmashy Ju­ban Moldaǵalıevtiń mereıto­ıy ha­qyndaǵy aqparattar Ha­lyq­aralyq TÚRKSOI uıy­mynyń 2020 jylǵy «Túrki mádenıetiniń kúntizbesine» engizilip, uıymǵa múshe memleketterdiń mádenıet salasy mınıstrlikterine taratyldy. Juban aqynnyń mereıtoıyn túrik elinde de laıyqty deńgeıde atap ótý týraly she­shim qabyldanyp, TÚRKSOI is-sha­ralar josparyna alyndy. Sondaı-aq respýblıkalyq jáne oblystyq deńgeıdegi aqyn mereıtoıyna qatysty is-sha­ralarǵa da óz úlesimizdi qosýǵa já­ne bul baǵyttaǵy kez kelgen usy­nysty qabyldaýǵa daıyn ekenimizdi bildiremin», delingen TÚRKSOI bas hatshysy Dúısen Qaseıinovtiń Aqjaıyq aýdany ákimi Qalııar Aıtmuhambetovke joldaǵan jedelhatynda.

Juban toıynyń ǵıbraty

Aqynnyń toıy tómennen bastaý, joǵarydan qoldaý bolmasa, óz dárejesinde ótpes te edi. Bul rette Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵalı Esqalıevti erekshe bólip aıtýǵa bolady. О́ńir basshysy retinde alǵashqy issaparyn dál osy Aqjaıyq aýdanynan bastaǵan Ǵalı Nájimedenuly sol kúnnen bastap Jubannyń júzjyldyq toıyn ǵıbraty mol, elge paıdaly etip ótkizýge tapsyrma bergen.

BQO ákimi Ǵalı Esqalıev Juban Moldaǵalıevtiń ǵasyrlyq toıynyń ǵıbraty qandaı degen taqyrypta bizben de oı bólisken edi:

-Aqyn Juban Moldaǵalıev jalpy qazaqqa ortaq bolǵanymen, árıne, aqyn arýaǵynyń aldynda bizdiń, jerlesteriniń ıyǵyndaǵy paryz da, qaryz da kóbirek. О́z zamanynyń zańǵar tulǵasyn jaqynyraq túsiný úshin, janyn tereńirek uǵý úshin men onyń sóılegen sózderin qaıtalap oqyp, sanamnan taǵy bir ótkizdim. Ásirese aqynnyń 1986 jylǵy 31 jeltoqsanda Jazýshylar Odaǵyna Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy G.Kolbın kelgende aıtqan áıgili sózin qaıta-qaıta oqyp shyqtym. Sonda túsingenim – aqyn sol bir júrekjardy sózin Kolbınge nemese sol zalda otyrǵan áriptesterine ǵana emes, bolashaq urpaqqa baǵyshtap aıtqandaı eken. Muny biz arada 33 jyldan artyq ýaqyt ótkende anyq baıqaǵandaımyz.

Aqyndy tolǵandyrǵan ne edi?! Juban aǵa sol minberde turyp ne aıtqysy keldi? Arada 33 jyl ótkende ne ózgerdi? Aqynnyń eskertýleriniń qaısysy oryndaldy? Qaısysy áli de ózekti? Mine, aqyn toıyn atap ótkeli otyrǵan osy kezeńde biz eń aldymen aqyn amanatyn saraptap, qalamgerdi tolǵandyrǵan máselelerdi ekshep alǵanymyz durys eken.

