Aıjan Júzbaı: Kıim erkindigi úshin sana táýelsizdigi kerek

– «Qýyrshaq qyzdarǵa ar­nalǵan gúldi kóılek tik­peı­­min» degen ekensiz bir suh­­ba­ty­ńyzda. Sizdiń ju­mys­ta­ry­ńyz kimderge arnalǵan?

– Dızaın men úlgiden ma­qu­rym, maǵynadan alshaq, qys­­qa kóılekter meniń usta­nymyma jat. Meniń jumys­ta­rym kóbine 25 jastan asqan isker azamattarǵa arnalady. Iаǵnı, minezdi, ózine senimdi kósh­basshylarǵa. Bular kimder? О́z ýaqytyn baǵalaıtyn, bir ýaqytta birneshe isti qatar alyp júretin úlken qalalardyń turǵyny. Osynyń barlyǵyn eskere otyryp «transformer» kostıýmderin tiktim. Mysaly, onymen kúndiz jumysta júrip, keshke meıramhanadaǵy saltanatty keshtiń ajarly qonaǵy bolyp shyǵa kelesiz.

– ZHUZBAY stıliniń konsepsııasyn qalaı qurdyńyz?

– Munda meniń minezim jatyr. О́zim Túrkistan oblysy, Arys qalasynda dúnıege keldim. Keıin Qaraǵandy qala­sy­na qonys aýdardyq. Osy aralyqta meniń ómir jolym­nyń ózindik arnasy qalyptasyp jatty. Qazaqtyń taýlary men sheksiz-shetsiz kók aspany, mıfologııasy, halqymyzdyń ejel­gi jáne qazirgi mádenıeti ma­ǵan tereń áser etti. Hal­qymyzdyń mýzykasy men ult­tyq kıimderiniń tarıhy, ótken dáýirdiń uly tul­ǵa­la­ry­nyń beıneleri erekshe shabyt syılady. ZHUZBAY stıli – óziniń tili men mádenıetine berik, sóıte tura zamannyń jańasha ozyq úlgisine ıe. Áıel men erdiń daralyǵyna qaraı olarǵa kásibı turǵyda teń qaraıtyn múmkindik, osy arqyly adamdy kemsitpeýdi jáne kıim sapasy men tarıhyn aıryqsha dızaın arqyly kórsetýdi ózimizge maqsat ettik.

– Qaı bir jyldary sý men kir juqpaıtyn erekshe matany jasamaq bolǵan edińiz. Ol tájirıbe qalaı boldy?

– Qytaı-japon-ıtalıandyq tehnologııanyń arqasynda biz sý men kirdi juqtyrmaıtyn mata jasaýdy josparlap otyrmyz. Áli de zerttep jatyrmyz. Aýqymdy jobaǵa qazirgi kúni bes memleket qatysyp otyr. Buıyrsa óz mamandyǵym bo­ıynsha doktorantýraǵa túsý­­di josparlap otyrmyn, at­al­ǵan kompozısııany zert­teý jumysy retinde jal­ǵas­ty­ra­myn. Biraq men jún men polıesterden basqa, hımııa­lyq «ın­gredıentterdiń» az mól­sher­de qoldanylatynyn joqqa shy­ǵar­­maımyn.

– Al Qytaıda bilim alýdyń qandaı artyqshylyqtary boldy?

– Búkil álemdegi shetel brend­teriniń 70%-y óz kollek­sııa­laryn Qytaı fab­rı­ka­larynda tigedi. Jas shy­ǵar­ma­shylyq aýdıtorııada kóp­te­gen sán kórsetilimderi men ta­ǵylymdamadan ótýge baı­lanysty óz ıdeıalaryn jú­zege asyrýdyń kóptegen múm­kindikteri bar. Olardyń stý­dentteri bilimge qushtar, jańa ıdeıalarǵa yntyq jáne árqa­shan damýǵa daıyn. Qytaı hal­qynyń ál-aýqaty men ekonomıkasy kóterilgen saıyn búkil álemdik myqty, lıýks brendter Qytaı naryǵyna ki­rý­ge umtylys jasap, ataqty bo­lýǵa tyrysyp jatyr. Al sol kompanııalarǵa qaraǵanda biz Qytaıǵa bir saty jaqynbyz jáne múmkinshiligimiz kóp deýge bolady. 2010-2015 jyldary Beıjiń sán jáne tehnologııalar ınstıtýtynyń (QHR) «Kıimniń kórkem dızaıny» fakýltetinde oqydym. Ary qaraı osy ınstıtýtta toqyma hımııasy, óńdeý jáne ınjınırıng fakýltetinde bilimimdi jalǵastyrdym. Qytaı sán mek­tebi maǵan kóp dúnıeni úı­ret­ti. Álem tarıhynda oqshaý orny bar barlyq sán úlgisin tereńdete bildik. Eń birinshi eńbekqorlyqqa baýlydy. Olaı deıtin sebebim demalys kúni túske deıin uıyqtaǵym kelse, birge oqıtyn qytaılyq kýrstastarym demalysqa qara­maı azanmen manekenderin jataq­ha­nadan kampýsqa arqalap ke­tip bara jatady. Olar óte qatań básekelik ortada ósken soń da bolar, shaǵymdaný men aq­talýdy bilmeıdi. Qytaı – ómir mektebi. О́zińizdiń myqty ekenińizdi sát saıyn dáleldep, shyǵarmashylyq jáne kásibı turǵyda ósý kerek bolady. Qy­taı naryǵynda básekeniń kúshti ekeni ras, sáıkesinshe múmkindik te mol. Qandaı mata kerek, ıne-jip deısiz be, qııalyńdaǵy kez-kelgen dúnıeni tabýǵa bolady. Sondyqtan jeńil ónerkásip salasynda jumys isteıtinder úshin taptyrmaıtyn múmkindik alańy retinde basymdyq berý kerek.

