Syry tereń satıra

Qazaq balalar ádebıetin­de móltek mysal, ma­zaq­tama, syqaq óleń syndy satı­ralyq janr úlgi­le­ri bar. Kúlkige súıengen osy tárbıe arnalarynyń ishinde mazaq­ta­ma janry aıryqsha oryn alady. Munda balalardyń minez kemshilikteri ájýalanady. Biraq balaǵa «sen jamansyń» dep tańba basylmaıdy, kerisinshe oqýshy shyǵarmadan ózin tanyp, kelemej­den qashyp, teris qylyǵyn túze­týge tyrysady.

Máselen, Bolat Úsenbaevtyń «Janaıdar» mazaqtamasy – qıyn­dyq­tan jaltaryp ketetin jas oqyr­manǵa arnalǵan. Munda negiz­gi nysana – Janaıdar degen bala­nyń «R» dybysyn aıta almaýy emes, sol kemshilikti aınalma jol­men «yńǵaılap alýǵa» tyrysatyn ádeti. Aqyn «sasatyn túri joq» dep, keıipkerdiń ózin erkin ustaı­tynyn kórsetedi, biraq dál osy erkindik onyń máseleni sheshpeı, qýlyqqa salynýyna ulasady. Satıralyq effekt Janaıdardyń tapqyrlyǵynan týady. Ol ózin jurtqa «Janaımyn» dep tanystyrady, «sharýa» degendi «is» deıdi, al «torǵaıdy» jaı «qus» deı salady, «qara» degen sózdi «túndeı» dep almastyrady. Qysqasy, «R» dybysyna jolamaýǵa tyrysady. Bir qaraǵanda bul – sózdik qordyń baılyǵy sııaqty. Avtor da sony ádeıi «sınonımge tili baı» dep «maqtap» ótedi. Biraq osy «maqtaýdyń» astarynda mysqyl bar. Janaıdar sınonımdi bilim maqsatynda emes, qıyn dybys­tan qashý úshin paıdalanady. Demek, mundaǵy kúlki – onyń tapqyrlyǵyna emes, ózin-ózi aldaýyna baǵyttalǵan. «R»-dy úırenbeı bolmaıdy, Oılandy ma sol jaıly?», dep avtor rıto­rı­kalyq suraq qoıady. Demek, bala­lar satırasy baldyrǵandy jekip uıalt­paıdy, kúldire otyryp oılandyrady.

Al Ertaı Ashyqbaevtyń «Jana­shyr» atty mazaqtama­syn­da Eset degen bala aǵasynyń dáp­ter­lerin kóziniń qarashyǵyndaı saq­tap júredi. Jurt ony kór­gen saıyn: «Qandaı janashyr, qandaı uqypty bala!» dep tamsanyp maqtaıdy. Biraq bul «uqyp­tylyqtyń» syry keıin ashy­lady. Sóıtse, Eset dápterdi aǵasyna janashyr bolǵandyqtan emes, ózi eseıgende sol esepterdi qaıtadan jazbaı, daıyn kúıinde kóshirip alý úshin jınap júrgen eken. «Uqyptylyqtyń» sebebi jaýapkershilik ne qamqorlyq emes, erteńgi eńbekten qashýdyń amaly bolyp shyǵady. Iаǵnı jaqsy at jamylǵan jalqaýlyq áshkerelenedi. Mundaǵy kúlki eń aldymen «oqys burylystan» týyndaıdy. Oqyrman da bastap­qyda jurtpen birge Esetti tártipti, meıirimdi bala dep qabyldap otyrady. Biraq sońǵy sheshim bárin tóńkerip jiberedi. Osylaısha, bul mazaqtama balany maqtaýǵa mastanbaýǵa jáne ózgege baǵa bergende tek syrtqy kóriniske emes, ishki sebebine de nazar aýdarýǵa úıretedi.

Balalarǵa tárbıe berýdiń taǵy bir utymdy joly – mysaldap aıtý. «Úıt», «búıt» dep qurǵaq aqyl­góısigennen góri, negizgi ıdeıa­ny ań-qus, jan-janýardyń basynan ótken oqıǵa retinde usyný álde­qaıda áserli. Mysaldaǵy sıtýa­sııalar oqýshynyń oıynda uzaq saqtalady. Tuspaldy túsin­gen bala jaqsydan úırenip, jamannan jırenedi.

Máselen, Ospanhan Áýbákirov­tiń «Buqa men buzaý» atty mysalynda ataǵyna laıyqsyz adamdar aıaýsyz áshkerelenedi. Mundaǵy sıýjet mynadaı:  seksııa­nyń bastyǵy, sport sheberi, respýb­lı­ka­nyń chempıony, uryp jyqqan on túıeni Buqa Zeńgiba­baev jas balýan Buzaýmen tuńǵysh ret beldesedi. Sol kezde jınalǵandardyń bári «Oıbaı-aý, Buzaý ólmese edi», dep jandaryn shúberekke túıip turady. Biraq Buzaýdyń sıraǵy syqyrlaǵanmen, jeńiletin túri joq eken. Tipti Buqanyń múıizine jarmasyp, ońdy-soldy soqqylaıdy. Aqyr aıaǵynda Buzaý óktem kelip, Buqanyń aıaǵy kókten keledi. Mysal sońynda avtor: «Apyraı, mundaıdy kim kórgen? Al sonda Buqaǵa munsha ataqty kim bergen?», dep túıindeıdi.