Juban aǵamyz sol sózinde qazaq halqynyń aldyndaǵy birneshe máseleni tótesinen qoıady: olardyń eń bastysy – áleýmettik ádiletsizdik, tyń ıgerýdiń uranymen Qazaqstanǵa neshe túrli adamdardyń, sonyń ishinde «qylmyskerler me alaıaqtardyń» kelgeni, olardyń «baıyrǵy halyqtyń ulttyq namysyna tıetin áreketter jasaǵany», «kóp jerde qazaq mektebiniń sany kúrt kemip ketýin», «al balalar baqshasynyń máselesi budan da ótkir» ekendigin, keıbir oblys basshylary «qazaqtar báribir atajurtynan eshqaıda ketpeıdi, sondyqtan eń aldymen jaǵdaıdy kelimsekterge jasaý kerek» degen ustanymda bolǵanyn alǵash ret bılik aldynda ashyq aıtty. «Respýblıkanyń joǵary oqý oryndarynda qazaq jastary orys stýdentterinen kóp eken degen» kinálaýǵa: «Olar Qazaqstanda kóp bolmaǵanda, qaıda bolmaq?!» degen rıtorıkalyq suraqpen jaýap bergen. Mine, arada ótken otyz úsh jyldyń bıiginen qarasaq, aqyn janyn mazalaǵan kóp máselege qol jetkenin kóremiz.

Bul árıne, Táýelsizdiktiń arqasy! Qazir Qazaqstanda demografııalyq ahýal múldem ózgerdi. Qaı salany alsaq ta baıyrǵy ult sanynyń basymdyǵy aıqyn. Memleket tarapynan sońǵy kezderi qolǵa alynǵan bastamalar, kóp balaly otbasylaryn qoldaý baǵdarlamalary bul ahýaldy odan ári bekite túseri anyq. Alysqa barmaı-aq Oral qalasyndaǵy jaǵdaıdy alsaq: Keńes ókimeti jyldarynda oblys ortalyǵynda qazaq tilinde sabaq beretin eki-aq mektep bolatyn. Onda negizinen shalǵaı aýyldardan kelgen malshy-shopan balalary oqıtyn. Al búginde Oral qalasynda jalpy sany 50 myńǵa jýyq oqýshy oqıtyn 51 mektep jumys isteıdi. Olardyń 24-i – tolyqtaı memlekettik tilde bilim beretin, al 13-i – aralas mektep.

«Joǵary oqý oryndarynda qazaqtar kóbeıip ketti» degen aıyptaýdyń baryp turǵan absýrd ekenin búgingi kún turǵysynan anyq kóremiz. Qazir Qazaqstan jastaryna bilim alýda esh kedergi joq. Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan memlekettik «Bolashaq» baǵdarlamasynyń arqasynda álemniń kez kelgen jerindegi elıtalyq ýnıversıtetterinde bilim alyp júrgen qazaq jastary myńdap sanalady.

Juban aǵamyz óz sózinde Qazaqstanda turatyn túrli ult ókilderiniń óz tili men mádenıetin saqtaý máselesin kótergen edi. Táýelsiz Qazaqstanda Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylyp, bul másele de sheshimin tapty. Qazir kez kelgen az ult ókili QHA janynan óziniń ortalyǵyn quryp, mádenıeti men tilin úıretip, nasıhattaı alady.

Juban Moldaǵalıevtiń ár sózinen salmaqty tujyrym, sóz ben istiń birligin baıqaýǵa bolady. «Áńgime rııasyz, meıilinshe ashyq, júrekjardy bolýy kerek. Adam birnárseden qatelesip ketem, bireýge jaqpaı qalam dep qoryqpaýy tıis. Alaıda bizde kóbinese úndemeı qalǵan nemese kólgirsigen, yqqa jyǵylǵysh, isten góri urandaǵysh adamdar alǵa shyǵyp ketip jatady» degeni búgingi kúnniń de sıpatyn dál beretindeı. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev mereıtoılardy atap ótý toı toılaý úshin emes, oı-órisimizdi keńeıtip, rýhanı turǵydan damýymyz úshin ótkiziletinin eskertip, dańǵaza urandardy, tıimsiz sharalardy azaıtyp, naqty ispen aınalysý qajettigin tapsyrǵan bolatyn, deıdi óńir basshysy.