– Búginde qaı baǵytta, qan­d­aı jobamen jumys istep ja­tyrsyz?

– Qazir úsh baǵytty da­my­tý­ǵa den qoıyp otyrmyz. Iаǵnı, kıim, parfıýmerııa jáne bet pen teri kútimi boıynsha iri kompanııalarmen birlesip, kóptegen is-sharalardy atqaryp jatyrmyz. Bul tarapta habarlaıtyn jańalyqtarymyz áli de bolady. Al tanymal brendtermen birge jumys isteýdiń ázirge sáti túse qoımady. Búginde
Nıý-Iork, London, Mılan, Parıj álemdik sán alpaýyt­ta­rynyń «úlken tórttigi» sanalady. Bul qoǵamdastyqtyń qataryna ki­rip, sán apta­lyq­ta­ryna qa­ty­sý úshin úlken qar­jy kerek. Úlken komanda men tanys qajet. Al onyń bári birden bola qoıa­tyn ońaı nárse emes. 2016 jyly Mılan sán aptalyǵyna sha­qyrtý kelgende, ınvestor tap­pa­ǵandyqtan qatysa almaı qal­dym. Keıin 2018 jyly brı­tandyq ataqty Vogue jýrnaly men týraly jazǵan kezde izinshe kóptegen usynystar tústi. Endigi meje – Parıj sán aptalyǵyna qatysý. Bul ta­raptaǵy ázirlik jumystary bas­talyp ta ketti.

– Sán álemindegi naryq alda­ǵy jyldary qaı baǵyt­ta ózgerýi múmkin?

– Buryn sán aptalyq­ta­ryn­da erler men áıelder kıim­de­ri qatar jú­re­tin. Sońǵy on jyl­dyqta erler sáni áıel­der­dikine qara­ǵan­da basym. О́ıt­keni erlerdiń sany kóp, báseke kúshti. Odan ke­ıin sapaly ekologııalyq baǵyttaǵy materıaldardan ti­gil­gen kıimge kóshý jappaı sán­ge aınalyp keledi. Fast fashion emes, sapaly, uzaq kıis bere­tin kıimder alýǵa den qo­ıyl­dy. Bir sózben aıtqanda sán áleminde ár­túrli sýbmádenıette ómir sú­retin jekelegen shaǵyn aýdı­to­rııalarǵa arnalǵan kıimder saty­lymǵa shyǵady.

– Qazaqstandyq dızaınerler kóbinde jeke-dara jumys is­teı­tindeı. Bul jaǵynan qan­daı oı qosar edińiz?

– Iá, muny moıyndaý kerek. Qazaqstanda naryqtyń rettelýi ózgeshe – árkim ózi úshin. Qytaı­lyq dızaınerlerdiń bir úlgi bolar tusy – olar bir-birin qol­daı­dy, barlyq halyqaralyq sa­par­larǵa, festıvalder men sán kórmelerine kompanııa re­tin­de qatysady. Bir ustanym aıasynda eńbek etip, taýarlaryna Qytaıda jasalǵan dep mańyz beredi. Qazaqstandyq dızaınerlerdiń basyn biriktirý maq­satynda Qazaq Fashion Asso­ciation uıymyn qurdyq. Jańa bastamalar usyný jos­par­da bar. Qazaqstandyq naryq shaǵyn, sondyqtan óz deń­ge­ıin­de dızaıner tabý da óte qıyn. Bireý buqaralyq na­ryq jasaý­dy qosh kórse, bireý kýtıýr jasaıdy.