Bul mysaldyń sıýjeti syrttaı sport básekesi sekildi kórin­ge­nimen, asta­ryndaǵy nysana – ataq-dańqtyń ádiletsiz úles­tirilýi. «Sek­sııa bastyǵy, sport sheberi, chempıon» degen uzyn-sonar ataq Buqanyń shyn qýatyn dálel­demeıdi, kerisinshe, onyń bede­li qaǵaz júzindegi «dańq» ekenin ańǵartady. Al jas Buzaý­dyń qaısarlyǵy – tabıǵı kúsh pen shynaıy eńbektiń belgisi. Oqyrman eńseli «Buqa» qulaıdy dep kútpegen jerde jeńistiń Buzaýǵa buıyrýy – qoǵamdaǵy «ataq-laýazymy bardyń bári myqty emes» degen oıdy ótkir jet­kizedi. Sondyqtan avtordyń sońǵy suraǵy («Buqaǵa munsha ataqty kim bergen?») laıyqsyzǵa ataq bergen júıeni áshkerelep, balany sol jalǵan bedelge aldanyp qalmaýǵa shaqyrady.

Balalarǵa arnalǵan óleń ere­sek­terdiń sóz saptaýymen jazyl­sa, oqyrmansyz qalmaq. Son­dyq­­tan balalar poezııasynyń tili yqsham, jeńil ári naqty bolýy shart. Osy oraıda Tabyldy Ádi­baı­dyń «Maqtanshaq shar» degen móltek mysalyna kóz júgirteıik. 

«Mende kúsh bar! Dedi de,

Yshqyndy shar demige:

Keýip ketip qaryny,

Tars etti de, jaryldy.

Maqtanshaqtyq – ólim dep,

Aıtpaǵan ǵoı elim tek».

Avtor dańǵoı adamnyń minezin alty-aq jolmen ańǵartady. Al shardyń «keýip ketip, jarylýy» – ómirdegi shyndyqqa jaqyn kórinis, ıaǵnı ózin tym kótergen adam bir kúni masqara bolady, aqyry «jarylyp» tynady. Eń mańyzdysy, munda tárbıelik oı dıdaktıka bolyp jalań shyqpaıdy. Balanyń esinde qalatyn nárse – dál osy qysqa kórinis. Mátin oqýshyǵa «maqtanba» dep buıyryp turǵan joq, kerisinshe sebebin kórneki qylyp uqtyryp tur. Mundaı satıra balalarǵa jeńil qonady jáne minezdi túzetýge jumsaq, biraq áserli yqpal etedi.

Al Baıbota Qoshym-Noǵaı «Mysyq pen jarqanat» mysalynda búı deıdi: 

«Tarǵyl mysyq sanap ózin eptirek

Júrýshi edi. Qapa boldy ol, mine:

– Tyshqandar da ushatuǵyn bopty! – dep,

Namystandy jarqanatty kórdi de».

Bul shýmaqtaǵy satıranyń ózegi – mysyqtyń jarqanatty tany­maı, ony «ushatyn tyshqan» dep qate túsinýi. Iаǵnı másele jar­­qanatta emes, mysyqtyń na­dan­dyǵynda. Shyn máninde, jar­qanattyń ushýy – ózine qa­lypty nárse. Al mysyqtyń «tyshqandar da usha­tuǵyn bopty» deýi – bilim­niń jetispeýinen týǵan kúlkili qorytyndy. Satıranyń tárbıelik máni de osynda: qyzǵanyshtyń, namys­tyń ózi keıde nadandyqtan týady. Adam bir nárseni anyq tanyp-bilmeı turyp, bekerge kúı­zel­meı, aldymen surap, zerttep, tú­sinip alǵany durys degen oıdy avtor bir-aq shýmaqqa syıǵyzǵan.

Jalpy, satıra oqyrmandy tek kúldirtý úshin jazylmaıdy. Onyń pedagogtik tarapy da basym. Sondyqtan balalar aýdıtorııasy úshin eń keregi ıýmorlyq jylylyq ekeni málim. Al balalar ádebıeti qan­jyǵaǵa ońaı óńgeriler olja emes.

Sala teoretıgi Temirbek Qojakeev 1983 jyly shyqqan «Satı­ralyq janrlar» eńbeginde «Qazir satıralyq janrlardyń bizdegi eń kóp jazylyp júrgeni osy mysal» degen edi. Alaıda bul kúni mysal kerisinshe óte sırek jazylady. Biraq bul janrdyń múmkindigi sarqyldy degen sóz emes. Joǵaryda qarastyrylǵan mátinder dáleldegendeı, mysal da, mazaqtama da – balalardyń psıhologııasyna dál keletin, tárbıelik áseri kúshti kórkem qural. Onyń ústine qazirgi oqyrmannyń qysqa, nysanaly mátinge beıimdiligin eskersek, kerisinshe mysal men mazaqtamanyń yqsham tabıǵaty osy kezeńge óte saı keledi. Endeshe, balalar satırasyn zertteý, jı­naqtaý jáne jańasha jazý – jas urpaqtyń til mádenıetin, minez etıkasyn, estetıkalyq talǵamyn qa­lyptastyrý turǵysynan ózekti baǵyt­­tardyń biri bolyp qala ber­mek.