Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda tarıh dońǵalaǵyn sál-pál keri aınaldyryp, 75 jylǵa sheginis jasap, uly dúbirdiń eleýsiz qalǵan bir mezetine toqtalǵymyz kelip otyr. Aqynnyń 1945 jyly ótken 100 jyldyq toıynda ádettegideı at báıgesi, balýan kúresi bolǵany belgili. Bir derekterde balýandar básekesiniń fınalynda aqsýattyq Dáýlen Ábikenov pen abyralylyq Áshken esimdi qara kúsh ıesiniń beldesip, birinshi balýannyń basym túsip, bas júldege qoıylǵan atan túıeni áıgili Qajymuqan Muńaıtpasovqa syıǵa tartqany týraly aıtylady. Al Dáýlen Ábikenov bir esteliginde sol toıda óziniń bir jyl boıy arnaıy daıyndalǵan, shynjyrlanǵan balýanmen kúresip, jeńgenin tilge tıek etedi, biraq aty-jónin aıtpapty.
(Sýrette: Birinshi qatarda soldan ońǵa qaraı úshinshi Smaǵul Rahymuly, ekinshi qatarda soldan ońǵa qaraı úshinshi ákesi Rahym)
Bizdiń aıtpaǵymyz, Abaı Qunanbaıulynyń 100 jyldyq toıyndaǵy balýandar kúresine Abyraly óńiriniń týmasy Smaǵul Rahymulynyń qatysqandyǵy jóninde. Buǵan deıin beımálim bolǵan bul derekti bizge Smaǵul balýannyń búginde Almatyda turatyn týǵan qaryndasy Úmit Qapalbaeva jetkizdi. «Ákem Rahym Myrzahmetuly Abyraly óńirindegi Tezekbaı qystaǵynda baqtashy, anam Sharban Ákitaıqyzy saýynshy bolǵan. Ákem 96 jasynda, anam 47 jasynda ómirden ótti. Meni naǵashy apam, anamnyń sińilisi Sáken Ákitaıqyzy tárbıelep ósirdi. Aǵam Smaǵul 1918 jyly Keldibaı qystaǵynda týǵan. Reseıdiń Novosibir oblysynyń Ob aýdanynda jumysshylar fakýltetin bitirgen soń burynǵy Abyraly aýdanynyń Qaınar aýylyna jaqyn Kókshetaý stansasyndaǵy mektepte partııa uıymynyń hatshysy bolǵan ári mektepte matematıka páninen sabaq bergen. Ákemniń boıy 2 metr, 10 santımetr, aǵamnyń boıy 2 metr, 15 santımetr bolǵan» deı kele aǵasynyń 1945 jyly Abaıdyń 100 jyldyq toıynda balýandar básekesine túskenin áńgimelep berdi.
(Sýrette: soldan ońǵa qaraı birinshi Smaǵuldyń ákesi Rahym)
Úmit Rahymqyzynyń aıtýynsha, Smaǵul balýandar saıysyna Abyraly aýdanynyń atynan qatysyp, birinshi oryn ıelenipti. «Júldege túıe tikken eken, aǵam oljasyn sol jerde kúsh atasy Qajymuqanǵa syılapty. Al Qajymuqan tábárik retinde betin súrtip otyrǵan qol oramalyn beripti. Bergen kezde: «Áı, qarǵam-aı, qazaqtyń keremet balasy ekensiń, mańdaıymyzǵa syısań jaqsy ǵoı» depti Qajekeń. Aǵam osymen toqtamaı sol kúni taǵy da kúresip, júldege jorǵa alyp, ony Aıtqazy aǵasynyń jubaıy, jeńgesi Sáýle Dónentaevaǵa tartý etipti. О́kinishke qaraı, aǵam osy kúresten keıin 7 kún tilsiz jatyp, 27 jasynda qyrshyn ketti. Sheshemniń aıtýynsha, jaýyryny qaraıyp ketken eken. Kóz tıgen be, sóz tıgen be, kim biledi?! Osydan biraz jyl buryn Qaınardyń janyndaǵy Stansa degen jerge aǵamnyń qurmetine belgi qoıdyq» deıdi balýannyń qaryndasy.