– Al Qazaqstan nelikten óz halqyn áli kúnge deıin kı­in­dire almaı keledi?

– Munyń eshqandaı syry joq, jyry men muńy bar. Munaı men ózge de jerasty qazba baılyqtaryna senip je­­ńil ónerkásip salasyn qul­dy­­ratyp jiberdik. Qazir biz ımport­ty salaǵa óte táýeldi, muqtaj elmiz. Qandaı damyǵan el bolsaq ta aınaldyrǵan 18 mıllıon hal­qymyzdy kıindire almaı otyr­myz. Bizdiń eldi qazir Qyr­ǵyz­stan men О́zbekstan, Qytaı men Reseı kıindirip otyr. Bul kásiporyndar ǵana emes, mem­le­kettiń kemshin tusy. О́zim osy salanyń ishinde júrgen soń kórgenimdi aıtaıyn, jeńil óner­kásipte júrgenderdiń 90 paıyzy áıel adamdar. Kóp balaly analar jumys suraǵan kez­de, tigin fabrıkalaryn kó­beı­tip, qasynan jataqhana salyp nege jaǵdaı jasamasqa?! Aıta bersek, bul óz aldyna aýqymdy taqyryp.

– Sánge qoǵamnyń jaǵ­daıyn beıneleıtin, áleý­met­­­tik sıpatqa ıe ózgeris dep qaraýymyzǵa bola ma? En­de­she bizdiń halyqtyń kıim kıisine qarap qandaı oı tú­ıesiz?

– Qoǵamnyń materıaldyq da­mýyn anyqtaıtyn faktorlarmen baılanystyrý sándi sózsiz áleýmettik qu­by­lys etedi. Osy usta­nym­dar­dan ıdeologııalyq, áleý­met­tanýlyq, ekonomıkalyq sán týraly, ony ómirge ákeletin jaqtardyń áleýmettik mańyzy týraly aıtýǵa bolady. Bir baı­qa­ǵanym, qazaqstandyqtar bir-birine óte uqsas kıinedi. Erek­she, ashyq, sándi kıinetin adam­dar az. Ulttyq kıimderimiz tek shetelge shyqqanda ǵana eske túsip jatady. Biraq keıin­gi jyldary ulttyq stıldegi kıim­der­di jańǵyrtýǵa umytylyp jatqandar da bar, smartfon keń etek jaıyp túrli deńgeıdegi adamdar bir-biriniń talǵamyna, tárbıesine áser etip jatyr deýge bolady. XXI ǵasyrdaǵy sán dúnıesinde yńǵaılylyq basty orynǵa shyqty. О́ıtkeni júris-turys kóbeıedi. Eń bastysy sán adam quqyǵyn taptamaýǵa, ishki jan-dúnıesiniń ereksheligin ashyp kórsetýge arnalǵan ásemdik aıasynan órbýi tıis.

–Podıýmnan qaı­ta­la­na­tyn retro-sýretterdi kór­gen­­de sán álemi márege jetti me dep oılaısyń. Sizdińshe qa­laı?

– Men muny nostalgııa dep bilemin. Is júzinde sán standarttar men úlgilerdiń jıyntyǵy emes, olardyń artyndaǵy mádenı shyndyqtar men maǵynasy dep túsingen abzal. Adam ómiriniń ár túrli sala­laryna aıtarlyqtaı áser ete otyryp, sán adamzat qoǵa­my úshin mańyzdy «er», «áıel», «bala», «kúndelikti ómir», «úı» syndy mádenı ma­ńyzdy beınelermen baılanysty. Jalpy 90-60-90 ólshemindegi qulyn músindi qyzdar podıýmnyń ótken dáýi­rindegi «qaharmandary». Qysqasy ár qoǵamnyń óziniń basty keıipkerleri bar.

– Bizdiń denemizge er­kin­dik beretin kıim tóńkerisi qashan bas­taldy? Ál­em­dik sán ındýs­trııa­synda yńǵaı­lylyq pen jaılylyq ban­ne­rin al­ǵash bolyp kótergen kim?

– Kıim erkindigin seziný úshin aldymen mı men sana táýelsizdigi kerek. О́ıtkeni jumys pen qorshaǵan orta belgili bir deńgeıde erkindikti shekteıdi. Kóp jumys oryndarynda jumys formasy qalyptasqan. Bolashaqta bul úr­dis erkindikke ulasady dep oı­laımyn. О́ıtkeni búgingi ǵa­syr jańashyldyqtyń, ja­ńa­rý­dyń ǵasyry!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

 Aıa О́MIRTAI,

«Egemen Qazaqstan»