 Eldiń erge qurmeti

Aqyn Qaırat Jumaǵalıev Juban Moldaǵalıevtiń óz ómi­rinde keminde úsh márte erlik ja­sa­ǵanyn aıtatyn. Munyń birin­shisi – 1941-1945 jylǵy qandy qyrǵynda qarýmen de, qalammen de soǵysyp, aman kelýi bolsa, ekinshi erligi 1964 jyly keńestik ıdeologııa kúshine minip, «túri ulttyq, mazmuny sosıalıstik» jańa keńes halqyn qalyptastyrý saıasaty dáýrendep turǵan kezinde ulttyq ıdentıfıkasııany oıatyp, «Men – qazaqpyn» dep sańq ete qalǵan poemasy. Al úshinshi erligi – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqı­ǵasynan keıin Kolbınge qas­qaıyp turyp óz halqynyń namysyn qorǵap aıtqan sózi edi. Aqyn­nyń kózin kórgen, áriptes bolǵan bir top aqsaqaldyń Ju­ban Moldaǵalıevke «Halyq qahar­many» ataǵyn berý týraly usy­nysy da osydan shyqsa kerek.

Joǵaryda aıttyq, «Elim» degen Erge eldiń de qurmeti erekshe. Bıyl júzjyldyq mereıtoı aıasyn­da Batys Qazaqstan oblysynda jyl sońyna deıin irili-usaqty 817 shara ótkizý jospar­lanǵan eken.

– Kúzge taman aýdan or­ta­­lyǵynda Juban orta­ly­ǵy­nyń ashylýy bolady. Bul or­talyqtyń irgetasyn quıý rásimine aqyn Aqushtap Baqtygereeva apa­myz qatysyp, batasyn berip ketken edi. Munda aqynǵa ar­nalǵan mýzeı, aqynnyń kitap­hanasy ornalasady. Jáne aýdan ortalyǵyndaǵy barlyq mádenı-rýhanı shara ótetin arnaıy zaly bolmaq, – deıdi Aqjaıyq aýda­nynyń ákimi Qalııar Aıtmu­hambetov.

Mereıtoıǵa baılanysty sha­ra­lardyń bir parasyn J.Mol­daǵalıev atyn­da­ǵy oblystyq ǵylymı ámbe­bap kitaphana qol­ǵa alǵan. Munda aqynnyń ómi­ri men shyǵarmashylyǵyn na­sıhattaýǵa arnalǵan ádis­te­melik-bıblıografııalyq qu­ral jasaqtalsa, AQJAYIQ te­le­arnasy «Men qazaqpyn!» at­ty telejobanyń tusaýyn ke­sip, aqynnyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyna arnalǵan beınefılm daıarlamaq. Odan bólek kirispesi úsh tilde daıyndalatyn «Juban ensıklopedııasy» jaryq kóredi. Aqyn toıynda este qalatyn sharalardyń biri – Oral qalasynda qalamgerdiń keýdemúsini turǵan jerge endi aqynnyń tutas beınesi somdalǵan úlken eskertkish ornatylady.

– Oral qalasynda Jubannyń esi­mimen baılanysty ǵımarat­tarǵa eskertkish taqta ilemiz. Ju­­ban aqynnyń jazǵan óleń­derine jazylǵan patrıottyq án­der baıqaýy, jazba aqyndar músháırasy, aqyndar aıtysy josparlanǵan. Bul sharalar «Jubannyń jyry – ǵasyrlar úni» atty respýblıkalyq ǵy­lymı-tájirıbelik konferensııamen qorytyndylanatyn bolady, – deıdi Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Saıran Dúısentegi.

«Men – qazaqpyn. О́z hal­qym­dy maqtan etemin. Maǵan onyń kóp qatparly tarıhy qym­bat, al onyń búgingi kúni odan da qymbat» dep ótken Juban Moldaǵalıevtiń ǵa­syrlyq toıy bastaldy. Endi onyń elge, ásirese jas urpaqqa berer ǵıbraty molynan bolǵaı.