(Sýrette: Rahym Myrzahmetuly)
Kópshilik beıhabar bolsa da, Smaǵul balýannyń Abaıdyń 100 jyldyǵyndaǵy toıda kúreskenin Abyraly óńiriniń týmalary umytpaı aıtyp júredi. «Ol kezde men 7-8 jastaǵy balamyn. Emis-emis esimde qalypty. «Smaǵul Abaı toıynda kúresti» dep ákem aıtyp otyratyn. Meniń ákem Abaıdyń 100 jyldyq toıynda áıgili balýan Qajymuqan túsken kıiz úıdiń soıys malyn qarap, kómektesip, kútýshilik qyzmet atqarǵan edi» deıdi búginde Almatyda turatyn memleket jáne qoǵam qaıratkeri, uzaq jyl Almaty oblysynda basshylyq qyzmetter atqarǵan, Abyraly óńiriniń týmasy Tóleýjan Sádiqulov.
Úmit Rahymqyzy sóz arasynda «Atam Myrzahmet Baısúgirov Qunanbaımen birge qajylyqqa barǵan» degen tyń málimetti alǵa tartyp, naǵashylarynyń zamanynda «baı tuqymy» dep qýǵyn kórgenine toqtaldy. «Myrzahmet Qaınardaǵy Qobylandy taýynyń qasyndaǵy Keldibaı qystaǵynda týǵan. Sol jer Nıkolaı patshanyń mórimen atama berilgen eken. Keıin bul jerge nemere inisi Aman Qapaqov, sońynan uly Saǵyn Qapaqov ıe bolyp qalady. Naǵashy atam Ákitaı aýqatty kisi bolǵan. Omby men Orynbordan sheberler alǵyzyp, Jıdebaıda tastan birneshe úıler qalatypty. Ákitaıdyń qoralary áli kúnge deıin saqtalǵan. Ol kisi zamanynda sán-saltanat quryp, serilik ǵumyr keship, 12 qanatty kıiz úı tigip, taıpaltyp jorǵa mingen. Sol jorǵalaryn báıgege qosqan. Keıinnen naǵashy atamdy «baı» dep kórsetkennen soń qyzy Sákendi, uly Jaqııany alyp, Novosibirdegi Kýntakov degen tamyrynyń úıin panalaýǵa májbúr bolady. Bir kúni Novosibir bazarynda qaınarlyq bir jerlesin kezdestirip, ol atamnyń mekenjaıyn surap, alyp qalady. Sol kúni túnde Ákitaıdy NKVD jendetteri alyp ketedi. Naǵashy atam ketip bara jatyp: «Meni bazarda jolyqtyrǵan jerlesim kórsetip jibergen bolýy kerek. Uldy ınternatqa tapsyr, qyzǵa ózińniń famılııańdy ber» depti shesheme. Osylaısha, meni tárbıelep ósirgen Sáken sheshem Kýntakova degen famılııa alǵan. 1955 jyly ákesin izdep, Máskeýge hat jazdy. Úsh aıdan keıin «Ákeńiz KOMI ASSR-de túrmede kóz jumdy» degen jaýap keldi. Ákitaıdyń balasy meniń aǵam Smaǵulmen Novosibirde barlaý mektebinde oqyǵan eken. Soǵysqa qatysty. Meni ósirgen Sáken apam sýyryp salma aqyn bolatyn. Almatyda ótken aqyndar aıtysynda garmonmen jyr saıysyna túsken» dep tebirene eske aldy.
Úmit apamyz áńgime sońynda Abaıdyń 100 jyldyǵynda kúresken aǵasy Smaǵuldyń taqqan belbeýi Semeıde saqtalǵandyǵyn aıtty.
Iá, rasynda, belbeý Semeıde saqtalǵan eken. Sholpan Qabdýálıqyzy Qapaqovamen telefon arqyly sóıleskenimizde belbeýdiń bar ekendigin, túsi jasyl, uzyndyǵy 3 metrge, eni jarty metrge jýyqtaıtyndyǵyn jetkizdi.
«Bul beldikti bizge Qabdýálı atamyz: «Ulyń Smaǵuldaı balýan bolsyn» dep yrymdap berip edi. «Smaǵul atamyz beline eki márte oraýshy edi» dep ákem aıtyp otyratyn. Meniń ulym buryndary osy belbeýdi beline 5-6 ret orap júretin. Jarysqa qatysqanda yrymdap, belbeýdi kımano ishinen kıip shyqqan kezderi de boldy» degen Sholpan Qabdýáliqyzy Smaǵul men Qabdýáliniń ákeleri aǵaıyndy ekendigin tilge tıek etti.
Bir qyzyǵy, Sholpan Qabdýáliqyzynyń ulynyń esimi de Smaǵul eken. 1996 jyly dúnıege kelgen Smaǵul Omarbekov Semeıdegi Shákárim ýnıversıtetin bitiripti. Besinshi synyptan mektep bitirgenge deıin qazaq kúresimen, sambo, dzıýdomen shuǵyldanyp, talaı jarysqa qatysyp, júldeger atanypty.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
